Kino europejskie: ANDRIEJ TARKOWSKI

Reżyser (także teatralny), scenarzysta, aktor. Uprawiał w ZSRR kino jawnie autobiograficzne i antytotalitarne w czasach, gdy marksizm eksponował masowość. Chciał być reżyserem – autorem, nie wyrobnikiem. Odżegnywał się od artystycznej bigoterii – życie i twórczość miały się wzajemnie przenikać. Dbał o to, by ścieżka jego życia była zgodna z wartościami prezentowanymi w filmie. W krótkim czasie zyskał więc w ZSRR niezaszczytne miano reżysera wyklętego.

W swoim kraju bywał bezradny wobec cenzury, bywał bezrobotny – za granicą okrzykiwano go największym objawieniem, rozpowszechniano jego filmy na nielegalnych projekcjach i zachwycano się jego nowatorskimi zabiegami w narracji filmowej. Upatrywano w nim nawet radzieckiego twórcy nowofalowego… tyle że w kraju gazety konsekwentnie ignorowały kolejne doniesienia o licznych prestiżowych nagrodach zagranicznych, które zdobywał. Absolutnie wierzył w swoją artystyczną misję, która pod koniec życia graniczyła już niemal z szaleństwem. Przeżywał swój własny artystyczny dramat.

Czuł się medium, wyrazicielem idei, które rodzi naród, doświadczał jednak tego, że „artysta to prorok, którego się lekceważy i którego się nie słucha. Jego intymną twórczość często charakteryzowano jako kino metafizyczne, poetyckie, religijne.

Urodził się 4 kwietnia 1932r. we wsi Zawrażije nad Wołgą (aktualnie obszar Białorusi). Rodzina Tarkowskich pochodziła prawdopodobnie z Polski. Dzieciństwo spędził we wsi Ignatiewo. Tarkowski często przyznawał, iż dzieciństwo upływające na wsi, w bezpośrednim kontakcie z naturą, zaważyło decydująco na jego duchowej kondycji. W 1936 r. ojciec Andrieja, znany poeta Arsenij Tarkowski, porzuca rodzinę.

Okres wybuchu wojny oraz ewakuacji Tarkowski spędza we wsi Juriewo, gdzie uczęszcza do szkoły. W 1944 roku Tarkowski wyjeżdża z matką i małą siostrą do Moskwy, tam kontynuuje naukę w szkole powszechnej. Z tego okresu pochodzi także jego przyjaźń z późniejszym poetą, Andriejem Woźniesieńskim. Wkrótce Tarkowski uczęszcza także równolegle do szkoły muzycznej i plastycznej. W 1946 r. daje o sobie znać choroba; młody Andriej spędza długi czas w szpitalu lecząc gruźlicę.

W 1951 r. Tarkowski rozpoczyna studiowanie języków arabskich w Instytucie Orientalistycznym, ale porzuca je i udaje się na geologiczną ekspedycję badawczą na Syberię. Pracuje dla Kirgizkiego Instytutu Złota jako pobieracz próbek. W 1956 r. zostaje przyjęty na studia reżyserskie na VGIK-u (Wszechzwiązkowy Państwowy Instytut Kinematograficzny) w Moskwie. Tutaj poznaje Siergieja Paradżanowa i studiuje pod okiem Michaiła Romma. Z powodzeniem realizuje pierwszą indywidualną etiudę Koncentrat, która była echem wyprawy na Syberię. W tym okresie powstaje także krótkometrażówka Dzisiaj przepustki nie będzie oraz dyplomowy film Mały marzyciel, który zdobywa pierwszą nagrodę na konkursie filmów studenckich w Nowym Jorku.

Film ten jest już zalążkiem wszystkich późniejszych elementów twórczości Tarkowskiego. Wyraźnie zaznacza się tu obecność natury, pojawia się wątek poznawania tajemnicy ludzkiego istnienia oraz kwestia inicjacji w nowy, nieznany świat. Fabuła zawiera także wątki autobiograficzne.

Na okres 1960-63 przypada pierwsze małżeństwo reżysera. Właściwie przez przypadek powstaje w 1961 r. jego pierwszy pełnometrażowy film pt. Dziecko wojny. Tarkowski zastępuje poprzedniego reżysera i wymusza na autorze opowiadania możliwość wprowadzenia do filmu sekwencji snów i wspomnień głównego bohatera. Zaczynają się jego eksperymenty z narracją filmową. Reżyser w tym okresie współpracuje także z Andriejem Konczałowskim przy scenariuszu do Pierwszego nauczyciela, gra epizod w filmie Chucyjewa Mam dwadzieścia lat, pisze słuchowisko według opowiadania Faulknera, rozpoczyna także zdjęcia do swojego nowego filmu Andriej Rublow.

