ROMANS Z TEMIDĄ. Najciekawsi prawnicy na ekranie

Zestawienie prawników w filmach tak naprawdę powinna otwierać i zamykać jedna postać – Atticus Finch (Zabić drozda, 1962). Grany przez Gregory’ego Pecka Finch to prawnik doskonały, nie tyle ze względu na swoją wiedzę czy doświadczenie, choć niewątpliwie są konkretne, co ze względu na swoje poszanowanie prawa. Litera prawa jest dla niego wartością najwyższą i Atticus bezwzględnie wierzy w sprawiedliwość, którą ona niesie. To sprawia, że Finch jako wzór prawnika stoi ponad wszelkimi rankingami.

Poniżej zestawienie jurystów, którzy prawo traktują bardziej instrumentalnie, z różnych powodów i z różnymi efektami.

Kathryn Murphy (Oskarżeni, 1988)

Młoda pani prokurator (Kelly McGillis) prowadzi sprawę Sary Tobias, ofiary gwałtu zbiorowego w barze. Mając na uwadze fakt, że – jak sama przyznaje – Tobias nie jest świadkiem wiarygodnym (podczas zdarzenia była pod wpływem alkoholu i używek, była w barze sama i zachowywała się prowokująco), Murphy godzi się na zakończenie sprawy poza sądem, zmieniając kwalifikację czynu z gwałtu na uszkodzenie ciała. Gwałciciele trafiają co prawda do więzienia, ale Sara czuje się oszukana. Widząc, jak emocjonalnie dziewczyna reaguje na to, co ją spotyka, Murphy decyduje się na ryzykowny krok – doprowadza do oskarżenia i procesu sądowego mężczyzn podburzających gwałcicieli do czynu.

Jedna z lepszych kreacji McGillis, która bardzo wiarygodnie pokazuje przemianę skrępowanego stereotypami urzędnika w kobietę, która widzi dalej niż paragraf i żółty notatnik.

Frank Galvin (Werdykt, 1982)

Nagrodzony Złotym Globem Paul Newman w roli Franka Galvina, prawnika, który dawno już zapomniał, jak wygląda sala sądowa. Galvin zdecydowanie więcej czasu spędza w barze nad kieliszkiem niż w swoim biurze, a jego dawniej kwitnąca praktyka obecnie sprowadza się do wizyt w domu pogrzebowym i bezskutecznego nagabywania niepocieszonych wdów. Gdy trafia mu się prosta sprawa o odszkodowanie za błąd w sztuce medycznej, Frank nie wita jej z entuzjazmem.

Dopiero gdy zobaczy pacjentkę, która na skutek źle podanych leków jest niezdolna do samodzielnego funkcjonowania, budzą się w nim sprzeciw i wola walki. Niestety, woli tej nie wykazują jego zleceniodawcy…

Galvin to prawnik o bardzo ludzkiej twarzy. Stoczył się, a kiedy się podnosi, przypomina sobie, że walka o w słusznej sprawie nigdy nie jest prosta, a często toczona jest wbrew wszystkim.

Elle Woods (Legalna blondynka, 2001)

Elle Woods (Reese Witherspoon) to śliczna blondyneczka, dla której ukoronowaniem zakończenia szkoły mają być zaręczyny z chłopakiem, Walterem Huntingtonem III. Jest w szoku, kiedy Walter nie tylko nie oferuje jej pierścionka, ale także informuje, że czas się rozstać. Walter wybiera się na Harvard, studiować prawo (to, jak wyjaśnia Elle jej tatuś, sprawy dla nudnych i brzydkich ludzi), a jego rodzina oczekuje, że ożeni się z Jackie Kennedy, a nie z Marilyn Monroe… Elle zaciska zęby i robi wszystko, aby dołączyć do Waltera w Harvardzie. Po dość trudnych początkach odnajduje się w nowym środowisku, odnosi niemałe sukcesy, a nawet znajduje miłość – choć nie całkiem tam, gdzie jej pierwotnie szukała.

Elle Woods to amerykańskie marzenie, przykład na to, że chcieć to móc, a niekonwencjonalny sposób myślenia i odrobina szczęścia na równi ze znajomością prawa przyczynić się mogą do wygranej.

Paul Armstrong (W słusznej sprawie, 1995)

Profesor Paul Armstrong (Sean Connery) od dawna już nie praktykuje prawa. Niegdyś słynny obrońca, obecnie wykładowca, jest zagorzałym przeciwnikiem kary śmierci. Po jednym z wykładów podchodzi do niego kobieta z prośbą o pomoc. Jej wnuk, Bobby Earl Ferguson, został skazany na karę śmierci za morderstwo na małej dziewczynce. Bobby Earl jest czarnoskóry, dziewczynka była biała, w małym miasteczku na południu Stanów sprawa wydaje się oczywista.

