Rzeczy, których NIE ZAUWAŻYŁEŚ w „UCIEKAJ!”

Już dziś w polskich kinach zobaczyć możemy horror To my Jordana Peele’a. O reżyserze zrobiło się głośno w 2017 roku za sprawą jego debiutu – znakomitego Uciekaj! Film nie tylko ku dużemu zaskoczeniu znakomicie napełnił dolarami kinowe kasy, ale też zachwycił krytyków oraz doczekał się czterech nominacji do Oscara, z których jedna – za najlepszy scenariusz oryginalny – zamieniła się w statuetkę. Dzieło po brzegi wypełnione było aluzjami i symbolami – w bardzo przemyślany sposób mierzyło się problemem rasizmu i różnic społecznych we współczesnej Ameryce.  

W poniższym tekście postaram się przedstawić najciekawsze moim zdaniem tropy, nawiązania i niedostrzegalne na pierwszy rzut oka motywy.

Uwaga! W analizie aż roi się od spoilerów!

Biała dzielnica

W otwierającej film sekwencji bohater grany przez Lakeitha Stanfielda (Atlanta, Przepraszam, że przeszkadzam) błądzi po bogatych, zarezerwowanych raczej dla białych przedmieściach. Nie może znaleźć adresu, przez telefon żali się komuś, że zupełnie tu nie pasuje.

W końcu w jego pobliżu pojawia się budzący grozę samochód, a chwilę później mężczyzna zostaje porwany. To rewelacyjne odwrócenie znanego z kina motywu bohatera gubiącego się w złej dzielnicy i trafiającego na kłopoty ze strony jej patologicznych mieszkańców.

Muzyka

https://www.youtube.com/watch?v=Kp7eSUU9oy8

Na początku filmu usłyszeć możemy utwór Michaela Abelsa o nazwie Sikiliza Kwa Wahenga. Co we wschodnioafrykańskim języku suahili oznacza „słuchaj (twoich) przodków”. Stanowi to oczywiście pierwsze w filmie odwołanie do niewolnictwa i tożsamości rasowej. Z kolei w scenie, w której poznajemy Chrisa – głównego bohatera filmu – słyszeć możemy Redbone Childisha Gambino. W pewnym momencie utworu padają, później powtarzane, słowa „stay woke” (ang.

„pozostań obudzony”). Zwrot ten łączony jest z ruchem Black Lives Matter (ang. czarne życia się liczą), a mianem „woke” (ang. „obudzony”) określa się ludzi świadomych problemów społecznych i rasowych.

Strzelba

Jeleń

W czasie jazdy do rodziców Rose na drodze pojawia jeleń, którego dziewczyna nieumyślnie potrąca.

Wątek ten rozpoczyna niejako inny, o którym więcej w dalszej części tej analizy, ale także pokazuje różnicę między Chrisem a Rose. Chłopak biegnie sprawdzić, co stało się ze zwierzęciem, okazuje empatię, dziewczyna przeciwnie – zostaje przy samochodzie. Jej ojciec z kolei, kiedy dowiaduje się o tej sytuacji, nie kryje satysfakcji. Uważa jelenie za szkodniki i cieszy się z każdego zabitego przedstawiciela tego gatunku. Warto zatem dodać, że ojciec rodziny Armitage’ów w dość ironiczny sposób zostaje w finale filmu zabity właśnie porożem.

Dowód osobisty

Po potrąceniu jelenia Rose wzywa na miejsce wypadku policję. Biały policjant prosi Chrisa o pokazanie dowodu osobistego, co spotyka się z gwałtownym sprzeciwem jego dziewczyny. Na tym etapie widz myśli, że podstawą jej reakcji jest próba ochrony chłopaka przed rasistowskim potraktowaniem ze strony stróża prawa. Z czasem przekonujemy się jednak, że według planów Rose Chris nigdy nie miał wrócić z wyjazdu, a poznanie jego tożsamości przez policjanta mogłoby przynieść rodzinie Armitage’ów kłopoty. Pozorna troska okazuje się zatem dbaniem wyłącznie o swoje interesy.

