Filmy SCIENCE FICTION, które były największym sukcesem FINANSOWYM

Nieraz to, co oczywiste – a na dodatek często się o tym nawet pisze, tyle że w przypadkach jednostkowych – po zebraniu w całość okazuje się jakimś dość smutnym nowym odkryciem. Tak jest właśnie z tym zestawieniem filmów, które reprezentują uwielbiany przeze mnie gatunek filmów. Dziesiątka poniższych tytułów jest powszechnie znana, dyskutowana, oglądana w nieskończoność i stanowi elementy łańcucha popkultury, który ma za zadanie łączyć pokolenia. Czy tak jest, okaże się za 10–20 lat, bo są to filmy dość jeszcze świeże. Jednak ta smutna prawda, która mi się objawiła przy robieniu tego zestawienia, jest niezręcznym dla mnie wrażeniem, że sukces finansowy w kinematografii bardzo daleki jest od sukcesu jakościowego.

Analizując pokrótce każdy z poniższych tytułów – w tym jeden obecny niejako specjalnie i grzecznościowo – postaram się wyjaśnić, o co mi chodzi z tym dysonansem między zyskiem a prawdziwym artyzmem w science fiction.

„Wszystko wszędzie naraz”, 2022, reż. Dan Kwan, Daniel Scheinert

Co sądzę na temat tej produkcji, jasno napisałem w felietonie o tym, jak ją uratować od grafomanii i chaosu, a może jeszcze od zdobycia nagród typu Oscar, a tu okazało się, że film dostał ich aż 7. Gwoździem do trumny dla Akademii okazałby się 8. Oscar za piosenkę, chociaż to i tak za dużo, że taki muzyczny gniot udający stylistykę muzyki współczesnej poważnej został nominowany. Doskonale wiem, że Oscary nie zawsze przeliczają się na konkretne pieniądze w box office, dlatego wspominam o Wszystko wszędzie naraz grzecznościowo. Nie mam wątpliwości, że jest to film zawierający mnóstwo elementów SF, ale wychodzi znacznie poza tematykę gatunku. Przyznanie tylu Oscarów w takiej pełnej sprzeczności i rasizmu atmosferze z pewnością przełoży się na zyski, a więc będzie to film, który się zwróci i dobrze zarobi. Można się spierać tylko o pułap tego „dobrze”. W tym przypadku sukces ma jeszcze inny wymiar – Oscara otrzymało kino science fiction, które będzie teraz uznawane za ten poziom gatunku, który stanowi najwyższą półkę, formalną, treściową, generalnie artystyczną w SF.

To prawdziwa tragedia dla fantastyki. Już wolę Avatara. Co zaś do zachowania się Akademii, trudno uwierzyć, że można być tak zakłamaną koterią – z jednej strony chwalić się takim docenianiem aktorów pochodzenia azjatyckiego i dawać temu nieobiektywny wyraz w nagradzaniu produkcji Kwana, a z drugiej wstydzić się flagi ukraińskiej i zamykać oczy na dziejące się za naszymi granicami regularne ludobójstwo. Przynajmniej polska delegacja pokazała, jak powinni zachowywać się w tej sytuacji artyści, którzy przecież tworzą filmy, a one czerpią swoją fantazję z tej realnej rzeczywistości.

„Avatar”, 2009, reż. James Cameron

Prawie 3 miliardy dolarów przy 237 milionach kosztów to oszałamiający sukces, do którego zapewne większość z nas się dołożyła. Premiera Avatara faktycznie była dla mnie przeżyciem, głównie percepcyjnym. Nigdy nie oglądałem tak długiego filmu w technologii 3D. To była nowość i świetny zabieg marketingowy. Dzisiaj już technologia 3D aż tak popularna nie jest, co samo w sobie z kolej jest ciekawym zjawiskiem, któremu należałaby się osobna analiza. Od strony estetycznej Avatar jest produkcją wciąż olśniewającą wizualnie, jednak czy tylko tego wymagamy od kina? Taniej, kolorowej rozrywki? Avatar jest przecież okropnie płytkim treściowo filmem o mieszkańcach planety Pandora, którzy są kopią rdzennych mieszkańców obu Ameryk.

Postaci są psychologicznie najbardziej sztampowe, jak tylko dało się wymyślić. Nigdy później się o nich nie pamięta. Mało tego, filmowi nigdy nie udało się wejść do popkultury, jak zrobiły to np. Gwiezdne wojny. A mimo wszystko faktem są te 3 miliardy dolarów. Wyraźny dysonans między artyzmem kina a zyskiem polega więc głównie na daniu publiczności prostej rozrywki, której potrzebuje każdy – niezależnie od ilorazu inteligencji – a artyzm chłonąć można znacznie rzadziej, będąc już rozrywkowo zaspokojonym. James Cameron dał widzom esencję starożytnych igrzysk i chleba, ale nic innego. Tym samym odniósł sukces, który nieraz jeszcze będzie wykorzystywany przez niektórych krytyków do udowadniania, że gatunek science fiction przeznaczony jest dla mniej rozwiniętych umysłowo widzów.

