Kino to medium o niezwykłej sile oddziaływania. Choć znane są przykłady ogromnego wpływu literatury na działania czytelników (np. fala samobójstw inspirowanych lekturą Cierpień młodego Wertera), to właśnie obraz potrafi zszokować i zniesmaczyć najbardziej. Od początku istnienia kinematografii przekraczaniu kolejnych granic często towarzyszą rozliczne kontrowersje. Publicyści, reprezentanci różnych ruchów społecznych czy grup religijnych, a nawet głowy całych państw – niektóre tytuły spotykały się tak silnymi protestami, że ich projekcja stawała się nielegalna w pewnych częściach świata.

W tym zestawieniu chciałbym przywołać kilka produkcji, z którymi wiążą się rozmaite skandale i afery. Starałem się jednak poświęcić uwagę filmom, które wzbudziły rzeczywiste kontrowersje – pominę więc obrazy pokroju Ludzkiej stonogi, która szokuje wizualnie, ale nikogo szczególnie nie oburzyła.

Mechaniczna pomarańcza

Obrazu Stanleya Kubricka nie trzeba nikomu przedstawiać. To nadzwyczaj niepokojąca wizja dystopijnej bliskiej przyszłości i prawdziwe filmowe dzieło. Współcześnie panuje powszechna zgoda w kwestii wyjątkowości i znaczenia tej przepełnionej społecznymi komentarzami opowieści o ludzkiej skłonności do przemocy. Podobnie wyglądała ocena filmu tuż po premierze – Mechaniczna pomarańcza spotkała się z niemal jednogłośnie pozytywnym odbiorem wśród krytyki. Skąd więc wzięły się kontrowersje? Jak można się było spodziewać, w Stanach Zjednoczonych głos zabierały głównie oburzone środowiska katolickie, a konferencja episkopatu potępiła film ze względu na zawarty na ekranie ładunek przemocy i seksu.

 W efekcie amerykańscy katolicy otrzymali nieformalny zakaz oglądania obrazu Kubricka – blednie to jednak w obliczu wydarzeń towarzyszących Mechanicznej pomarańczy w Wielkiej Brytanii. Kilku tamtejszych przestępców wskazało film jako bezpośrednie źródło inspiracji ich czynów – skutkiem tych zdarzeń było wycofanie produkcji z Wielkiej Brytanii (na życzenie samego Kubricka), gdzie trudno było ją obejrzeć przez przeszło 27 lat.

Cannibal Holocaust (Nadzy i rozszarpani)

Można uważać, że Cannibal Holocaust nie ma nic do zaoferowania poza porażającym okrucieństwem i przemocą seksualną, ale jeśli reżyser paradokumentalnego horroru zostaje oskarżony o morderstwo, to znaczy, że coś zrobił dobrze. Ruggero Deodato był podejrzany o zamordowanie przed kamerą czwórki aktorów i jednej statystki (żyjącej w Amazonii, gdzie miały miejsce zdjęcia).

Reżyser musiał udowodnić, że zatrważające sceny zabójstw zostały osiągnięte za pomocą efektów specjalnych, aktorzy podpisując umowę zobowiązali się do rocznej absencji w mediach wszelkiego rodzaju, a młoda amazońska kobieta ma się dobrze. Po oddaleniu tych zarzutów pozostaje jednak kwestia okrucieństwa wobec zwierząt (kilka zostało zabitych na potrzeby zdjęć) oraz wykorzystywania rdzennej ludności, której nie zapłacono, pomimo ich udziału w kręceniu niebezpiecznych scen. Wszystko to składa się na jeden najbardziej kontrowersyjnych filmów w historii – wedle niepotwierdzonych informacji jest on zakazany w ponad 50 państwach.

Narodziny narodu

Nieme widowisko z 1915 roku zrewolucjonizowało kino, zrywając z zasadą trzech jedności, dynamizując pracę kamery i wprowadzając technikę montażu równoległego. Znaczenie obrazu trudno przecenić, a jego wkład w rozwój filmowych środków po prostu musi robić wrażenie. Niestety treść dzieła była nieprzyswajalna już 100 lat temu. Reżyser zaprezentował światu historię, w której powstanie Ku Klux Klanu miało miejsce w wyniku zjednoczenia dwóch początkowo wrogich sobie rodzin – zainspirowała je bowiem narastająca agresja ze strony Afroamerykanów.

Ci zostali przedstawieni jako tępe i agresywne (szczególnie wobec białych kobiet) istoty, których prześladowanie jest wręcz koniecznością. Żeby było zabawniej (?), zagrali ich biali aktorzy pomalowani na czarno. Jeśli chodzi zaś o Ku Klux Klan, to według reżysera jest to niezłomna grupa o bohaterskich pobudkach i czystych intencjach. Ta agresywna zgraja zawdzięcza mu swoje odrodzenie po 1915 roku – możemy więc mówić o pierwszym przypadku prawdziwie szkodliwej produkcji.

