Zestawienie
10 filmów SCI-FI do obejrzenia przed premierą BLADE RUNNER 2099
Przed premierą serialu Blade Runner 2099 polecamy dziesięć filmów science fiction, w których technologia każe bohaterom wątpić, kim naprawdę są.
Człowieka można rozpoznać po wspomnieniach, uczuciach albo zdolności do samodzielnego wyboru. Tylko co zrobić, kiedy wspomnienia da się wszczepić, uczucia zaprogramować, a decyzje przewidzieć, zanim ktokolwiek je podejmie? W oczekiwaniu na serial Blade Runner 2099 szczególnie kusi sci-fi, w którym technologia podważa pewność bohaterów, że znają samych siebie. Czasem przybiera postać syntetycznego rozmówcy, czasem pracodawcy, który wie o zatrudnionym znacznie więcej niż on sam, a czasem zwykłej usługi kupowanej dla przyjemności.
Pamięć absolutna (Total Recall, 1990)
Douglas Quaid chce mieć wspomnienia z wyprawy na Marsa, więc zgłasza się do firmy Rekall, która sprzedaje je klientom, którzy będą wspominać, choć z domu nie ruszyli się na krok. Po zabiegu zaczyna jednak wątpić we własną tożsamość, a kupiona przygoda przestaje być niewinną rozrywką, bo trudno już oddzielić to, co Quaid naprawdę przeżywa, od tego, co ktoś mógł mu umieścić w głowie. Musi działać, choć nie wie, na jakiej podstawie podejmuje decyzje ani czy człowiek, za którego się uważa, w ogóle istnieje poza zestawem przekonujących wspomnień.

Pod brutalną akcją i czarnym humorem Paul Verhoeven zachował niepokój znany z prozy Philipa K. Dicka, z której zaczerpnięto główny pomysł. Pamięć absolutna pozwala cieszyć się widowiskiem, a jednocześnie podejrzewać, że Quaid dostaje dokładnie taką opowieść, za jaką zapłacił. Reżyser nie oddziela zabawy od pytania o wiarygodność przeżyć: im bardziej ekscytująca przygoda, tym łatwiej kupić ją razem z bohaterem. W rozpędzonym kinie akcji Verhoeven zostawił miejsce na przewrotny dowcip, nie tylko dla widza spragnionego mocnych wrażeń.
Ghost in the Shell (Kôkaku kidôtai, 1995)
Motoko Kusanagi tropi Władcę Marionetek, hakera, który ingeruje w cudze umysły i tożsamość. Dla cyborgicznej agentki to śledztwo jest czymś więcej niż pogonią za przestępcą, bo sama żyje w syntetycznym ciele i musi sobie odpowiedzieć, co właściwie odróżnia ją od innych. Skoro do cudzej świadomości można się włamać jak do komputera, podejrzenie sięga aż do najbardziej osobistego przekonania bohaterki, że wie, kim naprawdę jest.

Mamoru Oshii nie sprowadza cyberpunku do pościgu za hakerem i przygląda się za to melancholii życia w sztucznym ciele. W Ghost in the Shell miasto ogląda się równie uważnie jak agentkę, która próbuje znaleźć w tym technologicznym otoczeniu własne miejsce. Kusanagi, której świadomość mieszka w syntetycznym ciele, podobnie jak ofiary hakera musi pytać, ile w niej z człowieka. Precyzyjna animacja idzie tu w parze z osobistym dramatem bohaterki, a w obrazach metropolii jest miejsce na samotność i prawdziwy smutek.
12 małp (Twelve Monkeys, 1995)
Więzień James Cole zostaje wysłany w przeszłość, żeby zebrać informacje o wirusie, który zdziesiątkował ludzkość. Ma szukać śladów katastrofy w czasach, gdy nikt jeszcze się jej nie spodziewa, choć on sam zna już jej skutki. Nawet zwykła obserwacja wymaga od niego ostrożności: Cole musi odróżniać to, co naprawdę widzi, od własnych wyobrażeń o tym, jak łączą się ze sobą kolejne zdarzenia. Stawką misji jest wiedza o zagładzie, tymczasem bohater nie ma pewnego punktu oparcia, z którego perspektywy mógłby ocenić swoje odkrycia.

