Connect with us

Recenzje

ROZMOWA. Każde słowo może kosztować życie

Podsłuchiwacz, który przez lata wierzył tylko własnym uszom, trafia na nagranie, po którym nie może spać. Thriller o paranoi i samotności. Rozmowa.

Published

on

Kadr z filmu „Rozmowa”

Wytwórnia: The Directors Company, The Coppola Company, American Zoetrope, Paramount Pictures

Advertisement

Reżyseria: Francis Ford Coppola

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w okularach nachyla się przy walizce z podsłuchem w toalecie

Scenariusz: Francis Ford Coppola

Advertisement

Muzyka: David Shire

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w jasnej koszuli siedzi przy stole z magnetofonami szpulowymi

Zdjęcia: Bill Butler, Haskell Wexler

Advertisement

Obsada: Gene Hackman, John Cazale, Allen Garfield, Frederic Forrest, Cindy Williams, Harrison Ford

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w okularach z splecionymi dłońmi przy ustach w zielonkawym wnętrzu furgonetki

Rok 1974 bez wątpienia należał do Francisa Forda Coppoli. Opromieniony sukcesem Ojca chrzestnego reżyser nakręcił wtedy nie tylko jego wybitny sequel, ale też Rozmowę – jeden z najważniejszych i najbardziej intrygujących filmów swoich czasów. Dzięki temu rok później podczas gali oscarowej Coppola nominowany był do nagrody Akademii aż w pięciu kategoriach (!). I choć ceremonię opuścił ostatecznie z trzema statuetkami, wszystkimi za kontynuację losów rodziny Corleone, co odsunęło kameralną Rozmowę nieco w cień, to trudno byłoby ten tytuł pominąć w jakimkolwiek poważnym rankingu najlepszych filmów lat siedemdziesiątych.

Advertisement

Koniec siódmej i początek ósmej dekady XX wieku był dla Stanów Zjednoczonych okresem wyjątkowo trudnym. Klęska kontrkultury zbiegła się z przerażającymi doniesieniami z Wietnamu, a chwilę później na jaw wyszły kulisy afery Watergate, która jeszcze bardziej osłabiła topniejące zaufanie obywateli do rządu i prezydenta. Nagle okazało się, że Ameryka nie jest rajem na ziemi, że rządzący nie zawsze działają w dobrej wierze, a w każdym telefonie można ukryć podsłuch.

Kadr z filmu „Rozmowa”: za metalową siatką stoi mężczyzna w ciemnym garniturze i krawacie

Wszystkie te czynniki oddziaływały na amerykańskie kino, które w tym okresie zaczynało tracić swoją niewinność (do 1968 roku w Stanach panował tzw. kodeks Haysa ograniczający możliwości twórców) i pokazywać tematy wcześniej pomijane lub wypierane. To właśnie wtedy do głosu doszli reżyserzy, którzy nie bali się mówić o samotności, paranoi, strachu czy alienacji, o tym, co „tu i teraz”.

Advertisement

Chociaż scenariusz do Rozmowy powstał – jeśli wierzyć F.F. Coppoli – niemal dekadę wcześniej, to jego film idealnie wpisuje się w ten społeczny klimat. Rozmowę otwiera długie ujęcie z kamery skierowanej na Union Square w San Francisco. Ludzie, którzy wyszli z okolicznych biurowców na lunch, siedzą na ławkach albo chodzą po placu, jedzą lub rozmawiają. Jest wyjątkowo tłoczno, ale kamera – operująca coraz większym zbliżeniem – wyławia z tej ludzkiej masy Harry’ego Caula (Gene Hackman), nieciekawego mężczyznę w ohydnym płaszczu przeciwdeszczowym. Kiedy Harry staje się celem przedrzeźniającego przechodniów mima, pospiesznie wraca do zaparkowanej nieopodal furgonetki.

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w okularach i szarej kurtce patrzy w bok

Wtedy też widz dowiaduje się, co bohater robił w tym miejscu – razem z ekipą specjalistów podsłuchiwał, przy użyciu specjalistycznego sprzętu, rozmowę pary młodych ludzi, którą później ma sprzedać dyrektorowi dużej korporacji.

Advertisement

Chociaż Harry Caul teoretycznie jest szpiegiem, nie wygląda i nie zachowuje się jak szpiedzy, których znamy z kina. Nosi niemodny garnitur i okulary w grubych oprawkach, a większość dnia spędza w starym magazynie, gdzie montuje nagrane rozmowy. Każdy aspekt swojego życia dostosowuje do uprawianej profesji – zawsze dzwoni z budki telefonicznej, w urządzonym po spartańsku mieszkaniu nie trzyma niczego wartościowego, nie podaje swojego prawdziwego wieku, nie utrzymuje kontaktu ze znajomymi, a większość pytań swojej dziewczyny zbywa nieprzyjemnym milczeniem. Jego życie ogranicza się tak naprawdę do pracy, gry na saksofonie (zawsze z włączoną płytą w tle, dzięki czemu dźwięk saksofonu Harry’ego – tak jak Harry w swoim życiu – wtapia się w tło) i dość powierzchownie traktowanej religijności.

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w okularach za szybą budki z czerwonym światłem

Bohater Hackmana ma co najmniej dwa dobre powody, żeby zachowywać się w ten sposób. Po pierwsze – za każdym razem, gdy opuszcza gardę i pozwala sobie na odrobinę szczerości, zostaje przez kogoś oszukany; po drugie – przez konkurentów i kolegów uważany jest za najlepszego w swoim fachu. Kilka lat wcześniej zarejestrował rozmowę prowadzoną przez dwie osoby na łódce dryfującej pośrodku jeziora.