„Avatar: Istota wody”, 2022, reż. James Cameron

Dwa miliardy i trzysta tysięcy dolarów przy 250 milionach kosztów, a mamy 2023 rok. Niektórzy będą zachwyceni, niektórzy uznają to za kuriozum, a tak naprawdę nie ma się tu czemu dziwić, prócz (u niektórych) być może odczuwania intelektualnego niesmaku. Zastosowana została ta sama metoda. Nakręcono olśniewający wizualnie film, wykorzystując sławę poprzednika, ale nic poza tym. Treściowo to nadal taka sama wydmuszka jak produkcja z 2009 roku, dlatego nieważne, ile miliardów zarobi, i tak nie stanie się elementem popkultury – wspominanym, inspirującym, stanowiącym część codziennego myślenia człowieka i wyrażania go w języku.

„Park Jurajski”, 1993, reż. Steven Spielberg

Jedyna w swoim rodzaju historia, odkrywcze efekty specjalne, które ustanowiły nowy standard i zainspirowały wielu późniejszych twórców, muzyka na zawsze obecna w historii filmu oraz postaci, które okazały się tak kultowe, że najnowsze części musiały skorzystać z ich wizerunku, by jakoś obronić swoją miałkość tematyczną. Steven Spielberg nakręcił dwa filmy z cyklu, jednak tylko jeden na tyle odkrywczy, żeby przeszedł do kanonu gatunku science fiction, i do tego, który wcale nie traktuje o kosmosie i androidach.

Dzieje się tu, na Ziemi, a tematyka fantastyczna idealnie współistnieje w nim z uwielbianą przez Spielberga nową przygodą. Park Jurajski kosztował zaledwie 63 miliony dolarów, a zarobił ponad miliard. Wspaniały wynik i ważna rola w kinematografii, jeśli chodzi o zapewnianie rozrywki na równi z kształtowaniem wrażliwości na to, co w kinie najlepsze.

„Avengers: Wojna bez granic”, 2018, reż. Anthony Russo, Joe Russo

Byłem zdziwiony, że jakikolwiek film Marvela może mi się tak spodobać, mimo że dobrze zdaję sobie sprawę z miałkich zabiegów w nim wykorzystanych i tego wszechogarniającego mnie jako widza patosu. Pewne elementy w kinie superbohaterskim muszą być jednak patetyczne. Nawet jeśli więc są, niech takie będą, byle to napięcie nie przekraczało jakiejś zdroworozsądkowej granicy, a i nie było mącone przez kuriozalne wstawki humorystyczne, jak np. w historii najnowszych Spider-Manów. Tak więc Wojna bez granic ma na koncie dwa miliardy dolarów przy 316 milionach dolarów kosztów. A ten Thanos to niby po ciemnej stronie, ale równocześnie po jasnej.

„Avengers: Koniec gry”, 2019, reż. Anthony Russo, Joe Russo

No i tak dobrze jak było w Wojnie bez granic, w Końcu gry już nie jest, chociaż box office to ponad 2,7 miliarda dolarów, przy kosztach 356 milionów dolarów. Pewien krótkowzroczny styl marketingu musiał zadziałać, a wszystko cofnęło się do stanu sprzed Thanosa przy tak niewielkich stratach, żeby MCU w istocie nie zmieniło formy. Szkoda, że w imię utrzymywania przy życiu tej dojnej krowy tworzy się mało logiczną i mało autentyczną fabułę. Takie kino superbohaterskie i jednocześnie science fiction nie służy gatunkowi.

„Jurassic World”, 2015, reż. Colin Trevorrow

Pod względem suspensu i fabuły jest nieco lepiej niż w Upadłym królestwie, ale to w sumie nie aż takie osiągnięcie w ramach sztuki filmowej. Jurassic World kosztował 150 milionów dolarów, a zarobił ponad 1,6 miliarda, nie zdobywając przy tym żadnej znaczącej nagrody. Wszystko przez miłość widzów, co ciekawie podsumował Tomasz Raczek – To niezwykłe, że ludzie kochają oglądać słabe i głupie filmy. I hałaśliwe. I schematyczne.