Omega

W momencie przyjazdu Rose i Chrisa do domu rodziców dziewczyny zauważyć możemy, że po dwóch stronach budynku widnieją znaki omegi (Ω) – ostatniej litery greckiego alfabetu. Jeśli mielibyśmy doszukiwać się tu symboliki, to można byłoby uznać je za podkreślenie faktu, że miejsce ma stanowić koniec dla dotychczasowego życia Chrisa. Kulturowo omega utożsamiana jest właśnie z końcem ostatecznym.

Georgina i Walter

Kiedy Dean, ojciec Rose, oprowadza Chrisa po posiadłości, zauważa, że widok czarnoskórej służby może wydawać się chłopakowi dość niezręczny i mocno stereotypowy. Mężczyzna zaczyna tłumaczyć obecność Georginy i Waltera – twierdzi, że zostali oni zatrudnieni do pomocy jego rodzicom, a kiedy ci zmarli, nie mógł pozwolić im odejść. Wyjaśnienie ma sens, ale widz nie wie jeszcze, że Dean, mówiąc, że „nie mógł pozwolić im odejść”, nie miał na myśli Georginy i Waltera, ale swoich rodziców, których poddał makabrycznemu zabiegowi, o którym dowiadujemy się w ostatnim akcie filmu.

Olimpiada w Berlinie

Dean wspomina także, że jego ojciec brał udział w biegu podczas słynnej olimpiady w Berlinie, gdzie na oczach Adolfa Hitlera wyścig wygrał czarnoskóry zawodnik. Chris zauważa, że mimo wspaniałości tej chwili dla dziadka Rose wciąż oznaczać musiała przegraną na olimpiadzie. Jakiś czas później w niezwykle niepokojącej scenie chłopak widzi biegnącego na niego wprost Waltera, czyli tak naprawdę seniora rodu, który najwidoczniej wciąż pasjonuje się tą dyscypliną sportu.

Blizny po transplantacji

Jak dowiadujemy się z finału filmu, rodzina Armitage’ów dokonuje na czarnoskórych zbrodniczych zabiegów transplantacji mózgów i przenoszenia do ich ciał świadomości zamożnych starców. Zabiegowi temu poddani zostali wcześniej mieszkający na terenie posiadłości Georgina i Walter oraz przybywający z zaproszonymi gośćmi Logan. Obaj mężczyźni cały czas noszą nakrycia głowy, które, jak się okazuje, mają ukryć blizny po zabiegu, a kobieta często widziana jest przy lustrze – jakby upewniała się, że fryzura odpowiednio zasłania widoczne pozostałości po operacji.

Srebrna łyżeczka

Matka Rose hipnotyzuje Chrisa tak, aby ten na dźwięk mieszania łyżeczką herbaty w filiżance wpadał w trans. Reżyser Jordan Peele podkreśla, że właśnie uderzając w filiżanki, właściciele niewolników przywoływali swoich służących. W języku angielskim znane jest też określenie „born with a silver spoon in one’s mouth” („urodzić się ze srebrną łyżeczką w ustach”), odpowiednik polskiego „w czepku urodzony”, co stanowi jedno z wielu podkreśleń różnicy klasowej między Chrisem a rodziną Armitage’ów. Fakt, że w jednej z niepokojących scen Georgina wylewa mrożoną herbatę, wynika właśnie z tego, że pani domu niechcący uderza w jej obecności łyżeczką o szklankę, wprowadzając ją w chwilowy trans.

Zapadnięte miejsce

Zapadnięte miejsce, jak matka Rose nazywa przestrzeń, do której na skutek jej hipnozy trafia Chris, ma oddawać stan, w którym znajdują się czarnoskórzy w Stanach Zjednoczonych. Chris jest przestraszony, zawieszony w bezruchu, obserwowany i kontrolowany przez białych. Jordan Peele podaje też bardziej konkretne znaczenie tego zepchnięcia w otchłań – ma według niego symbolizować marginalną rolę, jaką czarnoskórzy aktorzy odgrywają w amerykańskich horrorach.

