KINO EUROPEJSKIE: Ken Russell

Ken Russell urodził się 3 lipca 1927 r. w Southampton w hrabstwie Hampshire. Po ukończeniu szkoły średniej, w 1945 r. zaciągnął się do pracy na statku Marynarki Handlowej, by po roku zostać wcielonym do RAFu, w którym służył do 1949 r. Po raz pierwszy zawodowo ze sztuką związał się otrzymawszy angaż w norweskim zespole baletowym Ny Norsk. Jednak taniec, a raczej on sam tańczący, nie stanowił dla niego źródła satysfakcji. Dlatego rozpoczął pracę jako fotograf „wolny strzelec”, robiąc zdjęcia do gazet, głównie o tematyce społecznej. Jego najbardziej znaną pracą artystyczną tego okresu był cykl zdjęć Teddy Girls, portretujących zmiany społeczno-kulturowe wśród młodych dziewczyn z londyńskich dzielnic.

W 1959 r. został zatrudniony w BBC, dla której pracował przez następne 11 lat. W tym czasie nakręcił szereg dokumentów o sławnych postaciach świata muzyki m.in. Elgar, The Debussy Film, Isadora Duncan – the Biggest Dancer in the World oraz Song of Summer. To właśnie wtedy Russell zaczął określać swój styl filmowy i wyznaczać granice wyrazu artystycznego (a raczej ich brak).

Zanim osiągnął szczyt swoich możliwości twórczych i całkowicie zrzucił jarzmo ograniczeń producenckich na rzecz odautorskiej wizji, nakręcił jeszcze nieco zapomniany, lecz bardzo dobry thriller szpiegowski Mózg za miliard dolarów z Michaelem Cainem i Karlem Maldenem. Film opowiadający historię brytyjskiego agenta MI6, który musiał rozpracować siatkę szpiegowską w Finlandii i udaremnić plany ataku na ZSRR pewnemu amerykańskiemu generałowi ogarniętemu manią antykomunizmu, nie odniósł oczekiwanego sukcesu. Co ciekawe, film lepiej został przyjęty przez krytyków, niż widzów i to pomimo fali zainteresowania tematyką, którą wzbudzały kolejne „Bondy”.

Lata ’70 to złota dekada twórczości Russella. Sukces światowy jaki w 1969 r. przyniosła mu ekranizacja powieści D.H. Lawrence’a Zakochane kobiety napędzał widzów i zwracał uwagę krytyków na każdy kolejny film. Jednocześnie Russell stopniowo oswajał publiczność ze swoimi szalonymi wizjami, z filmu na film zaskakując co raz to dziwniejszymi pomysłami. W tym czasie powstali kontrowersyjni, aczkolwiek dosyć zachowawczy (jak na tego reżysera) Kochankowie muzyki, skandalizujące Diabły, ekscentryczny Mahler, rock-opera Tommy oraz najdziwniejszy film Russella – Lisztomania.

Oczywiście Russell ma w swoim dorobku i inne produkcje z tego okresu np. zrealizowany z prywatnych środków Dziki Mesjasz, komedia The boy friend oraz niezbyt udany Valentino. Lata ’70 to też tłusty okres dla producentów jego filmów. Pięć filmów, które znalazły się na pierwszym miejscu brytyjskiego box-office’a to ewenement, którego w latach ’70 nie powtórzył żaden inny brytyjski reżyser z wyjątkiem Guya Hamiltona (twórca trzech odsłon przygód agenta Jej Królewskiej Mości).

Lata ’70 to też uznanie jego twórczości na arenie międzynarodowej. Glenda Jackson za Zakochane kobiety otrzymała Oskara, a sam film był jeszcze nominowany w trzech kategoriach, w tym za reżyserię. Otrzymał 10 nominacji do Nagrody BAFTA oraz Złotego Globu. Co ciekawe następny film – Kochankowie muzyki – o tragicznym życiu kompozytora Piotra Czajkowskiego, w kraju, który karał więzieniem, a nawet śmiercią homoseksualistów, nie przyniósł już żadnej, nawet najmniejszej nominacji, choć w opinii niżej podpisanego jest to najlepszy film Russella.

