In the end, everything is a gag: Życie i twórczość Charliego Chaplina (część I)

Czasy kina niemego minęły bezpowrotnie. Setki, tysiące, a może i dziesiątki tysięcy klisz oraz taśm od lat spoczywają na półkach kinematograficznych archiwów całego świata oraz podłogach strychów ludzi, którzy nie mają pojęcia o tym, jakie skarby skrywają przyrdzewiałe, okrągłe puszki. Nie ma roku, aby badacz zainteresowany tym okresem kinematografii nie odnalazł czegoś nowego, materiału, który za sprawą podniszczonego obrazu przybliża czasy oraz sylwetki osób, które już dawno odeszły.

Kinowe sale potrafią jeszcze znaleźć miejsce dla tego typu produkcji, i to nie tylko w trakcie trwania festiwali filmowych. Wystarczy wspomnieć chociażby rok 2011 oraz spektakularny sukces Artysty Michela Hazanaviciusa, czyli obrazu jawnie nawiązującego do czasów sprzed Śpiewaka jazzbandu (pierwszy film dźwiękowy). Jest to jednak forma łabędziego śpiewu, ponieważ ciężko nie odnieść wrażenia, że w czasach, w których nawet klasyki kinematografii nakręcone w latach siedemdziesiątych dla wielu są już jedynie reliktem poprzedniej ery, kino nieme jest już w zasadzie mało interesującą wzmianką rodem z podręcznika od historii.

Taka kolej rzeczy, nie ma co rwać szat, niemniej czasem naprawdę warto zwolnić, wykreślić ze swojego filmowego grafika kilka nowości i spojrzeć wstecz. Chociażby dlatego, aby spotkać się z Chaplinem.

Ten oraz kolejne teksty z rozpoczynającego się właśnie cyklu mogą być ku temu okazją. Osoby, które znają filmografię i biografię bodaj najsłynniejszego reprezentanta okresu kina niemego, mogą znów spotkać się ze starym, dobrym Charliem. Ci, którzy dopiero myślą o zapoznaniu się z tym, co po sobie zostawił, będą mogli potraktować ten cykl jako drogowskaz. Zapraszam do wspólnego cofnięcia się w czasie i zanurzenia się w świat, który istnieje już jedynie dzięki naszej pamięci.

Brzdąc

Hannah Harriet Pedlingham Hill, znana głównie pod pseudonimem Lily Harley, rozpoczęła karierę w wieku szesnastu lat. Skromna córka szewca, zakochana w Lillie Langtry – gwieździe sceny schyłku XIX wieku – postanowiła zostawić warsztat ojca i spróbować swoich sił na deskach brytyjskich music halli. Widowiska tego typu były niezwykle popularną rozrywką wśród wiktoriańskich tłumów. Łączyły w sobie elementy teatru, musicalu, tańca, akrobatyki oraz kabaretu. Od publiczności nie wymagało się teatralnej powagi, lecz dobrego humoru, a zatem łatwo zauważyć, że tego typu świat nie należał do najbardziej przyjaznych młodym dziewczętom.

Zaraz na początku swojej kariery, w trakcie występów w przedstawieniu Shamus O’Brien, Lily poznała Charlesa Chaplina Seniora, który zarabiał na życie za pomocą śpiewu. Ich romans ciągnął się prawdopodobnie przez kilkanaście miesięcy, niemniej żadna ze stron nie zdecydowała się powziąć kroków, które prowadziłyby na ślubny kobierzec. Co więcej, Lily upatrzyła sobie innego amanta, Sydneya Hawkesa, za sprawą którego opuściła Wielką Brytanię, aby zamieszkać na terenie Republiki Południowej Afryki. Związek z Hawkesem okazał się jednak totalną porażką. Wedle wielu źródeł młoda kobieta była przez niego zmuszana do prostytucji.

W roku 1884 Lily wróciła do Zjednoczonego Królestwa w ciąży z Hawksem (najprawdopodobniej). Na miejscu czekał na nią Charles. Po urodzeniu Sydney przyjął jego nazwisko. 22 czerwca 1885 roku para wzięła ślub w kościele św. Jana w Walworth. Niecałe cztery lata później, 16 kwietnia 1889 na świat przyszło ich pierwsze wspólne dziecko, Charles Spencer Chaplin. Zarówno w trakcie ciąży, jak i zaraz po niej Lily nieustannie występowała na deskach brytyjskich music halli.