Powodujące uprzedzenia. Może wtedy czują się lepsi i mądrzejsi? Ciekawa sprawa zwłaszcza z tymi uprzedzeniami, przecież Jurassic World przyjmuje rolę kina pozytywnego, ideologicznie będącego w awangardzie humanistycznego ducha naszych czasów. A jednak, gdy się przyjrzeć fabule dogłębnie, można zobaczyć, jak głęboko mizoginistyczna jest to historyjka.

„Spider-Man: Bez drogi do domu”, 2021, reż. Jon Watts

Kosztował 200 milionów, a zarobił prawie dwa miliardy dolarów. Wynik znakomity. A czy to kino science fiction? Bezpieczniej powiedzieć, że rodzaj międzygatunkowy. Połączenie SF, przygody, akcji oraz komedii. Sukces tej odsłony poczynań Spider-Mana został napisany jak typowa, blockbusterowa maszynka do zarabiania pieniędzy na sentymentalnych widzach. Na ekranie pojawić się musiały więc takie postaci jak Zielony Goblin, doktor Octopus, Elektro, Sandman, a przede wszystkim trzech różnych Spider-Manów – Tom Holland, Andrew Garfield no i mój ulubiony Tobey Maguire. Na ich widok przez tłum na sali kinowej wielokrotnie przetaczały się westchnienia, a żarty padające w filmie wywoływały salwy śmiechu.

Niestety te dwa miliardy dolarów znów zostały wydane na produkt wyjątkowo przeciętny, z marnymi dialogami o związkach frazeologicznych tak wytartych, jak posadzka w toalecie na dworcu kolejowym w Krakowie  (nawet tym po remoncie), a taki poziom kina science fiction, które zarabia miliardy, jest później wykorzystywany do krytyki SF jako gatunku w ogóle.

„Jurassic World: Upadłe królestwo”, 2018, reż. J.A. Bayona

Temat dinozaurów nie może umrzeć, i w sumie nie mam nic przeciwko temu. Warto jednak nieco się wysilić, bo tak naprawdę historia napisana przez Michaela Crichtona i Davida Koeppa zakończyła się w pierwszym i legendarnym filmie. Reszta produkcji to mniej lub bardziej ułomne próby zarobienia na tym pomyśle łatwych pieniędzy, przy wykorzystaniu sentymentu i niewyrobionego gustu u widzów. Tak się niestety zrodziło Upadłe królestwo. Dinozaury w nim wciąż nie mogą umrzeć, wielka korporacja poluje na nie, żeby wykorzystać ich DNA, a naiwnie zieloni bohaterowie robią wszystko, żeby je uratować – ale od czego? Od wybuchu wulkanu czy od nierozważnego postępowania ludzi? I czy ktoś ma jakiś pomysł, jak dinozaury mogłyby funkcjonować w naszym ekosystemie? Nie, tego pomysłu nie ma.

Tak papierowe postaci jak cudownie nawrócona na miłość do gadów Claire Dearing (Bryce Dallas Howard) oraz paleoweterynarz Zia Rodriguez (Daniella Pineda). Żeby być rasowo poprawnym, trzeba jeszcze wspomnieć o Afroamerykaninie Franklinie (Justice Smith), który oczywiście musi się pojawić w filmie mającym ambicje pankulturowego robienia dobrze wszystkim. Mało tego, ów czarny i hakersko uzdolniony młokos spełnia dość ważne funkcje w drużynie, którą dowodzi znany z poprzedniej części Owen Grady (Chris Pratt). Na szczęście akurat on wypada najlepiej z całej tej psychologicznie tandetnej czeredy. I ten film-wydmuszka jest jednym z największych sukcesów finansowych. Kosztował 170 milionów dolarów, zarobił ponad 1,3 miliarda.

„Transformers 3”, 2011, reż. Michael Bay

Za mojego dzieciństwa nie doczekałem się żadnego transformersa jako zabawki, chociaż o nich marzyłem. Były zbyt drogie, a teraz wciąż nie mam żadnego usprawiedliwienia, żeby takowego kupić, bo moja córka raczej nie byłaby zadowolona, gdyby taką zabawkę dostała. Marzenie to więc pozostanie niespełnione, chyba że jeszcze wnuki dadzą mi taką szansę. Pozostały jednak filmy, o których można pisać i je podziwiać. Taka jest trzecia część serii. To film-zabawka, w którym fajerwerkom nie ma końca, a przy tym reżyser tak zbalansował historię, że znalazło się dla niej zadziwiająco solidne miejsce.

Nie jest to jednak kino artystyczne i o tym trzeba pamiętać, a zyskało sławę dzięki popularności zabawek i efekciarskiej formule estetycznej. Typowo rozrywkowe science fiction, które zarobiło ponad miliard dolarów przy kosztach na poziomie 195 milionów.