Terry Gilliam każe widzowi dzielić dezorientację przybysza z przyszłości, w przeciwieństwie do po prostu przyglądania mu się z boku. 12 małp ma gilliamowską wizualną intensywność posuniętą tak daleko, że niepewność bohatera odczuwa się niemal fizycznie. Cole musi udźwignąć zagadkę także emocjonalnie, a aktorzy nie tracą bliskości z postaciami nawet wtedy, gdy muszą pokazać jak uważnie śledzą zależności między zdarzeniami. Gilliam potrafi przestraszyć samą niemożnością uporządkowania tego, co widać, a przeskoki w czasie zamieniają się u niego w sugestywny obraz zagubienia.
Gattaca – szok przyszłości (Gattaca, 1997)
Vincent Freeman marzy o locie kosmicznym, ale urodził się bez genetycznej preselekcji, więc system z góry uznaje go za gorszego kandydata. O upragnioną pracę ubiega się zatem jako ktoś inny – Jerome: korzysta z jego tożsamości i próbek biologicznych, a cudze dane podaje jako własne. Swoje pochodzenie musi ukrywać tam, dokąd chce się dostać dzięki swojej determinacji i umiejętnościom. Bohater walczy o szansę, której odmówiono mu na podstawie biologicznej prognozy.

Andrew Niccol pokazuje w filmie Gattaca – szok przyszłości dyskryminację jako rozsądną procedurę, przeprowadzaną w eleganckich wnętrzach. Vincent sprzeciwia się jej samą obecnością i pracuje na przyszłość, którą inni uznali za dla niego niedostępną. Napięcie rodzi się z rozbieżności między tym, co bohater potrafi, a tym, co można o nim wyczytać z badań. Żeby pokazać okrucieństwo takiego porządku, reżyser nie potrzebuje technologicznych fajerwerków, a w chłodnej wizji przyszłości zachowuje ogromną sympatię dla ludzkiego uporu.
Mroczne miasto (Dark City, 1998)
John Murdoch budzi się w hotelu bez pamięci i wkrótce potem dowiaduje się, że jest poszukiwany. Nie pamięta własnej przeszłości, więc nie może po prostu przeciwstawić oskarżeniom tego, co wie. Najpierw musi ustalić kim jest i co łączy go ze zbrodniami. W mieście przypominającym senny koszmar kryminalne śledztwo staje się zarazem poszukiwaniem tożsamości, a na każdym kroku bohater musi ufać informacjom, których nie jest w stanie sprawdzić.

Murdoch błądzi wśród ekspresjonistycznych dekoracji, a widz razem z nim szuka czegoś znajomego w nieprzyjaznym otoczeniu. Alex Proyas osadził Mroczne miasto w atmosferze neo-noir i pokazał w nim zagubienie kogoś, kto nie może nawet sięgnąć do własnej przeszłości. Architekturze trzeba się tu przyglądać równie uważnie jak śladom kryminalnej zagadki. Plastyczna wyobraźnia reżysera olśniewa, ale nie kończy się na efektownych obrazach: film pozwala odczuć koszmar podejrzanego, który sam chciałby się dowiedzieć, czy jest niewinny.
Raport mniejszości (Minority Report, 2002)
John Anderton kieruje jednostką Precrime, która dzięki wizjom jasnowidzów zatrzymuje sprawców, zanim dojdzie do zabójstwa. Kiedy sam zostaje wskazany jako przyszły morderca, musi zakwestionować zasady systemu, któremu dotąd służył, i zmierzyć się z oskarżeniem o czyn, którego jeszcze nie popełnił. Próba uniknięcia przewidzianej zbrodni stawia go w paradoksalnym położeniu, bo każdy jego wybór może dowodzić, że przyszłość da się zmienić, albo być kolejnym krokiem ku temu, co inni zobaczyli już jako nieuchronne.

Ścigany Anderton musi podczas ucieczki sprawdzać, czy człowiek może uniknąć przepowiedzianego czynu. Steven Spielberg połączył w filmie Raport mniejszości widowiskową akcję z paranoją życia pod nadzorem i nie zatrzymywał pościgu na gromkie wykłady o wolnej woli. Bohater od razu ponosi konsekwencje zasad, które wcześniej pomagał egzekwować, a widz razem z nim zaczyna wątpić w obietnicę bezpieczeństwa. Tempo thrillera reżyser wykorzystuje znakomicie: na zastanowienie się nad winą zostawia tyle czasu, ile ma uciekający podejrzany.
Moon (2009)
Sam Bell kończy samotny kontrakt w księżycowej bazie wydobywczej i czeka na powrót do domu. Na Księżycu jest zwykłym pracownikiem, któremu zostało niewiele do końca umowy, a nie odkrywcą szukającym nieznanych światów, i jego jedynym marzeniem jest opuścić bazę, żeby wrócić do swojego życia. Dopiero po wypadku zaczyna podejrzewać, że jego sytuacja wygląda inaczej, niż dotąd sądził, a baza, w której pracuje, staje się miejscem śledztwa dotyczącego także jego samego.