Profesor początkowo się wzbrania, ale za namową żony podejmuje się wniesienia apelacji. Po przybyciu na miejsce Armstrong dowiaduje się, że zeznania Fergusona zostały brutalnie wymuszone na oskarżonym przez lokalnego szeryfa, który jest przekonany o winie Bobby’ego Earla. To umacnia go w postanowieniu, aby uratować życie chłopaka. Profesor rozpoczyna nierówną walkę o swojego klienta, a jego śledztwo przynosi nieoczekiwane rezultaty.

Zaskakujące W słusznej sprawie to obraz pełen wszelkich odcieni szarości. Paul Armstrong, tak niezachwiany w swoich przekonaniach, zdaje sobie sprawę z tego, że czarne nie zawsze jest czarne, a białe nie zawsze jest białe.

Joe Miller (Filadelfia, 1993)

Joe Miller (Denzel Washington), błyskotliwy prawnik, kieruje się prostymi regułami zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. To najbliższa chyba w tym zestawieniu zasadom Atticusa Fincha postać. Kiedy zwraca się do niego kolega po fachu, Andy Beckett, niesłusznie w swoim mniemaniu zwolniony z pracy, Miller podejmuje się sprawy, choć jako człowiekowi nie po drodze mu z tym klientem.

Widać, że obrońca ma problem z tym, że jego mandant jest homoseksualistą, i z tym, że rzeczywistym powodem jego zwolnienia są problemy zdrowotne, wywołane wirusem HIV. Mimo to Miller działa zgodnie z literą prawa, w jego odczuciu bowiem wydarzyła się niesprawiedliwość. Odważnie staje naprzeciw potężnej firmy prawniczej, byłemu pracodawcy Becketta, aby naprawić wyrządzoną krzywdę.

Miller, podobnie jak Kathryn Murphy, angażując się w obronę Becketta, poznając go coraz lepiej, weryfikuje swoje zdanie na temat klienta, odrzuca swoje uprzedzenia i dostrzega w sprawie człowieka.

Mitch McDeere (Firma, 1993)

Prawdziwa gwiazda w tym zestawieniu – Mitch McDeere (Tom Cruise) to jeden z najlepszych absolwentów wydziału prawa na Harvardzie w swoim roczniku. Mogąc przebierać do woli w ofertach pracy, decyduje się na kancelarię Bendini, Lambert and Locke, niewielką firmę zajmującą się prawem podatkowym, mieszczącą się w Memphis. BLL kusi Mitcha perspektywami rozwoju, wysokim wynagrodzeniem, obfitym pakietem socjalnym.

Przedstawia się jako firma rodzinna, niewielka, ale stabilna. Mitch i jego młoda żona, Abby, są zachwyceni swoim nowym domem i samochodem, przyjęciem, jakie otrzymali, i zapowiedziami dalszych profitów. Wkrótce jednak na kreowanym przez partnerów sielskim obrazku pojawiają się brzydkie plamy, a Mitch orientuje się, że prawnicy kancelarii BLL nader często ulegają śmiertelnym wypadkom. Zlecając prywatne śledztwo w tej sprawie, naraża się swoim przełożonym.

McDeere to prawniczy młody gniewny – początkowo skuszony niewątpliwymi profitami, jakie oferuje mu tytułowa firma, nie godzi się jednak na sprzeniewierzenie się swoim zasadom i podejmuje w ich obronie najwyższe ryzyko.

Jake Tyler Brigance (Czas zabijania, 1996)

Missisipi to stan, w którym Ku-Klux-Klan ma się nadal całkiem nieźle. Mimo to Jake Tyler Brigance (Matthew McConaughey) decyduje się na prowadzenie obrony Carla Lee Haileya, czarnoskórego mężczyzny, który w rozpaczliwym akcie odwetu strzela do białych gwałcicieli swojej kilkuletniej córeczki. Wspierany przez niedobrany zespół złożony z pełnej pasji studentki prawa i doświadczonego byłego prawnika-alkoholika, przekonany, że chroni go prawo, którego jest przedstawicielem, Jake odważnie wkracza do sali sądowej. Niewielkie miasteczko Clanton staje się areną walki o ludzką godność, a narastająca agresja prowadzi do tragedii. Brigance jednak nie daje się zastraszyć i prowadzi obronę Haileya do końca, wygłaszając przed przysięgłymi jedną z najbardziej chwytających za serce mów końcowych w dziejach dramatu sądowego.

Brigance trzyma się raz podjętych decyzji pomimo przeciwności losu – w skrajnie nieprzychylnym środowisku, wobec licznych zagrożeń dla tych, którzy opowiadają się po jego stronie, pokonując własny lęk i chwile zwątpienia.

Fletcher Reede (Kłamca, kłamca, 1997)

Produkcja lżejszego kalibru. Kłamca, kłamca to historia nowojorskiego prawnika, Fletchera Reede’a (Jim Carrey), który swoją błyskotliwą karierę opiera na zręcznym budowaniu kłamstw. Manipulując faktami, a czasami wprost mijając się z prawdą, odnosi na sali sądowej same sukcesy. Jego wyjątkowe zdolności nie tylko pomagają mu w życiu zawodowym, ale i ułatwiają prywatne. Niestety dzieje się tak ze szkodą dla życia rodzinnego, co najmocniej odczuwa syn Reede’a, sześcioletni Max. W dniu swoich urodzin, podczas przyjęcia, na które tacie znów nie udało się dotrzeć, Max wypowiada życzenie, które zmieni życie jego ojca – aby ten przez 24 godziny nie był w stanie skłamać.

Choć Kłamca, kłamca jest w zamierzeniu lekką komedią, i tak też prowadzi swoją rolę Carrey, używając głównie swojej wyrazistej mimiki, postać Fletchera Reede’a dość dobrze odpowiada stereotypowi prawnika, jaki funkcjonuje w powszechnej świadomości – śliskiego oszusta, który dokona każdej interpretacji faktów i wykorzysta każdą lukę, aby osiągnąć zamierzony cel. Ciekawie jest zatem obserwować i jego porażkę w tym działaniu, i ostateczny efekt życzenia wypowiedzianego przez Maxa.

Betty Anne Waters (Wyrok skazujący, 2010)

Kenny Waters zostaje skazany za napad i morderstwo. Jego siostra, Betty Anne Waters (Hilary Swank), samotna matka dwójki dzieci, kosztem wielu wyrzeczeń podejmuje studia prawnicze, aby zapewnić mu uczciwą obronę. Przekonana o niewinności skazanego brata poświęca nie tylko swoje życie, aby zwrócić mu wolność. Walka Betty Anne Waters trwa osiemnaście lat.

W tym czasie kobieta zdobywa potrzebne wykształcenie, doświadczenie, i to wszystko dla jednego tylko klienta – swojego brata. Walczy jednocześnie z własnymi słabościami, swoją sytuacją życiową, i Kennym, który po latach w więzieniu nie wierzy już w to, że kiedykolwiek ujrzy świat poza kratami.

Trudno porównywać Waters do wspomnianej wcześniej Elle Woods, skoro ich pobudki są tak diametralnie różne, ale Waters także, jak jej koleżanka, porwała się na rzecz z pozoru niemożliwą. Nikt nie daje jej najmniejszej szansy, a jednak Betty doprowadza swoją misję do poruszającego finału.

Danny Snyder (Uśpieni, 1996)

Kiedy Tommy Marcano i John Reilly mordują z zimną krwią Seana Nokesa, oskarżeniem kieruje zastępca prokuratora, Michael Sullivan. Sprawie przygląda się dziennikarz, Lorenzo Carcaterra. Ci dwaj ostatni wiedzą, że przebieg procesu jest z góry przesądzony. Tommy, Johnny, Mickey i Lorenzo bowiem to ofiary pedofila i sadysty Nokesa, który był jednym z ich najbardziej brutalnych dręczycieli w zakładzie poprawczym dla chłopców Wilkington.

To, co miało być oskarżeniem dwóch morderców, staje się w rezultacie tego planu ich obroną. Aby rzecz była możliwa, po drugiej stronie sali sądowej staje Danny Snyder (Dustin Hoffmann), alkoholik i narkoman, który w roku poprzedzającym sprawę Reilly’ego i Marcano prowadził aż cztery procesy. Wszystkie przegrał. Kiedy Król Benny, nieformalny władca dzielnicy, wzywa go do siebie i nakazuje poprowadzenie obrony oskarżonych, Snyder próbuje wykręcić się od tego, jak może. Kuriozalna jest scena, w której Król Benny tłumaczy Snyderowi, że pytania i odpowiedzi dostanie na kartce, wystarczy je tylko przeczytać. Na pytanie, czy umie czytać, Snyder odpowiada głupkowato: „Po angielsku?…”.