Od drugiej połowy lat osiemdziesiątych jej zdrowie zaczęło się jednak gwałtownie pogarszać. Lekarze nie do końca wiedzieli, jak jej pomóc. Z akt medycznych, które przeanalizowano po latach, z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy stwierdzić, że właśnie w tym czasie u Lily uaktywniła się kiła, mająca w przyszłości doprowadzić do jej choroby psychicznej oraz znacząco przyczynić się do śmierci. Od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku podupadł również jej związek z mężem, który coraz częściej przebywał poza domem oraz zaglądał do kieliszka. Nałóg zniszczył jego karierę, a ostatecznie – przy pomocy marskości wątroby – wpędził go do grobu w roku 1901.

W życiu młodego Charlesa Chaplina ojciec nie był jednak obecny nigdy. Lily mimo choroby wciąż starała się zarabiać za pomocą występów. Chciała również ułożyć sobie życie na nowo, aby móc zapewnić byt rodzinie. Z krótkiej relacji z Leo Drydenem na świat przyszedł jej trzeci syn – Wheeler. Do roku 1893 mężczyzna pozostawał u boku Lily, będąc ojcem dla trójki jej dzieci. Zwyciężyła go jednak choroba kobiety. Kiedy kiła zaczęła znacząco wpływać na kondycję psychiczną Lily, Leo odszedł, zabierając ze sobą Wheelera. Chłopak miał dowiedzieć się o tym, że Charlie Chaplin jest jego bratem, dopiero w roku 1915, w wieku dwudziestu trzech lat, kiedy jego ojciec zobaczył komika na kinowym ekranie i uznał, że Wheeler powinien o tym wiedzieć.

Kiedy Lily została sama, jej mąż topił gdzieś swoje życie w kieliszku, Charlie miał cztery lata, a Sydney osiem. W 1894 roku w trakcie jednego ze swoich występów kobieta dosłownie straciła głos. Właśnie wtedy, w niezbyt prestiżowym lokalu w Aldershot, po raz pierwszy raz na scenę wkroczył Charlie Chaplin. Pięciolatek zaśpiewał za matkę i uratował wieczór oraz jej i tak nikłą gażę. Okazało się, że malec czuje się na scenie jak ryba w wodzie. Lily wkrótce musiała zrezygnować z występów. Wraz z dwoma synami osiadła w londyńskim Kennington, gdzie usiłowała utrzymać się z drobnych usług szewskich. W okolicach 1896 roku kobieta trafiła do szpitala psychiatrycznego, a jej synowie do domu dziecka w Lambeth. Dziś placówka została przemianowana na muzeum kinematografii.

Od tego czasu życie braci już nigdy nie miało być takie samo. Krótkie poprawy stanu zdrowia matki dawały im nadzieję na powrót do normalności, niemniej Lily nigdy nie była w stanie wytrzymać poza szpitalem dłużej niż kilka miesięcy. Chłopcy uczęszczali do szkół dla sierot i mieszkali w przytułkach. W roku 1989, po jednym z kolejnych ataków Lily, zdecydowano wysłać ich pod opiekę ojca, którego ledwie znali. Charles był w tym czasie na skraju życia, w apogeum swojej choroby alkoholowej. Po dwóch miesiącach Charliego oraz Sydneya zabrali od niego ludzie z organizacji, która zajmowała się przeciwdziałaniem okrucieństwu wobec dzieci (NSPCC).

Sydney ostatecznie wstąpił do marynarki, co pozostawiło Charliego w jeszcze gorszej pozycji. W pierwszej dekadzie XX wieku kilkunastoletniemu Chaplinowi zdarzało się spać na ulicy i szukać pożywienia w miejscach przeznaczonych do zgoła czego innego. Odskocznią od problemów dnia codziennego i sposobem na zarobienie kilku pensów była, a jakżeby inaczej, scena.

Światła rampy

O ile pierwszy sceniczny występ Chaplina w zastępstwie matki był jedynie jednorazowym incydentem w życiu małego dziecka, o tyle na przełomie XIX i XX wieku można mówić już o początkach jego prawdziwej kariery. Za sprawą znajomości ojca pomiędzy rokiem 1899 i 1900 dziesięcioletni Charlie rozpoczął małe tournée po Wielkiej Brytanii w szeregach tanecznej grupy The Eight Lancashire Lads zabawiającej gości music halli pląsami młodych chłopców. Mimo tego, że zespół założony przez Billy’ego Cawleya oraz Williama Jacksona był na ogół komplementowany przez publiczność, Chaplin bardzo szybko zrozumiał, że taniec nie jest środkiem wyrazu, który mu odpowiada.