Sam Rockwell gra Bella z taką uwagą, że zmęczony pracownik nie znika za zagadką swojego położenia. Duncan Jones oparł Moon na nim i na bardzo kameralnej skali przedsięwzięcia, gdzie zamiast imponować rozmiarem kosmicznej wyprawy, przygląda się po prostu samotności. Bohater chce zrozumieć, co się z nim dzieje, i trudno sprowadzić go do pionka w intrydze o korporacyjnym wyzysku. Nawet kiedy film dotyka mechanizmów wielkiego biznesu, patrzymy na nie oczami jednego człowieka. Właśnie z tej bliskości z Bellem bierze się największa siła filmu.
Ona (Her, 2013)
Samotny Theodore instaluje nowy system operacyjny i nawiązuje więź z Samanthą, którą zna tylko z głosu. Zamiast traktować ją jak narzędzie do załatwiania codziennych spraw, zaczyna angażować się w relację, w której druga strona nie ma ludzkiego ciała, a mimo to wywołuje w nim bardzo ludzkie uczucia. Film nie pyta więc, czy technologia potrafi skutecznie udawać rozmówcę, interesuje go człowiek, dla którego rozmowa z maszyną nabiera osobistego znaczenia i dawno przestało przypominać obsługę urządzenia.

Theodore nie staje się obiektem łatwych żartów, choć zakochał się w programie komputerowym. Spike Jonze traktuje w filmie Ona cyfrową intymność poważnie i patrzy na samotnego bohatera bez pogardy dla jego nietypowego związku. Pomysłowy scenariusz sprawdza, co znaczy bliskość z kimś, kogo nie można dotknąć, ale z kim można dzielić emocje. Jonze pozwala uznać te uczucia za prawdziwe i nie każe najpierw rozstrzygać, czy ich adresatka zasługuje na miano człowieka. Zakochanie portretuje z czułością, jakiej brakuje wielu zupełnie nietechnologicznym romansom.
Ex Machina (2015)
Programista Caleb wygrywa pobyt w odizolowanej posiadłości swojego szefa, Nathana, i dostaje zadanie: ma ocenić inteligencję humanoidalnej Avy. Sprawdzenie, jak działa maszyna przypominająca kobietę, to dopiero początek. Caleb musi zdecydować, co znaczą jej zachowania, i przekonać się, czy umie odróżnić świadomość od przekonującego przedstawienia. Przebywa przy tym w warunkach ustalonych przez gospodarza, dlatego ocena androidki szybko łączy się z pytaniem, na ile może ufać własnej roli w eksperymencie.

Uczestnicy eksperymentu rozmawiają uprzejmie, ale widz ma coraz więcej powodów, żeby śledzić ich spotkania jak próbę sił. Alex Garland umiejętnie buduje w Ex Machina niepewność co do intencji bohaterów i skupia uwagę na drobnych gestach, z których Caleb próbuje odczytać świadomość androidki. W wyrafinowanym otoczeniu prowadzi kameralną grę o zaufanie i nie potrzebuje do tego całej cywilizacji zagrożonej buntem maszyn. Alicia Vikander gra Avę tak precyzyjnie, że trudno patrzeć na nią chłodnym okiem badacza.
Ulepszenie (Upgrade, 2018)
Po napadzie, w którym ginie jego żona, Grey Trace jest sparaliżowany. Dostaje eksperymentalny implant STEM, a sztuczna inteligencja przywraca mu możliwość poruszania się i daje nadludzkie zdolności, dzięki którym Grey może ruszyć tropem sprawców i spróbować się zemścić. Odzyskana sprawność nie oznacza jednak prostego powrotu do dawnego życia. Bohater polega teraz na technologii umieszczonej we własnym ciele, więc pytanie, czy może jej ufać, wiąże się bezpośrednio z tym, kto naprawdę kieruje jego ruchami i decyzjami.

Nowe możliwości Grey wykorzystuje przede wszystkim w pomysłowo rozegranych bijatykach, więc zależność od implantu widać bez technicznego wykładu. Leigh Whannell łączy w filmie Ulepszenie brutalną akcję z czarnym humorem, a odtwórca głównej roli przekonująco pokazuje, jak technologia działa na ciało. Bohater potrafi teraz więcej, niż osiągnąłby sam, a przy każdym popisie chce się sprawdzić, ile w nim jeszcze jego własnej woli. Konflikt ma soczystość kina zemsty i niesie lęk przed utratą władzy nad własnym ciałem.