Słynna scena erotyczna w pociągu, między Czajkowskim a jego żoną nimfomanką Antoniną Miliakową, przeszła do historii kina. Oparte na podstawie powieści Aldousa Huxleya Diabły z Loudun – Diabły, okazały się zbyt prowokacyjne jak na tamte lata. Film został zakazany w szeregu krajach, a w USA i Wlk. Brytanii ocenzurowany przez tzw. obrońców moralności. Film obfitował w liczne sceny erotyczne, w tym i bardzo brutalne, wręcz szokujące, a do tego bezpośrednio atakował instytucję Kościoła (dodajmy, że średniowieczną) i skorumpowanego państwa.

The boy friend z kolei to tymczasowy odwrót Russella o 180 stopni od trudnej tematyki jaką podjął w Diabłach. Komedia muzyczna bardzo przypadła do gustu Amerykanom (dwa Złote Globy i nominacja do Oskara), ale i samemu reżyserowi, który ciepło wspomina pracę nad filmem. The boy friend nie przetrwał jednak próby czasu i popadł w zapomnienie (sporadycznie jest emitowany w TV brytyjskiej). Podobnie jedno z najbardziej osobistych dzieł Russella, czyli Dziki mesjasz zrealizowany całkowicie z prywatnych funduszy reżysera. Szczytowym osiągnięciem Russella w trakcie całej jego kariery jest Mahler.

Najdojrzalsze, najlepiej skonstruowane, wyraźnie naznaczone autorskim stylem – Russell w pigułce. Rzecz o kompozytorze, który w podróży pociągiem wspomina i śni o latach młodości, miłości do swojej żony Almy, pierwszych sukcesach i porażkach. Przewija się tu szereg symboli typowych dla stylu Russella – sielanka przeradzająca się w koszmar, naziści, wyuzdany seks, szalone wizje, czy wręcz obłęd w snach głównego bohatera, kiczowate obrazy okraszone muzyką niemieckiego kompozytora.

Film otrzymał zadziwiająco mało nagród, co świadczyć może o ciągłych kłopotach krytyków lat ’70 ze zrozumieniem stylu opowiadania brytyjskiego „enfant terrible”. Musical Tommy na podstawie rock-opery The Who odniósł przede wszystkim komercyjny sukces, nie schodząc z pierwszego miejsca amerykańskiego i brytyjskiego box-office’a przez trzy tygodnie. Również Lisztomania odniosła spory sukces komercyjny, choć obecnie zaliczana jest do grona filmów campowych, co szczególnie nie dziwi, zważywszy na tematykę i wariacki sposób jej przedstawienia. W życiu prywatnym Russella pod koniec lat siedemdziesiątych również zachodzi spora zmiana. Russell porzuca swoją żonę Shirley, z którą ma piątkę dzieci, a z którą przeżył 22 lata.

W latach ’80 widać wyraźny spadek możliwości twórczych reżysera. Russell błądzi, szukając stylu, który zagubił po wyreżyserowaniu Mahlera i Lisztomanii. Powstają filmy dobre, lubiane głównie przez widzów (Odmienne stany świadomości, Gotyk, Kryjówka białego węża) oraz kompletne porażki artystyczne i komercyjne (Zbrodnie namiętności, Ostatni taniec Salome). Reżyserowi coraz trudniej przychodzi zdobyć środki na kolejne produkcje. Znów zaczyna szukać swojego miejsca w telewizji i znów znajduje je kręcąc dokumenty o życiorysach kompozytorów.

Próbuje ponownie swoich sił w adaptacjach prozy D.H. Lawrence’a, co wychodzi mu nadzwyczaj dobrze (Tęcza, Kochanek Lady Chatterley). Jednak nic nie pomoże mu już odzyskać dawną formę. W międzyczasie dwukrotnie się rozwodzi, po raz czwarty żeniąc się w 2001 roku z Lisi Tribble.

