PRZEOCZONE filmy 2019 roku, które POWINNIŚCIE zobaczyć

Ubiegły rok był zdecydowanie dobry pod względem ciekawych kinowych premier. Tytuły takie jak Faworyta, Midsommar, Parasite, Ból i blask czy Irlandczyk były prawdziwymi przebojami, przyciągającymi uwagę mediów i wielu widzów.

Było też jednak w 2019 roku co najmniej kilka premier, które przeszły przez kina bez większego rozgłosu, pomimo bardzo wysokiego poziomu sztuki filmowej. Często na rynek trafiają perełki (i najczęściej są to produkcje nieanglojęzyczne), które przy relatywnie wąskiej dystrybucji i, co za tym idzie, mało intensywnej promocji nie przebijają się do szerszej świadomości widowni. Tak było w przypadku poniższych filmów.

Arktyka

Człowiek pośrodku lodowej pustyni, piętrzące się przeciwności i półtorej godziny surowej, milczącej walki o przetrwanie. Co więcej, człowiekiem wyrzuconym na śnieżne pola jest Mads Mikkelsen, czyli aktor potrafiący samym spojrzeniem wyrazić więcej niż niejedna gwiazda ekranu przy pomocy całej linii dialogowej. Arktyka to bezbłędne kino survivalowe, podczas seansu którego można poczuć mróz siekący głównego bohatera i razem z nim na przemian wątpić i czuć uderzenia ekscytującej nadziei. Choć to rasowe i klasowe one-man-show popularnego aktora, tytuł przeszedł przez kina bez większego echa. Może dlatego, że to wbrew pozorom trudny film do zareklamowania, a może dlatego, że lodowa historia trafiła do kin w maju?

Opowieść o trzech siostrach

W 2019 roku na ekrany polskich kin trafił nowy film Nuriego Bilge Ceylana, tureckiego mistrza filozoficznej kontemplacji i anatolijskich pejzaży, spinających duchowość i prozę życia. Kilka miesięcy po Dzikiej gruszy, po cichutku i niepostrzeżenie, pojawił się w dystrybucji inny film wpisujący się w tę estetykę, sygnowany przez mniej rozpoznawalnego reżysera, ale równie dobry, jeśli nie lepszy.

 Opowieść o trzech siostrach Emina Alpera to intrygująca realistyczna przypowieść-baśń, pełna gawędziarskiej energii, portretująca życie tureckiej prowincji z perspektywy młodych kobiet, zawieszonych pomiędzy społecznymi uwarunkowaniami a własnymi pragnieniami i dążeniami. Na przemian liryczny i zadziorny film stanowił atrakcyjną zarówno estetycznie, jak i intelektualnie propozycję nie tylko dla fanów metafizycznych medytacji. Narracyjna otwartość nie przełożyła się jednak na rozgłos i próżno Opowieści o trzech siostrach szukać w podsumowaniach najlepszych filmów roku (uczciwie przyznając, w moim także – choć dzieło Alpera ulokowało się na liście niewiele za wyróżnionymi).

Ága

Dość zrozumiałe jest, że niespieszna i kontemplacyjna opowieść o jakuckim małżeństwie odbywającym fizyczną i duchową podróż przepadła poza horyzontem większości widzów w sezonie, w którym ton repertuarom nadają filmy oscarowe. Niemniej Ága Milko Lazarova to dzieło warte uwagi, i to nie tylko „koneserów”, ale każdego, komu bliskie są proste, ludzkie emocje. Film opowiada bowiem przede wszystkim o starzeniu i samotności, próbie poradzenia sobie z odejściem dorosłego dziecka do innego życia, a przy tym, Ága pozwala też zobaczyć prawdziwy koniec świata, który już wkrótce zniknie i stanie się tylko legendą. Tak jak wiele zdarzeń opowiadanych przez protagonistów.

Antologia duchów miasta

Choć poszukujące nowych form wyrazu i uciekające od oczywistych struktur (lub grające z nimi) kino grozy puka już dziś do drzwi mainstreamu, to można także znaleźć sporo pozycji, które w nurt ten wpisują się na zupełnie własnych, radykalnie awangardowych warunkach. Jednym z nich jest Antologia duchów miasta Denisa Côté, mieszająca formuły dokumentu, dramatu społecznego i horroru.