Mniej więcej w tym samym czasie, w którym jego matka zaczęła przechodzić pierwsze poważne kryzysy psychiczne, chłopak postanowił zgłosić się do agencji teatralnej działającej na terenie londyńskiego West Endu. Swoją pierwszą rolę zagrał w wieku czternastu lat w przedstawieniu Jim, a Romance of Cockayne. Wcielił się w niej w chłopca sprzedającego gazety. Sztuka nie spodobała się publiczności i zniknęła z afiszy po niespełna dwóch tygodniach, niemniej dyrektor agencji dostrzegł w Chaplinie potencjał i zdecydował się go obsadzić w takiej samej roli w zdecydowanie popularniejszym przedstawieniu, jakim okazał się Sherlock Holmes wystawiany przez Charlesa Frohmana.

Chłopiec podróżował wraz z całą trupą od teatru do teatru, odbywając trzy duże trasy po całej Wielkiej Brytanii. Widownia oraz prasa odbierała go tak dobrze, że zagrał swoją rolę nawet u boku Williama Hookera Gillette’a, który był wówczas najbardziej znanym odtwórcą roli legendarnego detektywa na terenie całych wysp. Przygoda z Conan Doyle’em zakończyła się w roku 1906. Po niej nadszedł czas na komedię.

W 1905 roku w Sherlocku Holmesie u boku Charliego pojawił się jego brat, Sydney, który po powrocie ze służby wojskowej również postanowił poszukać szczęścia w biznesie rozrywkowym. Na koniec prac przy przedstawieniu przypada premiera pierwszego występu komediowego braci Chaplin, którzy w okolicach roku 1906 rozpoczęli szybki objazd po music hallach z gagiem Repairs (Naprawy). Po tej kooperacji bracia ponownie powędrowali w nieco innych kierunkach, choć należy zaznaczyć, że ich drogi będą przecinać się jeszcze niejednokrotnie.

Sydney podpisał kontrakt z Fredem Karno, który przez wielu uważany jest za ojca slapsticku. Ponoć to on odpowiada za popularyzację słynnego żartu z ciastem lądującym na twarzy nic niespodziewającego się delikwenta. Charlie powrócił na deski teatru.

Pomiędzy majem roku 1906 i czerwcem 1907 podróżował po Wielkiej Brytanii z przedstawieniem Casey’s Circus. Kiedy po zakończeniu tournée osiemnastoletni już Chaplin usiłował znaleźć nowe zajęcie, okazało się, że działanie na własną rękę jest niezwykle trudne i nie przynosi rezultatów. W tym czasie Sydney wyrósł na jedną z głównych gwiazd trupy Freda Karno. Starszy brat szybko postarał się o angaż dla brata, niemniej jego przełożony nie widział w Charliem potencjału i uważał, że to jedynie „blady, mizerny i ponuro wyglądający chłoptaś, zbyt nieśmiały, aby odnieść sukces w teatrze”.

Zaraz po pierwszych występach Charliego Karno szybko zmienił zdanie i podpisał z nim kontrakt. Przez kolejne miesiące zbliżający się do dwudziestki chłopak grywał role poboczne. Pierwsze skrzypce wylądowały w jego dłoniach dopiero w roku 1910, kiedy to wcielił się w tytułową rolę w skeczu Jimmy the Fearless (Nieustraszony Jimmy). Po nim sprawy potoczyły się szybciej. Do połowy roku 1912 Chaplin nieustannie znajdował się w trasie, zbierając zresztą wiele bardzo pozytywnych recenzji prasowych. Wraz z początkiem października wyruszył na kolejny objazd wysp brytyjskich z grupą Karno.

Po pół roku tułaczki na jego drodze pojawił się przedstawiciel New York Motion Picture Company, czyli studia filmowego będącego fundamentem późniejszego Keystone. Mężczyzna zobaczył Chaplina na deskach teatru i stwierdził, że idealnie nadawałby się na zapełnienie luki po Fredzie Macie, który ze względu na nieporozumienia z władzami studia postanowił zmienić pracodawców. W ten sposób, mając niespełna dwadzieścia pięć lat, Charlie zawędrował przed obiektyw kamery.

