WRÓG CZY SWÓJ? Zestawienie filmów z wątkiem islamu

Religia islamska i powstała wokół niej kultura wciąż budzą niepokój, strach, a nawet wrogość. Nie bez znaczenia pozostaje oczywisty związek radykalnych przedstawicieli islamu ze światowym terroryzmem, a także restrykcyjne zasady postępowania w życiu. Faktem pozostaje, że islam przeniknął do Europy i Ameryki na stałe i religie islamska i katolicka – oraz związane z nimi kultury – funkcjonują obok siebie. Przyglądamy się filmom, które w najciekawszy sposób dotykają tematyki.

Mesjasz/Prorok

Monumentalne dzieło w reżyserii Moustaphy Akkada, nakręcone w tradycji najlepszego kina „sandałowego” w stylu Ben-Hura czy Dziesięciorga przykazań. Film przybliża historię islamskiego proroka – Mahometa. Postać i głos Mahometa nie mogły znaleźć się w filmie, gdyż nie pozwalają na to zasady islamu. Główny wątek dotyczy więc jego wuja, Hamzy, dzielnego wojownika, który pomaga krzewić słowo proroka wśród niewiernych, co daje początek nowej religii.

Obraz został nakręcony dwukrotnie, a jego produkcja i pokazy były obarczone licznymi kontrowersjami. Ponadto ekipa nie została wpuszczona do Mekki, wobec czego zdecydowano się wybudować jej replikę, co zajęło ponad cztery miesiące. Wersja anglojęzyczna, przeznaczona na rynki zachodnie, została zrealizowana z udziałem Anthony’ego Quinna i Irene Papas. Budżet na film Akkada pozyskał między innymi z Maroka i Libii – jednak w tych krajach uznano za niestosowne, by role muzułmanów grali przedstawiciele innych religii. Całość nakręcono więc po raz drugi – tym razem z odpowiednimi wykonawcami. W wyniku tego religijnego i kulturowego sporu w obiegu funkcjonują dwie wersje.

Amerykańska została doceniona artystycznie i komercyjnie w krajach zachodnich i Europie – natomiast w krajach bliskiego wschodu była zakazana przez ponad 40 lat. Dopiero w tym roku, między innymi za sprawą starań syna reżysera, Malika, film pokazano w Arabii Saudyjskiej. Uroczysta premiera odbyła się na zakończenie ramadanu. Ponadto, udało się nakłonić niemal wszystkie państwa islamskie do usunięcia filmu z „czarnych” list.

Persepolis

Animacja na podstawie popularnego komiksu pod tym samym tytułem. Autorka graficznej opowieści i współreżyserka filmu – Marjane Satrapi – dorastała w Iranie w latach siedemdziesiątych, w okresie rewolucji islamskiej, wojny z Irakiem i początków władzy Ruhollaha Chomejniego. Satrapi opowiada bardzo osobistą historię, nadając jej jednak uniwersalny wydźwięk. Dojrzewanie dziewczyny przypada tutaj na okres wielkich zmian społecznych, a rozczarowania i zawody dotyczą zarówno spraw osobistych, jak i tych nieco szerszych – narodowościowych i tożsamościowych. Bohaterka filmu podróżuje między Iranem i Wiedniem, by znaleźć się w zawieszeniu – ostatecznie, trudno jej zdecydować, którego miasta czuje się bardziej częścią.

Premiera Persepolis była dużym wydarzeniem w 2007 – światowa publiczność była zachwycona nie tylko inteligentną, wzruszającą i dojrzałą opowieścią, ale także jej formą. Należy pamiętać, że dekadę temu animacja nie należała to najbardziej poważanych i poważnych form filmowego wyrazu, a przełomowy pod tym względem Walc z Baszirem pojawił się dopiero rok później. Perspepolis w jednym, krótkim filmie łączyło błyskotliwość i przenikliwość obserwacji z autorską, wyjątkową formą przekazu.