Lata ’90 i pierwsza dekada XXI wieku to schyłek kariery reżyserskiej i bezpowrotnie utracona wena. Russella spotyka podobny los do innego sławnego w latach ’70 reżysera brytyjskiego – Nicholasa Roega. Obecnie po kilku nieudanych produkcjach filmowych, które natrafiły wyłącznie na rynek video (i nawet tam nie odniosły sukcesu) Russell prowadzi zajęcia na University of Wales i University of Southapmton. Osiemdziesięcioletni już reżyser jednak nie przestaje szokować publiki. W styczniu 2007 roku wystąpił w kolejnej odsłonie brytyjskiego Big Brothera, wchodząc do domu uczestników show z piosenką Singin’ in the Rain.

Opuścił go dobrowolnie po zaledwie czterech dniach obrażony na brytyjską gwiazdę Jade Goody, która zasłynęła rasistowskimi hasłami wymierzonymi w dziewczynę o indyjskim pochodzeniu. Wychodząc z domu Wielkiego Brata skomentował surowo swoją decyzję „Nie chcę żyć w społeczeństwie, którym rządzą złość i nienawiść”. Ken Russell – niepokorne, wieczne dziecko brytyjskiej kinematografii.

Ciekawostki:

Największy wpływ na styl reżyserski Russella wywarły dzieła Fritza Langa (cytaty z jego filmów można znaleźć w niemal każdej produkcji reżysera). Inni twórcy, na których często powoływał się Russell to Orson Welles, Jean Cocteau oraz Federico Fellini.

Na początku lat ’70 do Russella zadzwonił sam Stanley Kubrick pytając go, gdzie kręcił swoje dotychczasowe filmy. Wkrótce w hrabstwie Yorkshire, gdzie poprzednio przebywał z niewielką ekipą na planie Zakochanych kobiet, zjawił się Stanley Kubrick, w otoczeniu filmowców i całej rzeszy statystów. Rozpoczął tam zdjęcia do Barry Lyndona.

Ken Russell był pierwotnie typowany do zekranizowania Mechanicznej pomarańczy, zanim zabrał się za to Stanley Kubrick.

Oskar dla Glendy Jackson (Zakochane kobiety) był pierwszą tego typu nagrodą dla aktorki, która zagrała scenę rozbieraną.

Słynna scena zapaśnicza w Zakochanych kobietach, w której dwóch głównych bohaterów walczy ze sobą nago okazała się dla pary aktorów Alana Batesa i Olivera Reeda nie lada wyzwaniem. Problemem tych dwóch panów była niepewność o to, kto… ma większe przyrodzenie. Ostatecznie po opróżnieniu butelki whisky zdecydowali się porównać rozmiary. Różnica okazała się niewielka, co znacznie ułatwiło kręcenie owej sceny.

Ekscentryczny Russell miał słabość do… Barbary Streisand, którą próbował namówić do zagrania roli XIX-wiecznej aktorki Sary Bernhardt. Ta jednak nie uległa namowom.

Przez bardzo długi czas Russell przymierzał się do wyreżyserowania historii Evy Peron. Pragnął by zagrała ją Barbara Straisand, która jednak ponownie odrzuciła jego propozycję. Następnie rolę zaproponował Lizie Minelli. Propozycję tę odrzucił z kolei twórca dialogów, a zamiast Minelli podsunął Russellowi kandydaturę Elaine Paige. Ostatecznie produkcja została przerwana do odwołania. Evitę” wyreżyserował w końcu Alan Parker, a główną rolę zagrała Madonna.

W obsadzie fabularyzowanej rock opery Tommy, zagrali oprócz muzyków zespołu The Who również Eric Clapton, Elton John, Tina Turner, Jack Nicholson, Oliver Reed i Robert Powell.

Jack Nicholson na planie Tommy’ego zastąpił Christophera Lee kręcącego wówczas zdjęcia do Człowieka ze złotym pistoletem w Tajlandii. Russell ściągnął na plan amerykańskiego aktora, który akurat przebywał z trzydniową wizytą w Londynie. Ze względu na napięty grafik Nicholsona, zdjęcia nakręcono w 18 godzin.

Słynny jest pewien dialog między Russellem a Fellinim, którego Anglik był wielkim fanem. Pewnego razu podczas pobytu we Włoszech podbiegł do niego sam Maestro, który łamaną angielszczyzną rzekł: „Ken, pewnie nie znasz mnie, ale nazywają mnie włoskim Kenem Russellem” na co tamten odpowiedział „Zatem znam Ciebie, ponieważ mnie nazywają angielskim Federico Fellinim.

