Kino europejskie: CARLOS SAURA

Reżyser-intelektualista, esteta, krytyk dyktatury oraz wytrwały kontestator otaczającej rzeczywistości. Także autor fascynującej trylogii o tańcu, namiętności i pasji życia. Laureat i pupil filmowych festiwali. Przykład „żywiołu hiszpańszczyzny”.

Urodził się 4 stycznia 1932 r. w Huesca (Aragonia) w Hiszpanii jako Carlos Saura Atares. Wychował się w rodzinie o trwałej tradycji artystycznej. Matka Saury była pianistką i starała się zakrzewić w sercu syna miłość do muzyki. Brat Saury, malarz Antonio Saura, przekazał mu swoją fascynację sztuką.

Już jako nastolatek przejawiał ogromne zainteresowanie fotografią. W listopadzie 1951 r. jego prace wystawione zostały na indywidualnej wystawie w Królewskim Towarzystwie Fotograficznym w Madrycie. Fotografia pozostaje do dziś największą namiętnością reżysera. Kiedy nie reżyseruje filmów, fotografia pochłania go bez reszty. Carlos Saura jest skądinąd świetnym fotografem.

W wieku 18 lat nakręcił swoje pierwsze filmy fabularne 16 milimetrową kamerą. W 1952/53 uczęszczał na kurs sztuki filmowej, gdzie poznał późniejszą czołówkę twórców kina hiszpańskiego (m.in. Julio Diamante, Jesus Fernandez Santos, Eugenio Martin).

Wstąpił na studia inżynierskie, ale na krótko. Bardziej pasjonowała go fotografia i etiudy filmowe. Przez dłuższy czas studiował równolegle dziennikarstwo i reżyserię w Madrycie. W 1957 r. otrzymał dyplom reżysera. Jego film dyplomowy Niedzielne popołudnie jest oparty na opowiadaniu Fernando G. de Castro. Na uczelni wykładał (przedmiot: praktyka sceniczna) do 1963 r., kiedy to bezpośrednio z politycznych powodów został stamtąd usunięty (frankistowska cenzura).

Karierę filmowca zaczynał od dokumentalnego filmu Eduardo Ducaya pt. List z Sanabrii, gdzie pełnił rolę asystenta operatora. Filmu tego jednak nigdy nie ukończono. Pracował w charakterze pomocnika technicznego przy dokumentalnym Zgrywie Leopoldo Pomesa. Jako operator zatrudnił się do filmu Santosa pt. Puertollano.

Carlos Saura zaliczany jest do grupy HOMBRES’66 jako reprezentant generacji o antyfrankistowskich tradycjach. To także pisarz, producent oraz (sporadycznie) aktor.

Ciekawostki:

Ostry dokument Bunuela pt. Ziemia bez chleba – Hurdowie zrobił na Saurze piorunujące wrażenie. Wczesne filmy Saury, szczególnie Los Golfos to próba stworzenia hiszpańskiej wersji neorealizmu, pozbawionej tego ładunku sentymentalizmu, który Saura odrzuca. Do spotkania Bunuela i Saury doszło na Przeglądzie Kina Hiszpańskiego w Montpelier w 1957 r. Dopiero wówczas Saura poznał filmy swojego wielkiego rodaka. W 1958 r. powstał pierwszy, w pełni autorski film Saury pt.

Cuenca. Saura nie tylko tutaj reżyserował, ale także był autorem scenariusza, operatorem i współautorem komentarza. Film został doceniony przez krytykę i porównany z Ziemią bez chleba Bunuela.

Bunuel zagrał także rolę Kata w późniejszym filmie Saury pt. Lament dla bandyty.

Długoletnią towarzyszką życia Saury była Geraldine Chaplin. Aktorka wystąpiła w większości najsłynniejszych filmów Saury.