Mack Sennett i studio Keystone

Studio Macka Sennetta, Keystone, zostało założone w roku 1912 dzięki wsparciu ze strony New York Motion Picture Company. Przez kilkanaście miesięcy – głównie za sprawą slapstickowych komedii, które nazywano w tym okresie flickerami – wywalczyło sobie silną pozycję na amerykańskim rynku filmowej rozrywki. Komedie Sennetta charakteryzowały się zawrotnym tempem, mnogością prostych gagów pokroju ciast lądujących na twarzach bohaterów, scenami pościgów oraz dużą śmiałością względem funkcjonujących wówczas konwenansów. Do historii przeszły chociażby Sennett Bathing Beauties, czyli grupa dam w strojach kąpielowych pojawiająca się w materiałach promocyjnych oraz krótkich skeczach studia.

Chaplin podpisał kontrakt z Keystone w sierpniu 1914 roku. Mimo tego, że nie był on fanem obrazów wychodzących spod ręki Sennetta, stwierdził, że próba swoich sił w filmie może okazać się w przyszłości doskonałą alternatywą dla poszukiwania pracy w teatrze. Co więcej, Charlie od początku był zainteresowany reżyserią, a kontrakt z jedną z prężniej działających spółek filmowych pozwalał mu na zapoznanie się ze specyfiką pracy na planie oraz kwestiami technicznymi związanymi z tworzeniem filmów. Umowa została podpisana na rok. W trakcie tego okresu Chaplin wystąpił w około czterdziestu produkcjach.

Zadebiutował filmem Making a Living (Aby zarobić na życie), gdzie wcielił się w drobnego oszusta i złodzieja, który w finałowej partii filmu musiał zmierzyć się z ikonicznym dla kina Sennetta pościgiem tak zwanych Keystone Cops, czyli – delikatnie mówiąc – nieco ekscentrycznej grupy policjantów. Negatywna postawa postaci Chaplina była zestawiona z poczciwością głównego bohatera, w którego wcielił się reżyser obrazu – Henry Lehrman. Mimo tego, że Sennett nie był zadowolony z pierwszego występu Chaplina, zarzucając mu to samo, co niegdyś Fred Karno (raczej wątły talent komiczny), prasa oraz publiczność odniosła się do niego z dużą dozą przychylności.

Kolejne dwa filmy wylądowały w kinach niemal w tym samym czasie. Zdjęcia do Mabel’s Strange Predicament (Dziwna przygoda Mabel) rozpoczęły się wcześniej, niemniej ze względu na mniejszą złożoność nakręconego materiału to Kid Auto Races at Venice (Wyścigi dziecinnych samochodów w Venice) wylądowały na ekranach o dwa dni wcześniej, 7 lutego 1914 roku. Kwestie chronologii są tu o tyle ważne, że to właśnie dzięki tym produkcjom publiczność po raz pierwszy spotkała się z ikonicznym alter ego Chaplina, czyli Trampem. Sam aktor w swojej autobiografii wspominał, że postać została obmyślona na potrzeby filmu z Mabel Normand, największą kobiecą gwiazdą Keystone, w roli głównej. O jej narodzinach pisał następująco:

W drodze do garderoby pomyślałem, że założę szerokie spodnie, za duże buty, wezmę laskę i melonik. Chciałem, żeby wszystko się ze sobą gryzło: spodnie miały być szerokie, płaszcz za ciasny, melonik za mały, a buty zbyt duże. Nie mogłem się zdecydować, czy wyglądać na młodszego czy też starszego, ale pamiętałem, że Sennett oczekiwał, że będę kreował się na znacznie starszego mężczyznę, stąd niewielki wąsik, który – jak stwierdziłem – doda mi kilka lat, ale nie ukryje mojej ekspresji. Nie miałem pojęcia, kim jest moja postać, ale w momencie, kiedy założyłem strój i skończyłem makijaż, poczułem, że ją dobrze znam. W momencie, kiedy wyszedłem na plan, Tramp w pełni się narodził. [Charlie Chaplin, My Autobiography, tłumaczenie własne]

Zarówno w Mabel’s Strange Predicament, jak i w Kid Auto Races at Venice, które zaimprowizowano w trakcie prawdziwych zawodów dla dzieci, możemy znaleźć dowód na prawdziwość słów Chaplina. Mimo tego, że na przestrzeni kolejnych lat Tramp będzie ewoluował, już przy jego debiucie zdecydowanie uwypukliły się cechy charakterystyczne dla bohatera. Niedopasowany, dziwny strój odzwierciedlał nieprzystosowanie Charliego do otaczającej rzeczywistości, ale i rozpaczliwą chęć odnalezienia się w niej i znalezienia swojego miejsca – w końcu składał się on z na pozór eleganckich elementów takich jak laska czy melonik.