Botoks

Patryk Vega w oficjalnych wywiadach zdradzał zamiary „włożenia kija w mrowisko” i rozpoczęcia swoim wstrząsającym filmem ogólnonarodowej dyskusji. Cóż, nie będę pisać, co i gdzie moim zdaniem włożył, ale jedyne, co osiągnął swoim gniotem, to ogłupienie połowy narodu i prawdziwe wkurzenie drugiej.

„Inspirowany prawdziwymi wydarzeniami” Botoks jednoznacznie ukazuje środowisko lekarskie jako bandę skorumpowanych zboczeńców i idiotów, którzy śmierć pacjenta zbywają porażającą beznamiętnością. Koncerny farmaceutyczne to nic więcej jak sprzedająca cukier puder mafia z demonicznymi włodarzami. Reżyser utrzymuje, że każda z przedstawionych historii rzeczywiście się wydarzyła – nawet jeśli to prawda, to mamy tu kilkanaście podkręconych incydentów zebranych z całego kraju (i trudnego do określenia przedziału czasowego) ukazanych jako panująca wszędzie codzienność. Buszując w Internecie, można się przekonać, jak wiele osób uznało ekranową rzeczywistość za prawdę objawioną – nie trzeba chyba tłumaczyć potencjalnych konsekwencji niechęci do szukania opieki medycznej czy korzystania z leków. Inną kwestią pozostaje żenująco niski poziom artystyczny produkcji i scenariusz, który powinien być przerabiany w filmówce jako flagowy przykład „jak nie należy pisać scenariuszy”. O tym jednak więcej napisał autor podlinkowanej nad zdjęciem recenzji – gorąco polecam jej lekturę.

Salo, czyli 120 dni Sodomy

Film Pasoliniego raczej nie powstałby w obecnych czasach. Niezwykle brutalny i obsceniczny obraz przedstawia szokujące akty przemocy seksualnej, tortur i mordu na postaciach granych przez prawdopodobnie nieletnich chłopców. Wiele krajów zdelegalizowało dystrybucję tego dzieła, niejednokrotnie próbowano je też ocenzurować w próbie obejścia tych restrykcji.

W Stanach Zjednoczonych rozprowadzanie Salo było dozwolone w zależności od regionu – w Ohio wypożyczenie kopii filmu skończyło się aresztowaniem właściciela księgarni pod zarzutem sutenerstwa. W tej sprawie ze strony środowiska filmowego został wystosowany list, w którym domagano się zakończenia tak absurdalnego postępowania, a o jego umorzeniu przesądziły błędy popełnione przy aresztowaniu. Jakby tego było mało, Pasolini został brutalnie zamordowany jeszcze przed premierą filmu – sprawcy i ich intencje do dziś pozostają niejasne.

Ostatnie tango w Paryżu

Dystrybucja Ostatniego tanga w Paryżu została zakazana we Włoszech (rodzimym kraju Bertolucciego), a samego reżysera pozbawiono praw obywatelskich na 5 lat i skazano na 4 miesiące aresztu w zawieszeniu. Cenzura została cofnięta dopiero po latach, a do kin weszła lekko skrócona wersja dzieła. Powód? Odważne sceny erotyczne ocierające się wręcz o pornografię oraz przede wszystkim niezawarta w scenariuszu scena gwałtu, o której dyskutuje się nawet dziś, 45 lat po premierze.

Grająca główną rolę Marie Schneider została bowiem poinformowana o zmianie tuż przed kręceniem. Podobnie niespodziewane było zaimprowizowane użycie masła jako lubrykanta, a sama aktorka upokorzona i zdezorientowana płakała prawdziwymi łzami – nie było w tym nic udawanego. Przez ostatnie dekady niejednokrotnie spekulowano na temat tego, czy ekranowy gwałt był wyłącznie symulowany, a liczne osobistości świata filmu wypowiadały się niepochlebnie na temat Bertolucciego, który miał realizować na ekranie swoje erotyczne fantazje. Marie Schneider po zakończeniu zdjęć do filmu leczyła się psychiatrycznie, a także nigdy już nie odezwała się do reżysera.

Ostatnie kuszenie Chrystusa

Kolejna produkcja o Chrystusie, która wywołała ogólnoświatową burzę. Tym razem jej źródłem było obrazoburstwo i przedstawienie postaci Syna Bożego jako osoby niedoskonałej i targanej ludzkimi namiętnościami. W kulminacyjnej scenie ukrzyżowania Chrystus jest kuszony przez Szatana wizją życia szczęśliwego śmiertelnika, w którym żeni się z Marią Magdaleną (i konsumuje małżeństwo na ekranie).

Nie brzmi to szczególnie obscenicznie w porównaniu z resztą tytułów na tej liście, ale to wystarczyło, by wywołać oburzenie środowisk katolickich, które zarzucały produkcji Martina Scorsesego bycie przejawem plugawego bluźnierstwa i próbowały wykupić film od wytwórni, żeby móc go zniszczyć. Kulminacją tego konfliktu okazało się podpalenie kina przez skrajne ugrupowanie katolickie. Niektórzy widzowie zostali poważnie ranni, a grupki oszołomów próbowały uniemożliwić projekcje również w innych miejscach. Ich metody nierzadko obejmowały użycie przemocy, co zostało potępione także przez duchowieństwo.

