KINO EUROPEJSKIE: Agnes Varda

Agnes Varda urodziła się 30 maja 1929 r. w Brukseli. Swoją karierę zaczynała jako fotoreporter. Pracowała jako oficjalny fotograf Narodowego Teatru Popularnego Jeana Vilara.

Czułam się małą ignorantką, jedyną dziewczyną wśród chłopaków z Cahiers…

Zadebiutowała w 1956 r. filmem La Pointe Courte, nie posiadając wystarczającej wiedzy na temat filmu. Po prostu napisała scenariusz i wyreżyserowała film. Nieznajomość kina i „filmowa niewinność” młodej reżyserki dodawały jej odwagi twórczej. W trakcie realizacji filmu Varda posłużyła się szeregiem pozafilmowych inspiracji. Pomysły podsuwała jej nie tylko literatura (głównie Faulkner) i teatr (szczególnie metoda Brechta), ale także pejzaż. Akcja filmu toczy się przecież w rybackiej dzielnicy miasta, w której Varda się wychowała.

W latach 40. chodziła tam na spacery i uwielbiała obserwować mieszkańców dzielnicy. Postanowiła więc nakręcić o nich film w ich naturalnym środowisku. Varda pracowała z ekipą amatorów, wszyscy zaczynali więc pracę z tego samego, dziewiczego poziomu.

O tym, że udało jej się zrealizować film wyjątkowy przekonała się 2 czerwca 1959 roku w Filmotece. Urządzono tam przegląd filmów Vardy – debiut pełnometrażowy i trzy krótkie metraże. To był jej triumfalny wieczór, krytycy z kręgu Cahiers z zachwytem przyjęli La Pointe Courte. Film doceniono za precyzję użytych środków, nawiązania do francuskiego realizmu poetyckiego i włoskiego neorealizmu! Film Vardy stanowił sprzeciw wobec zastanej estetyki filmowej. Nowofalowcy docenili owo „poczucie wolności”, ale Varda jednak podtrzymywała dystans w stosunku do nowofalowego towarzystwa. Dziś mówi się o niej „prekursorka nowej fali” lub „satelitka ruchu”.

W latach 50. i 60. Varda realizowała na zamówienie Francuskiego Narodowego Biura Podróży kilka filmów dokumentalnych, m.in. Mijając zamki nad Loarą i W stronę wybrzeża.

W 1962 roku Varda poślubiła znanego francuskiego reżysera, Jacques’a Demy’ego.

Realizacja drugiego głośnego filmu pt. Cleo od 5 do 7 a następnie prowokacyjnego Szczęścia, umacniała pozycję Vardy jako filmowca. Wkrótce jednak nadszedł smak porażki za sprawą filmu Stworzenia z gwiazdorską obsadą.

W 1967 r. nakręciła odcinek do zbiorowego nowofalowego przedsięwzięcia politycznego pt. Daleko od Wietnamu. Wiosną wyjechała z mężem do Stanów na amerykańskie projekcje swoich filmów. Nowofalowi koledzy nie mogli jej wybaczyć nieobecności podczas paryskiego Maja. Odcinek Vardy uznano za nienajlepszy i nie włączono go do całości. Im lepiej wiodło jej się w Stanach, tym bardziej rozluźniały się jej więzi z krajem. Za granicą udało jej się zrealizować dwa dokumenty: Wujek Yanco i Czarne Pantery, a także eksperymentalną fabułę pt. Lwia miłość.

W 1977 r. udało się reżyserce powrócić mocnym obrazem w duchu feministycznym pt. Jedna śpiewa, druga nie. Aż do nakręcenia kolejnego swojego wielkiego filmu pt. Bez dachu i praw w 1985 roku, Varda skupiała się głównie na robieniu dokumentów.

W latach 1979-1981 Varda wraz z mężem przebywała po raz drugi w Stanach. Małżonkowie mieszkali wówczas w Los Angeles, nad morzem. Tam Varda zainteresowała się tzw. murals, naiwnym malarstwem ściennym. W tym okresie powstał dokument Zużyte ściany i film Kłamliwy dokument, który reżyserka nakręciła celowo najskromniejszymi środkami.

W latach 90. Varda skoncentrowała się na autotematyzmie kina. Powstał Kuba z Nantes, opowieść o życiu Jacques’a Demy’ego poprzez jego filmy. Punktem wyjścia filmu była próba „ocalenia” śmiertelnie chorego męża Vardy. Demy wziął jeszcze udział w zdjęciach do filmu, oglądał nakręcony materiał i komentował przed kamerą niektóre epizody. Umarł jednak przed zmontowaniem materiału filmowego. W 1993 powstał dokument Panienki miały 25 lat na bazie materiału, jaki Varda zebrała w 1966 roku na temat realizacji filmu Panienki z Rochefort Jacques’a Demy’ego.