Advertisement

Do dzisiaj żaden z jego współpracowników i przeciwników nie wie, jak mu się to udało. Taśmy z tamtej konwersacji doprowadziły jednak do śmierci trzech osób – w tym kobiety i dziecka – co stanowi dla niego swoistą traumę: wypieraną („Nie interesuje mnie, co mówią ci ludzie. Chcę mieć tylko czyste nagranie”), ale tkwiącą gdzieś pod skórą i nie dającą o sobie zapomnieć.

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w okularach obsługuje magnetofon z szpulami

Z powodu tamtego incydentu Harry ma problemy z oddaniem nagrania zleceniodawcy. Tytułowa rozmowa pary młodych ludzi jest pozornie błaha; w zasadzie jedyną istotną informacją, jaką Harry zarejestrował, jest data i miejsce następnego spotkania rozmówców. Cała reszta to zdania związane z tym, co działo się tego południa na Union Square, albo wypowiedzi urwane, niemożliwe do zinterpretowania bez znajomości szerszego kontekstu.

Advertisement

Pomimo to, tytułowa rozmowa staje się swoistym leitmotivem filmu – główny bohater powraca do niej tak, jak David Hemmings wracał do zrobionych przez siebie zdjęć w Powiększeniu Michelangela Antonioniego (które było dla Coppoli bezpośrednią inspiracją) – bez końca odtwarza najważniejsze fragmenty, za każdym razem znajdując w nich coś nowego: nutę przerażenia w głosie kobiety albo smutek przebijający przez słowa mężczyzny. Jedno ze zdań („Zabiłby nas, gdyby tylko miał okazję”) działa na niego w sposób szczególny, bo staje się swego rodzaju zapalnikiem dla wypieranych ze świadomości wyrzutów sumienia.

Kadr z filmu „Rozmowa”: dwaj mężczyźni w furgonetce przy monitorze i butelce

Caul nie tylko traci chłód profesjonalisty; zaczyna też utożsamiać się z podsłuchiwanymi bohaterami. Po raz pierwszy angażuje się w sprawę, bierze odpowiedzialność za swoje czyny. To z kolei – w połączeniu z alienacją, w jakiej żył od dawna – prowadzi do paranoi, którą reżyser ujawnia w znakomicie poprowadzonym, nieco onirycznym i najbardziej thrillerowym finale. Wcześniej narastającą manię Harry’ego Coppola przedstawia wyjątkowo subtelnie i inteligentnie: podczas każdego kolejnego odsłuchania fragmentów konwersacji słyszymy inne nagranie (aktorzy czytali po prostu te kwestie kilkakrotnie), dzięki czemu widz ma wrażenie, że – tak jak Harry – za każdym razem słyszy coś innego niż poprzednio.

Advertisement

Zakończenie Rozmowy, opierające się na zagraniu, które dzisiaj nazwalibyśmy twistem fabularnym, w pewnym sensie może się wydać cyniczne – wymowa filmu nie jest bowiem w żadnym wypadku optymistyczna, a bohater, który przez całe życie ufał tylko własnym oczom i uszom, zostaje ostatecznie przez te zmysły zdradzony – ale filmowi Coppoli daleko do nihilizmu. Rozmowa to w zasadzie anty-thriller, film skupiony na detalach i na głównym bohaterze, pozbawiony akcji. Wszystko, co dzieje się na ekranie, toczy się wokół czynów Harry’ego Caula, nie wokół szerszego spisku czy działań jego zleceniodawców.

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna w łazience przykłada słuchawkę do ucha

Reżyserskie mistrzostwo Coppoli polega tu na tym, że cały czas utrzymuje film na cienkiej granicy między rzeczywistością a paranoją, aż do ostatnich minut nie pozwalając widzowi jednoznacznie zdecydować, która z tych opcji jest prawdziwa. Jazzowy soundtrack Davida Shire’a – nagrany i skomponowany jeszcze przed kręceniem filmu, co zdarza się rzadko, służy raczej za kontrapunkt niż ilustrację i także nie pomaga tej zagadki rozwikłać.

Advertisement

Mistrzostwo Hackmana opiera się z kolei na tym, że tchnął życie w bohatera – wydawać by się mogło – z góry skazanego na brak sympatii ze strony widowni. Jego Caul nie jest nudziarzem, którym byłby w rękach mniej uzdolnionego aktora; jest postacią tragiczną w pełnym znaczeniu tego mocno nadużywanego określenia i jednocześnie fascynującym rezonerem pewnej trudnej epoki.

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna z wąsem w białej koszuli przy saksofonie

Kiedy w jednej ze scen zwierza się nagle przypadkowej kobiecie, widać po Hackmanie, że doskonale tę postać rozumie i potrafi ją odpowiednio przedstawić. Widać to także, gdy w nieco ironicznym finale gra na saksofonie w wybebeszonym mieszkaniu, podczas gdy obiektyw Billa Butlera przejeżdża od lewej do prawej, naśladując ruch kamery telewizji przemysłowej, symbolizującej ciągłą obserwację.

Advertisement

Nic dziwnego, że zarówno Coppola jak i Hackman – choć każdy z nich ma na koncie niejedno arcydzieło – właśnie Rozmowę uważają za najlepszy film w swoich filmografiach. To kino wymagające i niekoniecznie przyjemne w odbiorze, ale złożone i fascynujące.

Kadr z filmu „Rozmowa”: mężczyzna z saksofonem siedzi na krześle w zniszczonym pomieszczeniu
Advertisement
Kliknij, żeby skomentować

Zostaw odpowiedź

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *