7 epokowych filmów, bez których nie byłoby współczesnego THRILLERA

Zawrót głowy (Vertigo, 1958)

Zawrót głowy przesunął środek ciężkości thrillera z zewnętrznego zagrożenia do psychiki bohatera. Hitchcock wykorzystał obsesję, pamięć, pożądanie i manipulację jako elementy konstrukcji napięcia, tworząc film, w którym najważniejszym źródłem niepewności staje się ludzki umysł. Ogromne znaczenie miała także forma: kolor, kompozycja kadru, subiektywna perspektywa i słynny efekt wizualny związany z lękiem wysokości stały się częścią języka filmowego opisującego dezorientację.

Wpływ Vertigo widać później w całym nurcie psychologicznego thrillera, od kina o obsesji po historie o niestabilnej tożsamości. Obok niego szczególnie istotne były też również hitchcockowskie Okno na podwórze (Rear Window, 1954), które uczyniło samo patrzenie źródłem napięcia, oraz Noc myśliwego (The Night of the Hunter, 1955), rozwijająca połączenie psychologicznego niepokoju z ekspresjonistyczną formą.

Psychoza (Psycho, 1960)

Trudno chyba wskazać film, który mocniej zmienił współczesny thriller. Hitchcock zerwał z oczekiwaniami widza dotyczącymi konstrukcji głównego bohatera, przemocy, montażu i tego, co właściwie może wydarzyć się w środku filmu. Psychoza stała się jednym z fundamentów późniejszego slashera, ale jej znaczenie wykracza daleko poza horror. Sposób montowania sceny pod prysznicem, wykorzystanie muzyki i dźwięku, manipulowanie perspektywą widza oraz gotowość do łamania narracyjnych reguł zostały później przejęte przez dziesiątki thrillerów.

To właśnie od takich filmów zaczął się współczesny model kina, które nie tylko buduje napięcie, ale świadomie wykorzystuje oczekiwania publiczności przeciwko niej. W tej samej dekadzie ogromne znaczenie miały Przeżyliśmy wojnę (The Manchurian Candidate, 1962), jeden z fundamentów paranoicznego thrillera, oraz Wstręt (Repulsion, 1965), który przesunął thriller jeszcze głębiej w stronę subiektywnego doświadczenia psychiki.

Chinatown (Chinatown, 1974)

Chinatown pomogło zdefiniować współczesny neo-noir i jednocześnie zmieniło sposób, w jaki thriller może opowiadać o władzy. Zamiast prostego śledztwa otrzymujemy świat, w którym korupcja jest częścią systemu, a wiedza bohatera nie daje mu automatycznie kontroli nad sytuacją. Film Romana Polańskiego połączył klasyczną konstrukcję czarnego kryminału z pesymizmem charakterystycznym dla kina lat 70. Jego znaczenie tkwi przede wszystkim w konstrukcji zagadki: kolejne odkrycia nie prowadzą do prostego rozwiązania, lecz odsłaniają coraz większy mechanizm zależności.

Chinatown stało się jednym z najważniejszych punktów odniesienia dla późniejszych thrillerów kryminalnych i politycznych. Z tego samego okresu szczególnie ważne są Rozmowa (The Conversation, 1974), która stworzyła jeden z najważniejszych modeli thrillera o inwigilacji i paranoi, oraz Maratończyk (Marathon Man, 1976), rozwijający połączenie kina spiskowego, szpiegowskiego i psychologicznego.

Fatalne zauroczenie (Fatal Attraction, 1987)

Fatalne zauroczenie odegrało ogromną rolę w rozwoju thrillera psychologicznego i jednocześnie pokazało, jak skutecznie można połączyć napięcie z dramatem dotyczącym relacji międzyludzkich. Film Adriana Lyne’a stał się punktem odniesienia dla całej fali produkcji o obsesji, prześladowaniu i zagrożeniu pojawiającym się w pozornie bezpiecznym życiu klasy średniej. Fatalne zauroczenie pomogło stworzyć jeden z najbardziej charakterystycznych modeli thrillera końca XX wieku: prywatny konflikt stopniowo eskalujący do poziomu egzystencjalnego zagrożenia.

W kolejnych dekadach ten schemat był wielokrotnie powtarzany, modyfikowany i odwracany. Z lat 80. warto obok niego wskazać Czerwonego smoka (Manhunter, 1986), który zdefiniował nowoczesną estetykę thrillera o seryjnym mordercy, oraz Nietykalnych (The Untouchables, 1987), ważnych dla rozwoju stylizowanego thrillera kryminalnego.

Milczenie owiec (The Silence of the Lambs, 1991)

Milczenie owiec właściwie skodyfikowało współczesny thriller o seryjnym mordercy. Najważniejsza była zmiana w sposobie przedstawiania antagonisty: przestępca nie musiał być już jedynie bezwzględnym potworem. Mógł być inteligentny, wyrafinowany, charyzmatyczny i równie interesujący jak protagonista. Film Jonathana Demme’a stworzył też model relacji między śledczym a genialnym przestępcą, który później był kopiowany niezliczoną ilość razy w kinie i telewizji. Jego znaczenie wykracza jednak poza sam podgatunek.

Połączenie proceduralnego śledztwa, psychologii, horroru i thrillera stało się jednym z najbardziej trwałych modeli współczesnego kina i telewizji kryminalnej. W tej samej dekadzie szczególnie ważne były również fincherowskie Siedem (Se7en, 1995), które nadało thrillerowi o seryjnym mordercy nową, mroczno – religijną estetykę, oraz Podejrzani (The Usual Suspects, 1995), istotni dla rozwoju narracji opartej na manipulowaniu informacją i wiarygodnością opowieści.

Memento (Memento, 2000)

Memento zamyka tę listę w momencie, w którym thriller zaczął coraz częściej eksperymentować z samą konstrukcją narracji. Christopher Nolan potraktował pamięć nie jako temat filmu, lecz jako narzędzie jego formy. Widz nie otrzymuje tradycyjnej, stabilnej ścieżki prowadzącej od pytania do odpowiedzi — musi sam rekonstruować wydarzenia i oceniać wiarygodność informacji. To rozwiązanie miało ogromne znaczenie dla późniejszego kina zagadek, thrillerów psychologicznych i filmów opartych na nielinearnej narracji.

Memento pokazało, że można przenieść mechanizm suspensu na poziom samego montażu i struktury filmu, zmuszając widza do wykonywania pracy podobnej do tej, którą zwykle wykonuje bohater. W pierwszej dekadzie XXI wieku w podobnym kierunku poszedł również nolanowski Prestiż (The Prestige, 2006), wykorzystujący strukturę narracji do manipulowania wiedzą widza, a Zodiak (Zodiac, 2007) z kolei pokazał, że thriller może budować napięcie również poprzez obsesyjne, niejednoznaczne poszukiwanie prawdy.