Reżyserka połączyła ten materiał z nowym reportażem na temat obchodów 25-lecia premiery filmu w miasteczku Rochefort. Film stał się „manifestacją radości, wyznaniem wiary w ocalające możliwości kina”. Wkrótce Varda nakręciła 100 i jedną noc, film w którym opowiedziała swoistą historię kina.

Obecnie Varda powróciła do swojej pierwszej namiętności – fotografii. „Jej filmografia ma kapryśny rytm losu człowieka, który żyje nie tylko życiem filmowca-profesjonalisty. Dodajmy: ma rytm biografii kobiety. Kilkuletnie przerwy związane były z narodzinami dzieci albo z podróżami odbywanymi z mężem (…).

Ciekawostki

Agnes Varda od przeszło czterdziestu lat mieszka w Paryżu przy ulicy Daguerre’a, w czternastej dzielnicy. W latach siedemdziesiątych zrobiła film o jej mieszkańcach. Tam też mieści się jej biuro produkcyjne i atelier fotograficzne. Reżyserka nie należała do kinomaniaków spędzających noce i dnie w filmotece. Po raz pierwszy zaprowadził ją tam znany dokumentalista i reżyser Alain Resnais. To on doradzał jej repertuar. Resnais zmontował debiutancki film Vardy La Pointe Courte.

Varda nie była sztandarową działaczką ruchu feministek, ale oddawała im przysługi wykraczające poza rolę zwykłego sympatyka. Użyczała swojego mieszkania na zabiegi przerywania ciąży, zakazane wówczas przez francuskie prawo. Podczas sławnych „wycieczek aborcyjnych” do Amsterdamu, gdzie zabiegi były legalne, towarzyszyła feministkom i zbierała obserwacje. Zainscenizowany reportaż z takiej wycieczki włączyła do filmu Jedna śpiewa, druga nie.

Najważniejsze nagrody

Cleo od 5 do 7 – 1963 – Nagroda Francuskiej Krytyki Filmowej dla najlepszego filmu

Szczęście – 1965 – Interfilm Award dla szczególnie polecanego filmu

Szczęście – 1965 – Francuska Nagroda Imienia Louisa Delluc

Szczęście – 1965 – Srebrny Niedźwiedź na MFF w Berlinie

Murs, murs – 1981 – Nagroda Imienia Josefa von Sternberga na MFF w Meinnheim-Heidelberg

Ulisses – 1984 – Cezar dla najlepszego krótkiego metrażu dokumentalnego

Bez dachu i praw – 1985 – Złoty Lew oraz Nagroda FIPRESCI i OCIC na MFF w Wenecji

Bez dachu i praw – 1986 – Nagroda Francuskiej Krytyki dla najlepszego filmu

Bez dachu i praw – 1987 – Międzynarodowa Kryształowa Nagroda dla Kobiet w Filmie

Les glaneurs et la glaneuse – 2000 – Nagroda Publiczności na Festiwalu Nowego Kina w Montrealu

Les glaneurs et la glaneuse – 2000 – Europejska Nagroda Filmowa dla najlepszego dokumentu

Les glaneurs et la glaneuse – 2001 – Nagroda Francuskiej Krytyki dla najlepszego filmu

Wyznaczniki stylu

Twórczość filmową Vardy określa się mianem osobistej i niezależnej. Synkretyzm gatunkowy, podporządkowanie twórczości rytmowi własnego życia, dystans do kina komercyjnego, wzmocnienie pozycji autorskiej i skłonności autobiograficzne – oto, co kryje się pod tymi pojęciami. Różnorodność form i zabiegów filmowych, jakimi posługuje się reżyserka mieści się w kategorii eseju. Varda tworzy swoje filmy z pozycji eseistki. Z biegiem lat w filmach Vardy coraz intensywniej zaznacza się jej obecność. Uwidacznia się tu zasada w myśl której artysta– pokazując zewnętrzny świat -zawsze opowiada o sobie.

Osobiste komentarze zza kadru to jedna z najbardziej charakterystycznych cech jej stylu. Ten eseistyczny zabieg wymagał niezależności – trudno byłoby go pogodzić z normalnym systemem produkcyjnym. Reżyserka przykładała uwagę do swojej twórczej niezależności od samego początku. Już dla potrzeb realizacji La Pointe Courte Varda powołała do życia własną firmę produkcyjną o nazwie Cine-Tamaris.

„Fotograficzność” filmów Vardy widoczna jest szczególnie w koncentrowaniu się na fakturze obiektów, na pewnej wizualnej elegancji (np. La Pointe Courte, Cleo od 5 do 7, Szczęście).

Varda najlepiej czuje się w formach pośrednich, pomiędzy dokumentem a fabułą. Jest mistrzynią krótkiej formy, której nadaje pewien rygor. Wszystkie jej filmy „dokumentalne” zostały przefiltrowane przez autorską wyobraźnię; niektóre wręcz stanowią wyłącznie wyobrażoną kompozycję (np. „7p., cuis., s. de b.,…a saisir). Fabuły Vardy są natomiast „zdokumentowane”, noszą wyraźne znamiona realności. Aktorzy w nich występujący odsłaniają w swych rolach tyle prywatności, że przekracza to konwencję filmu fabularnego. Kiedy Varda pokusiła się o nakręcenie filmu wymyślonego od początku do końca i z gwiazdami w rolach głównych, spotkała się z ostrą krytyką.

Film Stworzenia z Michelem Piccoli i Catherine Deneuve zrobił klapę. Jeden z polskich krytyków nazwał film „szczytem pretensjonalności”, autorkę natomiast wyzwał od zakompleksionych feministek.

Kobiece spojrzenie. Twórczość Vardy czasami umieszcza się w drugim, feministycznym kontekście. Filmy Vardy nie są jednak manifestem feminizmu sensu stricto. Charakterystyczną różnicą pomiędzy Vardą a feministkami jest różnica w tonacji dyskursu filmowego. W odróżnieniu od „paramilitarnej tonacji” kina feministek francuska reżyserka przemawia do widza naturalnym, delikatnym tonem .

Varda swoimi filmami nie walczy – o nic, ani z niczym. Cierpienie samotnych kobiet, w którego portretowaniu jest mistrzynią, nie prowadzi do społecznych oskarżeń”.

Francuska reżyserka zrealizowała jednak kilka prowokacyjnych filmów, które podniosły ciśnienie zarówno w kręgach feministek, jak i poza nimi. Film Szczęście został obwołany przez feministki „reakcyjnym”. Uważano także, że film zawiera „gryzącą ironię wobec seksizmu”. Wydaje się jednak, że w zamyśle Vardy była to czysta wariacja na temat „szczęśliwej rodziny” z okładki francuskich pism, pewnego rodzaju „pójście za marzeniem” i „rozpatrzenie pewnej możliwości”. Feminizm nigdy nie porwał Vardy, raczej ją zainspirował. Zetknęła się z tym ruchem pod koniec lat 60.

, podczas swojego pobytu w Stanach wraz z mężem. Traktowała feminizm jako jedną z odmian rewolucji obyczajowej. W Stanach zrealizowała dokument o Czarnych Panterach, uczestniczyła w paru mitingach feministek i zaznajomiła się z kluczowymi lekturami tego ruchu. Przemyślenia z tym związane zawarła w jedynym filmie, który rzeczywiście mógłby się stać manifestem francuskich feministek. Film Jedna śpiewa, druga nie świadczy o tym, że w twórczości Vardy zaistniał etap feministyczny. Film poruszał m.in. kwestię nielegalnych aborcji oraz podważał stereotypy małżeńskie.

Tendencja do konstrukcyjnego dualizmu. Varda chętnie realizuje tzw. filmy bliźniacze, które wzajemnie się dopełniają. Często pierwszy to dokument, a drugi to fabuła. Osią tematyczną filmów Zużyte ściany i Kłamliwego dokumentu są tzw. murals, czyli naiwne malowidła na murach domów; wyraz tęsknoty cudzoziemców za ojczyzną i ucieczki w fałszywą mitologię, z motywami podboju Dzikiego Zachodu albo kosmosu. Gatunkowa hybryda, portret popularnej aktorki francuskiej (Angielki z pochodzenia) Jane Birkin pt. Agnes V. o Jane B. doczekał się swoistej wariacji w postaci filmu Kung-Fu Master.

Pomost między tymi filmami stanowi erotyczny fantazmat aktorki – o spełnionej miłości z czternastolatkiem. Opowiadanie na ten temat, napisane przez Birkin, stało się podstawą scenariusza Kung -Fu Master. Dualizm Vardy przejawia się także w stosowaniu równoległego montażu dla opowiedzenia historii dwóch przyjaciółek, dwóch par etc. (La Pointe Courte, Jedna śpiewa, druga nie).