Radziecka biurokracja żąda od reżysera daleko idących skrótów. Tarkowski kręci jednak w 1965 r. autorską wersję Andrieja Rublowa, co wywołuje liczne i ostre zarzuty ze strony władz. Film był poświęcony genialnemu średniowiecznemu malarzowi ikon, ale w zamyśle reżysera film mówił o problemach współczesności. Tarkowski pokazuje tu związki artysty z epoką i narodem oraz podkreśla cenę, jaką płaci jednostka za doświadczenia życiowe. Reżyser został oskarżony o nakręcenie filmu „nieodpowiedzialnego ideologicznie”, w związku z czym utrudniono mu dalszą pracę w zawodzie.

Odgórną decyzją skierowano film na półkę. Tam leżakował przez cztery lata do dnia swojej premiery w 1971 r. Sposób dystrybucji filmu na terenie kraju umożliwiał obejrzenie go tylko nielicznym. Tarkowski zostaje bez pracy, ratuje się rolą ppłk. Boczwariewa w filmie Bohater Dalekiego Wschodu w reżyserii Aleksandra Gordona.

W 1968 r. współpracuje przy scenariuszu do filmu Taszkient, miasto chleba. W 1972 r. udaje mu się zrealizować Solaris według powieści Stanisława Lema. Krytyka, jak i sam reżyser uznaje ten film za nieudany. W 1975 r. pojawia się autobiograficzne Zwierciadło. Film zostaje odrzucony przez ówczesną krytykę ze względu na radykalnie nową strukturę narracji.

Pechowa, pierwsza wersja Stalkera ulega uszkodzeniu w laboratorium, więc ostatecznie w 1978 r. Tarkowski realizuje film w niższym budżecie. Wokół filmu narasta kolejna fala kontrowersji – na Moskwę do dystrybucji przeznaczono zaledwie trzy jego kopie.

W marcu 1982 r. Tarkowski wyjeżdża do Włoch. Z rzeczywistego uczucia tęsknoty za krajem oraz pod wpływem osobistych przeżyć związanych z losem emigranta powstaje Nostalgia. Wrażenia z wędrówki po Włoszech reżyser zbiera w dokumencie Czas podróży. W 1984 r. na konferencji w Mediolanie, w obliczu narastających utrudnień i ograniczeń, reżyser ogłasza swoją decyzję o pozostaniu na Zachodzie. Podejmuje także długotrwałe próby ściągnięcia tam swoich najbliższych krewnych. Wkrótce w Szwecji powstaje ostatni film Tarkowskiego pt. Ofiarowanie, zrealizowany m. in. w gronie stałych współpracowników Bergmana. Film zostaje uhonorowany wieloma nagrodami w Cannes.

Pod koniec 1985 r. zmienia się kadra Stowarzyszenia Filmowców ZSRR. Podejmuje się starania o powrót Tarkowskiego do ojczyzny. Reżysera trawi już wówczas choroba nowotworowa. Andriej Tarkowski umiera na raka płuc w grudniu 1986 r.

Najważniejsze nagrody

1962 – Dziecko wojny – Złoty Lew na Festiwalu w Wenecji

1969 – Andriej Rublow – Nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Cannes

1971 – Andriej Rublow – Nagroda Francuskiej Krytyki Filmowej dla najlepszego filmu zagranicznego

1972 – Solaris– Nagroda FIPRESCI oraz Grand Prix Jury na Festiwalu w Cannes

1980 – Stalker – Ecumenical Prize na Festiwalu w Cannes

1980 – Tarkowski zdobywa prestiżową Nagrodę im. Luchino Viscontiego za swój dotychczasowy dorobek filmowy

1983 – Nostalgia – Nagroda FIPRESCI dla najlepszego reżysera

1983 – Nostalgia – Ecumenical Prize dla filmu na Festiwalu w Cannes

1986 – Ofiarowanie – FIPRESCI Prize, Grand Prix Jury oraz Ecumenical Prize na Festiwalu w Cannes

1988 – Ofiarowanie – BAFTA Award dla najlepszego filmu zagranicznego

Podstawowe wyznaczniki stylu

Tarkowski tworzył rodzaj intymnego kina autobiograficznego; nie pociągało go kino gatunków. Solaris czy Stalkera nie określał jako filmów z gatunku fantastyki. Uważał, że kino jest niezwykle pojemną formą sztuki, dlatego przy realizacji filmu zwracał uwagę, by nie posiadał on tych cech, które mocniej wiązałyby go z określonym gatunkiem.

Filmy Tarkowskiego są przykładem sztuki zaangażowanej w problemy społeczne natury duchowej. Ma ona za podstawowe zadanie usunąć panujący na świecie kryzys duchowy. Filmy Tarkowskiego pokazują brak prawdziwej duchowości we współczesnym świecie oraz nieudolność człowieka w dostosowaniu się do szybko rozwijającej się techniki.