Opowieść o mieszkańcach pewnego kanadyjskiego miasteczka, najpierw wstrząśniętego tragedią, a następnie trapionego przez niewyjaśnione zjawiska, jest zręcznym kolażem gatunkowym, a przy tym dziełem w kreatywny sposób drażniącym umysł. Antologia… trafiła do polskich kin, była w nich jednak obecna raczej jak jeden z tytułowych duchów, które bohaterom zdarzało się przegapić i minąć, nie zauważając niczego ciekawego.

Yomeddine

Kino może być podróżą – do miejsc, których nigdy nie zobaczymy, i do ludzi, których głosy mogą nas czegoś nauczyć. Za pośrednictwem filmu odkryć można wiele miejsc, o których nie mieliśmy pojęcia, a które pozwalają nam stać się choć trochę mądrzejszymi. Podróż taką oferuje – dosłownie i w przenośni – Yomeddine, egipskie kino drogi, traktujące o zdeformowanym w następstwie trądu mężczyźnie, który w towarzystwie małego chłopca przemierza kraj w poszukiwaniu swojej rodziny. Dzieło Abu Bakra Shawky’ego to film prosty, ale równocześnie urzekający swoim bezpretensjonalnym humanizmem, pełny empatii, a równocześnie przejmujący realizmem ukazywanych trudów. Prawie niezauważona w dystrybucji kinowej produkcja posiada cechy nowoczesnej baśni – w przystępnej formie mówi o ludzkiej wrażliwości, otwierając też perspektywę na niemal zapomniane rejony świata.

Kapitan

To powinien być film głośny i szeroko dyskutowany. Mało który film wojenny tak brutalnie i tak wyraziście analizuje narodziny oraz ewolucję zła w człowieku – zła, które jest tylko wypadkową walki o przetrwanie i… okazji. Niemiecki Kapitan opowiada inspirowaną prawdziwymi zdarzeniami historię dezertera, który przypadkowo wchodząc w posiadanie munduru oficerskiego wykorzystuje chaos ostatnich tygodni II wojny światowej i staje się tytułowym kapitanem – ucieleśnieniem demonów wyzwalanych przez wojenną pożogę.

Łącząc angażującą narrację, przemyślaną czarno-białą estetykę i precyzyjnie odmierzanego szoku, Robert Schwentke tworzy głębokie studium konsekwencji pozbawienia ludzkich instynktów moralnych hamulców, wskazując przy tym, że zagrożenie bynajmniej nie minęło wraz z XX wiekiem, prawdziwa groźba tkwi bowiem w skłonności ludzi do podążania za symbolami władzy i ludźmi, którzy wskazują im nawet najokrutniejszą drogę.

Niewidoczne życie sióstr Gusmão

Przenosząc się do lat 50. XX wieku, brazylijski reżyser Karim Aïnouz stworzył jeden z najbardziej poruszających portretów kobiecego cierpienia, jakie w zeszłym roku mogliśmy oglądać na kinowych ekranach. Niewidoczne życie sióstr Gusmão z jednej strony zachwyca liryzmem subtelnie dawkującej egzystencjalny niepokój formy wizualnej, z drugiej zaś wprost rozdziera serce kolejnymi aktami równoległego życia rozdzielonych u progu dorosłości tytułowych sióstr. W filmie Aïnouza próżno przy tym szukać ckliwych zagrywek czy emocjonalnego szantażowania przejaskrawionymi obrazami przemocy fizycznej lub psychicznej. Dramat kobiet, których witalność, marzenia i potencjał uwięziony jest w patriarchalnej matni wybrzmiewa bez najmniejszego fałszu.

Rzeka

Są takie filmy, na które trafia się niemal przypadkowo, a potem wychodzi się oczarowanym, przez długie tygodnie nie mogąc się otrząsnąć z zachwytu. Takim filmem jest Rzeka Emira Baigazina. Kazach łączy w swoim filmie etnograficzną obserwację życia na ałtajskim odludziu z metafizycznym natchnieniem.

W intrygującej narracji łączą się tematy dorastania, odpowiedzialności i relacji ze światem natury, wytwarzając w subtelnych zdjęciach atmosferę unikatowego realizmu magicznego. Szansę na zachwyty (bądź znużenie, bo i tak można na Rzekę zareagować) miało jednak stosunkowo niewielu widzów, ze względu na ograniczoną liczbę kopii filmu, jaka trafiła do Polski i równie niewielką promocję, ograniczającą się w zasadzie do subkultury festiwalowej. To jednak film wart odszukania i nadrobienia, bo spokojnie zaliczyć go można do najlepszych premier 2019 roku.