Wywiad ze Słońcem Narodu

W świecie rozsądku i trzeźwego osądu ta głupawa komedyjka z Jamesem Franco i Sethem Rogenem nie wywołałaby żadnej burzy. Nasza rzeczywistość rządzi się jednak innymi prawami, a film ośmieszający reżim Kim Dzong Una i metody stosowane przez jego aparat władzy rozpętał małe piekło. W czerwcu 2014 rząd Korei Północnej zagroził podjęciem działań wobec Stanów Zjednoczonych jeśli Columbia Pictures wypuści obraz w kinach.

Premiera została przełożona z października na grudzień w celu rzekomego przemontowania produkcji w sposób, który będzie bardziej akceptowalny dla widzów w Korei. W listopadzie 2014 hakerzy powiązani z azjatyckim reżimem zaatakowali serwery Sony Pictures Entertainment i zagrozili atakami terrorystycznymi w kinach, które zdecydują się wyświetlić produkcję. W efekcie Wywiad ze Słońcem Narodu został wypuszczony w wypożyczalniach VOD oraz w wybranych kinach (nie przynależących do dużych sieci), a wolność artystyczna poniekąd uległa chorej ideologii.

Triumf woli

Obraz Leni Riefenstahl to niezaprzeczalnie jeden z najbardziej istotnych filmów w historii kinematografii. Ten dokument z niesłychanym rozmachem przedstawia zjazd NSDAP mający miejsce w Norymberdze w 1934 roku. Myślę, że jego kontrowersyjność jest kwestią oczywistą – propagandową gloryfikację osoby Adolfa Hitlera i jego wizji III Rzeszy trudno postrzegać w innych kategoriach.

Pani reżyser tłumaczyła swoje postępowanie nieświadomością pełni ideałów, które przyświecały Hitlerowi (pamiętajmy, że premiera miała miejsce kilka lat przed wybuchem wojny i początkiem Holokaustu), a także zaznaczała, że jej dzieło nie zawiera ani jednego jawnie antysemickiego hasła. Niezależnie od jej intencji Triumf woli był niezwykle silnym narzędziem propagandowym i trudno właściwie określić stopień szkodliwości jego wpływu. Z ciekawostek – inspiracje filmem można dostrzec w niejednej produkcji, między innymi w Przebudzeniu Mocy (scena przemowy generała Huxa).

Pasja

Pasja Mela Gibsona to film, który zatrząsł światem kina w posadach. Dzieło przedstawiające ostatnie 12 godzin życia Jezusa Chrystusa do dziś jest najbardziej dochodową produkcją opatrzoną kategorią wiekową R w Stanach Zjednoczonych. Mimo tego niemal każdy jego aspekt spotkał się z krytyką lub oburzeniem.

Wielu uczonych poddaje w wątpliwość twierdzenia Gibsona, jakoby Pasja przedstawiała wydarzenia zgodne z prawdą historyczną. Kontrowersyjną kwestią niewątpliwie jest także ukazanie Żydów jako grupy, która swoim złowieszczym knuciem doprowadziła do śmierci Jezusa – Gibson jest znany ze swojej antysemickiej postawy, więc trudno tu o jakiekolwiek zaskoczenie. Wreszcie niełatwo bronić zasadności ekscesywnej przemocy, która momentami zmieniała dramat o mękach religijnej ikony w zwykłe torture porn. Nasuwa się tu pytanie, ile w tym było artystycznej wizji, a ile wykalkulowanej (i udanej) próby zwiększenia rozgłosu produkcji.

Batman v Superman: Świt sprawiedliwości

Ten tytuł pojawia się tu w ramach rozluźnienia – zeszłoroczna produkcja DC z pewnością nie zasługuje na postawienie obok większości tytułów z tej listy, ale kontrowersje, które wzbudziła, zasługują na uwagę. Rzadko kiedy pojawia się tak duży (i agresywny) rozdźwięk między głosem krytyki a widowni.

Fani DC od półtora roku prowadzą internetowe wojny w obronie dzieła (?) Zacka Snydera i atakują środowisko krytyków filmowych, które podobno bezgranicznie wielbi produkcje Marvela albo nawet jest odpowiednio opłacane, by piać z zachwytu nad przygodami Iron Mana i jednocześnie gnoić Supermana.

 Zapewne niejeden publicysta gorzko zapłakał, czytając o tym, że jest obmierzłą i przekupną szmatą, skoro miał czelność nie pozostawić suchej nitki na nowej produkcji DC. Niestety zabrakło tu trzeźwego osądu – negatywna ocena niezaprzeczalnie źle napisanego filmu nie musi wcale oznaczać nienawiści do całego uniwersum DC, które dekadę temu zachwyciło nas trylogią Batmana.

Produkcji, które wzbudziły niemałe kontrowersje, jest oczywiście dużo więcej – jeśli macie własne sugestie, to gorąco zapraszam do dzielenia się nimi w komentarzach pod tekstem oraz na naszej facebookowej stronie.

korekta: Kornelia Farynowska