Azjata

Wśród przybywającej do posiadłości grupy białych, zamożnych kobiet i mężczyzn znalazło się miejsce dla jednego Azjaty. Jego obecność, mimo że w zdecydowanej mniejszości, może być odniesieniem do teorii o współudziale Amerykanów azjatyckiego pochodzenia w dyskryminacji czarnoskórych. Działacz społeczny Ranier Maningding podkreśla, że Azjaci może nie odrywają znaczącej roli w białej supremacji, ale ich przyzwolenie czyni ich wspierającymi ten porządek świata.

Telefon komórkowy

Zaniepokojony dziwnym zachowaniem Logana i poczuciem, że skądś go zna, Chris postanawia zrobić mężczyźnie zdjęcie, przez co na chwilę wyrywa go z amoku. To także dzięki telefonowi komórkowemu Chris ustala tożsamość Logana, zaczyna rozumieć, w jak dziwnej sytuacji się znalazł, i postanawia jak najszybciej opuścić posiadłość Armitage’ów. Jest to niezwykle sprawna metafora sytuacji z ostatnich lat w Ameryce, gdzie to właśnie zdjęcia i nagrania z telefonów komórkowych przyczyniły się do rzucenia światła na przypadki brutalności policji wobec czarnoskórej społeczności.

Kolory

Jak doskonałe wiemy, w Stanach Zjednoczonych istnieje system dwupartyjny – jedynymi znaczącymi partiami są uważana za liberalną Partia Demokratyczna (z której pochodzi kilkukrotnie przywoływany w filmie pierwszy czarnoskóry prezydent tego kraju – Barack Obama) i konserwatywna Partia Republikańska. W ubiorze gospodarzy i wszystkich zaproszonych na weekend do domu Armitage’ów gości znajdziemy czerwone elementy garderoby.

Kolor ten uważany jest za kolor republikanów. Czerwony jest także symbol słynnej organizacji rasistowskiej działającej na terenie Stanów – Ku Klux Klanu. Kolorem demokratów jest z kolei błękitny i to ten kolor dominuje w ubraniu Chrisa. W jednej ze scen zobaczymy także siedzących obok siebie Chrisa i Rose, którzy na swój sposób odtwarzają ubiorem flagę Ameryki.

na górze od lewej: logo Partii Republikańskiej, logo Partii Demokratycznej
na dole od lewej: symbol Ku Klux Klanu, flaga Stanów Zjednoczonych

Bingo

Niezwykle niepokojąca, ale i klimatyczna scena gry w bingo, która de facto okazuje się licytacją ciała Chrisa wśród zaproszonych na weekend gości w oczywisty i natychmiastowy sposób kojarzy się z licytacją czarnych niewolników przez zamożnych, białych Amerykanów. Warto też zauważyć, że rodzina Armitage’ów podkreśla wcześniej, że te weekendowe spotkania to tradycja zapoczątkowana przez poprzednie pokolenie.

To z kolei można uznać za odniesienie do kolejnego problemu, z którym zmaga się Ameryka – „starych pieniędzy” i wielopokoleniowych rodzin bogaczy, którzy skutecznie wpływają na politykę i społeczeństwo tego kraju.

Zbieranie bawełny i skórzane pasy

Pod koniec filmu Chris zostaje obezwładniony przez rodzinę Armitage’ów i przywiązany do krzesła w charakterystycznym pomieszczeniu z telewizorem. Jego ręce i nogi skrępowane są skórzanymi pasami, a jedyne, co mogą robić dłonie, to wyszarpywać z obicia fotelu kępy bawełny. Oczywiste nawiązanie do niewolniczej pracy czarnoskórych mieszkańców Stanów Zjednoczonych. Dosyć przewrotnie, trzeba przyznać, bawełna ratuje jednak Chrisowi życie.