Cztery lwy

Dowód na to, że temat islamskiego terroryzmu może być potraktowany w sposób humorystyczny, a jednocześnie – inteligentny. Bohater filmu chce zginąć męczeńską śmiercią. Okazuje się, że prowadzenie świętej wojny wcale nie jest takie łatwe. Z pomocą trójki przyjaciół pragnie zorganizować zamach – wynika z tego komedia pomyłek, chociaż humor miesza się tu z gorzką refleksją. Christopher Morris – reżyser i współscenarzysta – nie śmieje się z religii, śmieje się raczej z absurdalnego i bezgranicznego zaufania do niej. W dodatku film przełamuje wizerunek stereotypowego terrorysty – okazuje się, że to właśnie ci z pozoru, poukładani, zasymilowani i sympatyczni ludzie z sąsiedztwa mogą okazać się największym zagrożeniem.

Timbuktu

Wysmakowany estetycznie i drażniący tematycznie – tak można podsumować obraz Abderrahmanego Sissako z 2014. Film opowiada historię malijskiej rodziny, której życie płynie pod znakiem islamskiego reżimu. Ich względny spokój zostaje zakłócony w momencie, gdy Kidane, głowa rodziny, przypadkowo pozbawia życia swojego sąsiada. Rodzina musi stawić czoło konsekwencjom czynu mężczyzny, a przedstawiciele władzy nie mają dla nich litości. Pochodzący z Mauretanii reżyser doskonale podsumowuje najbardziej istotne głosy w dyskusji o islamie: zauważa, że religia w rękach złych osób doprowadza wyłącznie do śmierci i nieszczęścia.

Niestety, sytuacji takich jak w Timbuktu są setki tysięcy i nie zanosi się na to, by ktokolwiek był w stanie to zmienić. W dzisiejszym świecie funkcjonują obok siebie dążenia do równości i dążenia do suwerenności. Zachowanie i kultywowanie religii, zwłaszcza w jej radykalnej formie, jest zarówno wyrazem jednego, jak i drugiego. Ci wyżej – rząd, organizacje humanitarne, ligi narodów – myślą, jak uszanować obie wartości, a ci na dole, zwykli ludzie, cierpią i giną w bezsensownej wojnie, w której nikt nie może zwyciężyć.

Nazywam się Khan

Wielki przebój kina hinduskiego, utrzymany w poważnej konwencji. Obraz powstał już po fali filmów, które spopularyzowały kino hindi na świecie, ale pretendował do bycia głosem w dyskusji na temat światowego terroryzmu. Bohater – grany przez Shah Rukh Khana – zostaje uznany za terrorystę, ponieważ odprawia islamską modlitwę na lotnisku. Film podejmuje temat nieufności, jakie budzą w nas inna religia i kultura. Długi czas trwania pozwala na zbudowanie kilku wątków – w tym, niezbędnego dla tego typu kina wątku miłosnego. Twórcy podjęli aktualne w 2010 tematy, starając się o komentarz do ówczesnej sytuacji.

Widać i czuć, że wzorowali się na schematach kina zachodniego. I tak, główny bohater jest dotknięty autyzmem. Jego bezpośrednie i nietypowe zachowanie może bawić lub szokować, ale dzięki temu jego postać jest „czysta” od samego początku. Widz nie ma wątpliwości co do jego intencji, wiec narastająca fala nieufności, a potem wrogości wobec bohatera budzi prawdziwe emocje. I o to chyba chodzi – by te emocje przekładały się na refleksję, a refleksja na zmianę. Bo zmiana w myśleniu i postawie jest niezbędna – co w bezpośredni sposób dają nam do zrozumienia twórcy filmu.

Malcolm X

Głębokie i kontrowersyjne spojrzenie Spike’a Lee na jedną z najważniejszych postaci historii Ameryki XX wieku. W latach 60. Malcom X – czarnoskóry, zreformowany przestępca, syn człowieka zamordowanego przez Ku Klux Klan, nawrócony na islam w więzieniu – staje się poważnym i szanowanym działaczem społecznym. Walczy o uznanie afroamerykańskiej społeczności, zapowiada wielkie rewolucje społeczne. W swojej postawie jest bezkompromisowy, nie szczędzi mocnych słów i nie boi się wykorzystywać przemocy jako narzędzia do zmiany mentalności ludzkiej, czego nauczyła go religia.

Swoimi przemówieniami i działaniami ściąga uwagę wysoko postawionych rasistów, przekonanych o supremacji białej rasy. Konflikt narasta, by w finale wstrząsną całym krajem. Spike Lee w szczytowej formie opowiada historię ze swojego reżyserskiego emploi: silna, czarna postać, kontrowersyjna i niejednoznaczna, a jednocześnie – budząca podziw i sprzeczne odczucia.