Sztuka, jaką jest film, musi być w przekonaniu reżysera narodowa. Tarkowski czerpie z bogatych zasobów kultury narodowej Rosjan. Podkreśla ich naturalny potencjał duchowy płynący z religii. Filmy te przekazują ideę panslawizmu. W Andrieju Rublowie cerkiew, ikony oraz obrzędy średniowiecznej Rusi służą naszkicowaniu ukrytego w człowieku ideału moralnego. Rublow idzie symbolizowaną przez krzyż drogą cierpienia i rozwoju duchowego. W filmie przywołuje Tarkowski także charakterystyczny dla siebie motyw poświęcenia. Wyrzekając się samego siebie chrześcijanin otrzymuje dar wejrzenia w ukrytą i najwyższą tajemnicę ludzkiej egzystencji. Jest nią miłość Boga, dzięki której człowiek spełnia swoją własną istotę.

Tarkowski porusza w swoich filmach podstawowy problem człowieka, jaki określił mianem „kompleksu Tołstoja”. Człowiek jest rozdarty koniecznością życia w świecie materialnym, posiadając jednocześnie ideał duchowy. Ciało, będąc wyrazem materialnej, niedoskonałej strony naszego życia, reprezentuje człowieka wraz z jego ułomnością. Sprzymierzeńcem człowieka w jego walce jest sztuka. Takie rozumienie sztuki występuje m.in. w Małym marzycielu, Andrieju Rublowie czy Zwierciadle.

Postać „człowieka słabego” charakterystyczna jest dla wszystkich dzieł Tarkowskiego. Jest to zazwyczaj bohater służący wyższej sprawie, gotowy do poświęceń, pozbawiony samolubnej dumy i egoizmu. Cechuje go świadoma odpowiedzialność za własne i cudze życie, widzi sens swojego istnienia w walce przeciwko złu i wspina się na wyższy poziom duchowy. Postać ta u Tarkowskiego wykazuje bliskie podobieństwo z wzorcem w osobie Chrystusa. Tarkowski, podobnie jak wcześniej Puszkin, Dostojewski, Tołstoj, nadał swoim bohaterom cechy staroruskich „szaleńców chrystusowych. Swoiste jurodostwo (obłąkanie), fenomen kultury dawnej Rusi, zaznacza się w filmach Tarkowskiego najpełniej dzięki tym postaciom, które postępują wbrew normom zachowania (np.

Andriej Rublow czy Włoch Domenico z Nostalgii). Obecność tych postaci demaskuje grzechy i wady pozostałych. Działalność „jurodiwego” może być spowodowana upośledzeniem, bądź świadomym wyborem, np. Andriej Rublow, Nostalgia, Ofiarowanie.

Filmy Tarkowskiego wyróżniają się poetyckością obrazu i rytmem. Reżyser stosował na szeroką skalę „montaż wewnętrzny” (czerpiący z procesów zachodzących w psychice postaci). Liczba ujęć w każdym kolejnym filmie reżysera stopniowo się zmniejsza. Tarkowski nie cenił zbytnio montażu krótkich fragmentów.

Najbardziej znaczącymi cechami formalnymi jego twórczości była głębia i precyzja obserwacji. Stosował proste środki wyrazu, które z czasem ewoluowały w stronę coraz surowszego ascetyzmu. Tarkowski uważał, że takie techniczne chwyty, jak podwójne, czy potrójne ekspozycje (także zdjęcia przez szkło, woale etc.) mają w sobie coś z ordynarnej dosłowności. Interesował go pewien ascetyzm formy. Realizował w większości filmy czarno – białe, gdyż uważał kolor w filmie za deformujący rzeczywistość. Kolor był dla niego czynnikiem odrealniającym obraz filmowy i treści, jakie on ze sobą niesie.

Filmy Tarkowskiego przepełnione są metaforami, aluzjami, podtekstami na wielu poziomach. Stanowią „teksty”, które trzeba czytać i analizować.

Filmografia

1958 – Zabójcy

1958 – Koncentrat

1959 – Dzisiaj przepustki nie będzie (A. Tarkowski / A. Gordon)

1960 – Mały marzyciel

1962 – Dziecko wojny

1969 – Andriej Rublow

1972 – Solaris

1975 – Zwierciadło

1979 – Stalker

1983 – Nostalgia

1983 – Czas podróży (dokumentalny)

1986 – Ofiarowanie

Źródła:

Monogr. nr „Kwartalnika Filmowego” 1995, nr 9/10.

www.iluminator3.republika.pl

tekst z archiwum film.org.pl