Snyder to nie Gavlin, jego upadek jest znacznie większy. On nie podniesie się, nie zacznie walczyć, do końca procesu na wpół nieświadom faktu, że jest jedynie marionetką w rękach mądrzejszych od siebie, będzie posłusznie wykonywał kolejne, zgodne z ich strategią ruchy.

Kevin Lomax (Adwokat diabła, 1997)

Lomax (Keanu Reeves) to – podobnie jak McDeere – prawnicza gwiazda. W odróżnieniu jednak od tego drugiego ma już na koncie sporo sukcesów – i ani jednej porażki. Pogoń za kolejnym zwycięstwem, choć miałoby zostać zdobyte drogą oszustwa, sprawia, że dla Lomaxa za ciasna jest już jego niewielka praktyka w rodzinnym miasteczku na Florydzie. Wbrew przestrogom nieco zabobonnej matki zatem Kevin przyjmuje ofertę z jednej z potężnych nowojorskich kancelarii i trafia pod skrzydła jej właściciela, cynicznego i bezwzględnego Johna Miltona.

Podobnie jak McDeerowie w Firmie, Lomaxowie (Kevin i jego śliczna żona Mary Ann) trafiają w zupełnie nowe środowisko, zaczynają ich otaczać duże pieniądze, bezwzględni mężczyźni, wyrafinowane kobiety. Johnowi Miltonowi zaś nie wystarcza już, że staje się idolem młodego współpracownika. Żąda jego duszy.

Kevin Lomax dostaje szansę powrotu z drogi, na którą nieopatrznie wszedł, skuszony wizją raju na ziemi. Przerażony skutkami swoich decyzji, z ulgą przyjmuje tę możliwość. Pycha jednak, niezależnie od tego, w jaki sposób wykorzystywana, nadal pozostaje grzechem.

Willy Beachum (Słaby punkt, 2007)

Dla Willy’ego Beachuma (Ryan Gosling), ambitnego prokuratora, sprawa Teda Crawforda, który próbował zamordować swoją żonę, to kolejny banał do odfajkowania. Crawford oddał się w ręce policji i przyznał do winy, a zatem jego proces nie będzie dla prokuratora żadnym wyzwaniem. Mając kolejny wyrok skazujący niemalże w ręku i perspektywę przejścia do renomowanej kancelarii prawnej, Beachum traktuje przypadek Crawforda z ryzykowną nonszalancją. Jest nieostrożny i daje się wciągnąć w grę, którą prowadzi z nim oskarżony, a jej skutki będą dla niego lekcją pokory.

Beachum to przykład rozleniwionego sukcesami młodego yuppie, który popełnia błąd i nie docenia swojego przeciwnika. Złapany w pułapkę swojej pewności siebie odbiera bolesną lekcję, ale nie poddaje się i walczy do końca.

Martin Vail (Lęk pierwotny, 1996)

Martin Vail (Richard Gere) to najbardziej cyniczny i arogancki prawnik w tym zestawieniu. Całkowite przeciwieństwo postawy Atticusa Fincha, wykorzystuje swoją wiedzę i doświadczenie wyłącznie dla własnych korzyści. Nie interesuje go prawda ani sprawiedliwość, nie wnika w sedno prowadzonych spraw – wartością najwyższą jest dla niego rosnąca popularność i pęczniejące konto w banku.

Dla sławy i rozgłosu Vail zrobi wszystko – posunie się nawet do tego, aby młodemu chłopcu, oskarżonemu o zamordowanie biskupa, zaoferować swoje usługi bezpłatnie. Przyjmując bez zastrzeżeń wyjaśnienia oskarżonego, swoją linię obrony opiera na założeniu, że w chwili morderstwa w pomieszczeniu wraz z chłopcem i biskupem znajdowała się trzecia osoba. Podejmując próbę zdyskredytowania ofiary, wyciąga na światło dzienne wszystkie brudy, do jakich uda mu się dokopać. I kiedy osiąga wreszcie spektakularny sukces, jego klient uświadamia mu, w jak wielkim błędzie się znajduje…

Vail to postać, która nie budzi sympatii. I nawet, kiedy – ku swojemu przerażeniu – odkrywa, że przez cały czas był wodzony za nos, nikt mu nie współczuje. Nie przerażają go bowiem konsekwencje jego poczynań, i to, że działał w niesłusznej sprawie, ale to, że tym razem to on dał się wykorzystać.

korekta: Kornelia Farynowska