Płatki i mleko

W czasie, kiedy Rose słucha Time of My Life (ang. chwila mojego życia”) z filmu Dirty Dancing i prawdopodobnie szuka w sieci kolejnych ofiar, zajada się kolorowymi płatkami śniadaniowymi i zapija je mlekiem. Trzeba przyznać, że to niezwykle niecodzienna metoda ich spożywania, co bez wątpienia można uznać za aluzje do idei niemieszania się ras. Sytuacja, w której Rose, słuchając muzyki i surfując po Internecie, odcina się od trwającej piętra niżej operacji transplantacji mózgu, może nawiązywać także do odwracania wzroku od problemów społecznych i rasowych nierówności.

Białe auto i hełm rycerza

W finałowej sekwencji Chris stara się uciec z posiadłości samochodem należącym do brata Rose. Samochód jest biały, czego tłumaczyć chyba nie trzeba, a na siedzeniu pasażera leży hełm rycerza, co z kolei może widza nieco zbić z tropu. Można to potraktować jako przywiązanie do tradycji, wspomniane „stare pieniądze”, ale przede wszystkim członkowie Ku Klux Klanu nazywali samych siebie rycerzami.

A jeśli o autach już mowa – samochód Rose jest czerwony (znów kolor Partii Republikańskiej i Ku Klux Klanu), a auta gości Armitage’ów czarne. Co można uznać za nawiązanie do ich liberalnego rasizmu, o którym dwa punkty niżej.

Motyw porzucenia

Jednym z absolutnie kluczowych dla postaci Chrisa motywów jest śmierć matki. Kobieta została ranna w wypadku i przez brak zainteresowania ze strony syna, który w tym czasie oglądał w domu telewizję, umarła, zanim dotarła do szpitala. Chris obwinia się, że gdyby zgłosił policji fakt, że jego matka niepokojąco długo nie wraca do domu, ta miałaby szansę, by zostać odnaleziona i uratowana. Wątek ten zwiastuje już motyw potrąconego jelenia, ale z całą mocą powraca także w finale, kiedy Chris postanawia nie zostawiać na drodze wcześniej nieumyślnie potrąconej Georginy. Chociaż prowadzi go to do kolejnych kłopotów, Jordan Peele podkreślał, że nawiązywał tym do konieczności bezwzględnego wspierania się czarnej społeczności.

Liberalny rasizm

Jordan Peele twierdzi, że całe Uciekaj! to metafora nieco subtelniejszej wersji rasizmu istniejącej w społeczeństwie, które myśli, że poradziło sobie już z problemem dyskryminacji rasowej, bo wybrało na prezydenta Baracka Obamę (ojciec Rose zresztą wciąż podkreśla, że to najlepszy prezydent i chętnie zagłosowałby na niego trzeci raz). Peele portretuje białych liberałów, którzy pozornie kochają czarnoskórych, ale tylko jako kolejną modę, trend, gadżet.

Chcą – w przypadku filmu dosłownie – być czarni, bo obecnie jest to cool. Zwróćmy uwagę na sam proces transplantacji – Armitage’owie twierdzą, że czarnoskórzy się do niego idealnie nadają, bo mają lepsze geny. Lepsze, czyli takie, które uczynią ich pozbawionymi własnej woli marionetkami białych.

Zakończenie

Pierwotne zakończenie filmu wyglądało następująco – po finałowej masakrze na miejsce akcji przyjeżdża policja. Widząc Chrisa i martwych członków rodziny Armitage, policjanci zakładają, że to on był napastnikiem, aresztują go, a mężczyzna trafia do więzienia. Ostatecznie w filmie Chris widzi samochód na sygnale i odruchowo podnosi ręce do góry (mimo że to on jest ofiarą), ale okazuje się, że na miejsce przyjechał jego przyjaciel, Rod (wcześniej zupełnie zignorowany przez policję).

Reżyser zmienił zakończenie, gdyż w trakcie pracy na planie w Stanach doszło do wielu aktów wsparcia czarnej społeczności i protestów przeciwko brutalności policji. Peele uznał zatem, że jego bohater zasługuje na odrobinę nadziei i częściowy przynajmniej happy end.