Najważniejsze nagrody:

2004 – Little Bird – Nagroda dla najlepszego reżysera na Festiwalu Filmowym w Montrealu

2004 – Europejska Nagroda Filmowa za artystyczny dorobek filmowy

2002 – Nagroda Specjalna za całokształt twórczości na Festiwalu w Fantasporto

2002 – Nagroda za całokształt dorobku artystycznego na Festiwalu Filmowym w Istanbule

2000 – Nagroda specjalna za wybitny wkład w sztukę filmową na Festiwalu w Karlovych Varach

1999 – Goya – Nagroda za największy wkład artystyczny na Festiwalu w Montrealu

1998 – Nagroda Specjalna za reżyserię filmową oraz wyjątkową wrażliwość wizualną na Festiwalu Filmowym Camerimage

1991 – Ay, Carmela! – Hiszpańska Nagroda Goyi za najlepszą reżyserię

1986 – Krwawe gody – Nagroda Specjalna Festiwalu w Montrealu

1985 – Carmen – Srebrna Nagroda Guild of German dla najlepszego filmu zagranicznego

1984 – Carmen – Bodil Award dla najlepszego europejskiego filmu

1983 – Carmen – Nagrody na Festiwalu w Cannes w kategorii: największy wkład artystyczny i warsztat filmowy

1981 – Deprisa, deprisa – Złoty Niedźwiedź na Festiwalu w Berlinie

1979 – Mama ma 100 lat – Nagroda Specjalna Jury na Festiwalu Filmowym w San Sebastian

1977 – Nakarmić kruki – Grand Prix na Festiwalu w Cannes

1974 – Kuzynka Andżelika – Nagroda Jury na Festiwalu w Cannes

1968 – Mrożony peppermint – Srebrny Niedźwiedź na Festiwalu w Berlinie za najlepszą reżyserię

1958 – Cuenca – Nagroda Specjalna na Festiwalu w San Sebastian w kategorii krótkiego metrażu

Podstawowe wyznaczniki stylu:

Kino Saury jest rozległe i urozmaicone jeżeli chodzi o obszar poszukiwań i analiz kulturowych. Reżyser nieustannie poszukuje nowych form ekspresji. Jest to kino intelektualne.

Reżyser jest kontynuatorem nurtu wizyjnego, głęboko osadzonego w kulturze hiszpańskiej. Saurę często określa się „spadkobiercą bunuelowskiej metafory” (m. in. Cuenca, Los Golfos, Polowanie, Mrożony peppermint, Anna i wilki). Saura nazywa swoje filmy „parabolicznymi” bardziej niż symbolicznymi.

Filmy Saury ujawniają wielki talent kreacyjny artysty: dynamiczna wyobraźnia, ojczyźniany konkret (obecność folkloru), jakaś nieokreśloność i posępność narracji, muzyczność. Kino to zawiera coś fatalistycznego, jakiś rys tragizmu, często obecny w kinie hiszpańskim w ogóle. Filmy Saury stanowią „amalgamat rzeczywistości, snu, pamięci i wyobraźni” – jest to cecha charakterystyczna dla dyskursu reżysera z widzem.

„Muzyczność” filmów Saury wynika z przekonania, że muzyka stanowi jeden z najistotniejszych elementów kina autorskiego. W filmach reżysera słychać uliczne piosenki, gitarowe flamenco, fandango czy hiszpańskie hity piosenki estradowej.

Reżyser porzuca tradycyjną narrację, gdyż wydaje mu się ona mało interesującą i zbyt ograniczoną formą przekazu. Stopniowo zaczyna Saurę interesować „historia bez historii”, reżyser nie boi się braku zwartej konstrukcji czy czytelnej anegdoty (m. in. Stres we troje, Nora, Nakarmić kruki, Elizo, życie moje).

Dbałość o estetykę kadru przejawia się u Saury m. in. staranną kompozycją, efektownym oświetleniem oraz subtelną, wysmakowaną grą świateł i cieni. np. sceny walki w Lamencie dla bandyty inspirowane rysunkami i sztychami de Goyi, układy choreograficzne do Carmen czy Tanga.