Zabawa słowem, uwidaczniająca się szczególnie w tytułowaniu filmów. Nadawanie filmom wieloznacznych, paradoksalnych tytułów utrudnia ich tłumaczenie z oryginału. I tak w przypadku Murs, murs, tytuł jest nieprzetłumaczalną grą słów; w wersji pisanej oznacza „zużyte ściany”, w wersji brzmieniowej „szepty”. Du cote de la Cote może oznaczać „w stronę wybrzeża”, ale także „w stronę…żebra”; w dodatku tytuł zawiera aluzję do pierwszego tomu Prousta. L’Opera – Muffe to „Opera Muffo”, nieprzetłumaczalny tytuł sugerujący widzowi podobieństwo „brzucha” kobiety ciężarnej z „brzuchem” obżartucha.

Tytuł 7p., cuis., s. de b.,…a saisir to tekst typowego, skrótowego ogłoszenia „siedem pokoi, kuchnia, łazienka…, ale zamiast standardowego „do wynajęcia” tutaj pojawia się słowo do zawładnięcia? albo: do zrozumienia? W dialogach bohaterów Vardy także pojawia się sporo gier słownych.

Dialogowość, otwartość formy, intertekstualność. Pomimo tego, że Varda nigdy nie grzeszyła „kinomaniactwem”, w filmach późniejszego okresu pojawiają się w twórczości reżyserki wszelkiego typu nawiązania, aluzje i autotematyzm utworów. W filmie Sto i jedna noc Michel Piccoli gra stuletniego starca, pana Cinema. W jego zamku roi się od wspomnień związanych z historią kina. Parodystycznie zacytowana zostaje bluźniercza scena ze Złotego wieku Bunuela; Camille, bohaterka filmu, zdradza swojego chłopca z przygodnym mężczyzną na trawniku przed Filmoteką, w czasie obchodów ceremonii stulecia.

Do rezydencji pana Cinema wkracza Mona z plecakiem, bohaterka Bez dachu i praw, i prosi o zupę etc. W pozostałych filmach aktor Mathieu Demy, syn reżyserki a także aktor-fetysz jej twórczości, gra bohaterów o cechach nastolatka z dzieł Nowej Fali (zwłaszcza Doinela z Czterystu batów).

Tematem wielu dzieł Vardy, zarówno tych dokumentalnych, jak i fabularnych, są kobiety pozostawione samym sobie, samotne i borykające się z doświadczeniem wyalienowania; kobiety na jakimś emocjonalnym zakręcie, przeżywające graniczną sytuację egzystencjalną, ale także kobiety wyzwolone ( np. Cleo od 5 do 7, Bez dachu i praw, Lwia miłość, Jedna śpiewa, druga nie, Kłamliwy dokument).

Filmografia

1956 – La Pointe Courte

1957 – Mijając zamki nad Loarą

1958 – Opera-Muffo

1959 – W stronę wybrzeża

1961 – Cleo od 5 do 7

1963 – Cześć, Kubańczycy

1964 – Dzieci muzeum

1965 – Szczęście

1965 – Elsa la Rose

1966 – Les Creatures

1967 – Wujek Yanco

1967 – Daleko od Wietnamu

1968 – Czarne Pantery

1969 – Lwia miłość

1970 – Nausicaa

1975 – Odpowiedź kobiet

1976 – Rozkosz miłosna w Iranie

1977 – Jedna śpiewa, druga nie

1978 – Daguerreotypes

1981 – Zużyte ściany

1981 – Kłamliwy dokument

1982 – Ulisses

1982 – Jedna minuta na obraz

1984 – Tak zwane Kariatydy

1984 – 7p., cuis., s. de b.,…a saisir

1985 – Bez dachu i praw

1986 – Masz piękne schody, wiesz…

1987 – Kung-Fu master

1987 – Jane B. według Agnes V

1991 – Kuba z Nantes

1993 – Demoiselles ont eu 25 ans

1995 – Sto i jedna noc

1995 – Świat Jacques’a Demy

1996 – Demoiselles de Rochefort (wersja wznowiona filmu z 1967)

2000 – Zbieracze plonów i ja

2002 – „Les glaneurs et la glaneuse… deux ans apres

2003 – Le Lion volatile

2004 – Ydessa, les ours et etc.

2004 – Cinevardaphoto

2004 – Viennale’04

Źródła

Tadeusz Lubelski, Agnes Varda – eseistka z ulicy Daguerre’a. [w:] Kobieta za kamerą, red. Grażyna Stachówna. Kraków 1998.

Tadeusz Lubelski, Nowa Fala. O pewnej przygodzie kina francuskiego. Kraków 2000.

tekst z archiwum film.org.pl