Pod skrzydłami Sennetta melancholijne cechy natury postaci nie mogły w pełni się rozwinąć, ponieważ produkcje realizowane przez studio cechowały się zupełnie innym, mniej ambitnym stylem. Należy jednak pamiętać, że Chaplin traktował ten okres jako lekcję, która znacząco przybliżała go do spełnienia postawionego przed sobą celu – samodzielnego pisania, reżyserowania oraz produkowania filmów, w których odgrywał główne role.

Sam Sennett w początkowej fazie znajomości z Chaplinem kategorycznie odmawiał mu prawa do reżyserskiego stołka, a nawet należytego miejsca na afiszach (aktor był zbyt mało popularny, aby marnować na niego tusz). Dopiero po kilkunastu produkcjach, pod warunkiem zwrócenia mu przez aktora tysiąca pięciuset dolarów w razie finansowej klapy filmu (miesięczna gaża Chaplina wynosiła sto pięćdziesiąt dolarów) Sennett zgodził się na powierzenie mu scenariusza oraz reżyserii swojego kolejnego obrazu. Caught in the Rain (Charlie się kocha) wyraźnie różnił się od typowego filmu ze stajni Sennetta.

Jego tempo było nieco wolniejsze, większy nacisk został położony na opowiadaną historię oraz jej bohaterów. Nie był to ogromny skok jakościowy, niemniej sukces reżyserskiego debiutu Chaplina zapewnił mu zielone światło dla kolejnych projektów oraz zdecydowane zwiększenie popularności, co przełożyło się z kolei na początek kreowania się grupy odbiorców przychylającej się do wizji komedii proponowanej przez Charlesa Chaplina. Tym sposobem rozpoczęło się powolne odejście od rozrywki skupionej jedynie na akcji oraz gagach do komedii, która nie rezygnuje z całego sztafażu filmowego slapsticku, niemniej nie zapomina również o tym, co czuje i przeżywa bohater.

Od czasu Caught in the Rain Chaplin napisał oraz wyreżyserował niemal wszystkie filmy Keystone, w których zagrał. Wyjątek stanowi jedynie Tillie’s Punctured Romance (Zabawny romans Charliego i Loloty), który przeszedł do historii kina jego pierwsza pełnometrażowa komedia. W zależności od wersji/restoracji długość filmu waha się pomiędzy siedemdziesięcioma a osiemdziesięcioma dwiema minutami, co jak na ówczesne standardy było wręcz niewyobrażalną długością, bowiem standardowa komedia liczyła sobie najczęściej jakieś kilkanaście minut.

W rolę tytułowej Lolotty wcieliła się Marie Dressler mająca w trakcie zdjęć około pięćdziesięciu lat. Komizm filmu w dużej mierze opierał się na tym, że wyglądająca na więcej niż dojrzałą kobietę aktorka wciela się w rolę niewinnej, figlarnej dziewczynki o dojrzałości emocjonalnej młodego podlotka. Postać Chaplina, z racji na atrakcyjną sytuację finansową Lolotty, postanawia ją uwieść i wymanewrować w taki sposób, aby ruszyć w świat z astronomicznej wielkości posagiem. Mimo tego, że role Chaplina oraz jego filmowej partnerki odgrywanej przez Mabel Normand były w zasadzie równorzędne do roli Dressler, Keystone niemal zupełnie pominął ich nazwiska w kampanii reklamowej i materiałach promujących film.

Był to znak czasu, bowiem Dressler była wówczas znaną oraz lubianą gwiazdą broadwayowskiego teatru oraz operetki, czyli tak zwanej sceny prawdziwej. Kino było wówczas postrzegane jako sztuka jarmarczna, rozrywka dla tłumów. Nim zaprzestano takiej recepcji kinematografii, musiało upłynąć wiele lat, powstać tysiące filmów – w tym te, które przyczyniły się do nobilitacji dziesiątej muzy. Wśród nich znajdują się oczywiście obrazy Chaplina, o których opowiadać będą kolejne części cyklu poświęconego jego twórczości.

korekta: Kornelia Farynowska