Saurowskie zmienne plany czasowe. Reżyser unika linearnej narracji, więc w jego filmach przenikają się czas przeszły z teraźniejszym, tryb oznajmujący z życzeniowym, obiektywna relacja z subiektywnymi scenami wspomnień. Bohaterowie często pojawiają się w aktualnej postaci w scenach sprzed lat, rozgrywających się w ich wspomnieniach. Celowa alogiczność i zacieranie granic czasu daje w efekcie sztuczną, intelektualną formę filmu. Reżyser stosuje metodę krzywego zwierciadła – wydarzeń zapisanych w pamięci bohaterów (m. in. Nakarmić kruki, Elizo, życie moje, Kuzynka Andżelika).

Saura prowadzi grę z widzem. Jego filmy migoczą aluzjami, są intertekstualne, nie pozbawione farsy, groteski czy makabreski (Polowanie, Ogród rozkoszy, Stres we troje). Gra jest wręcz kluczem do zrozumienia filmu w Norze.

Saura nawiązuje do kultury narodu, krytykuje dyktaturę, obnaża niesprawiedliwość zastanego systemu, pokazuje rozdarcie społeczeństwa w kwestii frankizmu. Wojna domowa występuje jako tło wielu jego filmów, wyczuwa się jej obecność. Saura dotyka kompleksu hiszpańskiego (m.in. Elizo, życie moje, Polowanie, Kuzynka Andżelika, Anna i wilki).

W twórczości Saury przewija się wątek determinacji losu ludzkiego przez czynniki społeczne i metafizyczne. Człowiek posiada swoje instynkty, przy odrobinie prowokacji przejawia on swoją zwierzęcą naturę i nie jest on w stanie przekroczyć swojego losu (m.in. Los Golfos, Polowanie, Kuzynka Andżelika). Pojawia się także wątek egzystencjonalnej samotności człowieka i nieustannej obecności śmierci (m.in. Nakarmić kruki, Siódmy dzień, Los Golfos).

Wątek zamkniętego domu znajdziemy w wielu filmach Saury. Jest to ogromny, zamożny mieszczański dom odcięty od wszelkiej zewnętrzności, np. Nora, Nakarmić kruki, Kuzynka Andżelika czy dom-pułapka w Annie i wilkach i Mrożonym Peppermincie.

Filmografia:

1956 – El Pequeno río Manzanares

1957 – La Tarde del domingo

1958 – Cuenca

1962 – Los Golfos

1964 – Lament dla bandyty

1966 – Polowanie

1967 – Mrożony peppermint

1968 – Stres we troje

1969 – Nora

1970 – Ogród rozkoszy

1973 – Anna i wilki

1974 – Kuzynka Andżelika

1976 – Nakarmić kruki

1977 – Elizo, życie moje

1978 – Z przewiązanymi oczami

1979 – Mama ma sto lat

1981 – Deprisa, deprisa

1981 – Krwawe gody

1982 – Słodkie godziny

1982 – Antonieta

1983 – Carmen

1984 – Los Zancos

1986 – Trylogia tańca

1988 – El Dorado

1989 – The Dark Night of the Soul

1990 – Ay, Carmela!

1992 – El Sur (TV)

1992 – Maraton

1992 – Sevillanas

1993 – Dispara!

1995 – Flamenco

1996 – Taxi

1997 – Pajarico

1998 – Esa luz!

1998 – Tango

1999 – Goya

2001 – Bunuel i stół króla Salomona

2002 – Salome

2004 – Siódmy dzień

2005 – Iberia (w realizacji)

2007 – Fados

Źródła:

E. Królikowska: Śladami Bunuela. Kino Hiszpańskie. Warszawa 1988, str. 112-155.

Tekst z archiwum film.org.pl