Diabły zostały zakazane w wielu krajach, jednak tylko we Włoszech zagrożono parze aktorów Vanessie Redgrave i Oliverowi Reed, że w przypadku przekroczenia granicy tego państwa mogą zostać wsadzeni do więzienia na 3 lata, mimo iż reżyser wygrał Srebrną Wstążkę – nagrodę włoskich krytyków.

Znany reżyser brytyjski Derek Jarman swoją karierę filmową rozpoczął na planie Diabłów jako scenograf.

Niewielu widzów domyśliło się po obejrzeniu Ostatniego tańca Salome, że odtwórczyni tytułowej roli, Imogen Millais-Scott, była niewidoma.

Mimo jego uwielbienia do muzyki poważnej, zwłaszcza kompozytorów romantycznych, Russell ceni sobie również współczesne ścieżki muzyczne do filmów. Jedną z jego ulubionych jest… Matrix Dona Davisa.

Ken Russell pojawia się w krótkiej scenie finałowej Być jak Stanley Kubrick jako pacjent zakładu dla umysłowo chorych. Kiedy Malkovich odpowiada pielęgniarce, że jest Kubrickiem, Russell krzyczy, karmiąc pacynkę: „I’m Stanley Kubrick!”.

Podstawowe wyznaczniki stylu:

Biografizm – Ken Russell sięga w swojej twórczości po szereg biografii, głównie kompozytorów muzyki poważnej. Nie przenosi jednak dosłownie ich życiorysów na ekran, odbiegając od tradycyjnych cech ich filmowania na rzecz autorskiej interpretacji. Oprócz szeregu średniometrażowych dokumentów fabularyzowanych, na duży ekran przeniósł biografie Piotra Czajkowskiego („Kochankowie muzyki”), rzeźbiarza kubistycznego Henriego Gaudier-Brzeski (Dziki mesjasz), Gustava Mahlera (Mahler), Ferenca Liszta (Lisztomania), aktora filmów niemych Rudolfa Valentino (Valentino), pisarki Mary Shelley (Gothic) oraz Oskara Wilda (Ostatni taniec Salome).

Freudowski symbolizm – filmy Russella wręcz kipią przesycone seksem i jego symbolami, nagością, dewiacjami, czy skrywanymi marzeniami sennymi. Wielki psychoanalityk Gustav Freud miałby wiele do powiedzenia widząc symbole węża, dominację seksualną, nudyzm, czy wątki homoseksualne w każdym niemal filmie Russella. Kazirodztwo (Ostatni taniec Salome, Gotyk, Zagłada domu Usherów), dewiacje (Lisztomania, Diabły, Ostatni taniec Salome, Zbrodnie namiętności, Kryjówka białego węża), motyw dziwki (Mahler, Zbrodnie namiętności, Dziwka).

Na uwagę zwraca również fakt notorycznych zdrad małżeńskich głównych bohaterów i nieszczęśliwych miłości (Zakochane kobiety, Kochankowie muzyki, Mahler, Zbrodnie namiętności, Prywatne życie Arnolda Baxa, czy wreszcie Kochanek lady Chatterley).

Kicz – obrazy w filmach Russella są wręcz przeładowane kiczem. Klejnoty, złota, cekiny, cukierkowy blichtr, barokowy przepych, scenografie obfitujące w kolumienki, wieżyczki, złote kurtyny, to wszystko składa się na szereg jego obrazów, spośród których najbardziej kiczowatym jest Lisztomania. Należy dodać, iż te zabiegi są w pełni świadome i celowo zastosowane.

Oniryzm i fantasmagoria – granica pomiędzy tym co namacalne, a tym co fantastyczne bardzo często zanika w jego filmach. Sen odgrywa niezwykle istotną rolę w wątku fabularnym. Tutaj z kolei inny psychoanalityk – Gustav Jung miałby wiele do powiedzenia. Obserwując zwłaszcza bohaterów Gotyku, których literackie spotkanie przeradza się w niewyobrażalny koszmar, Gustava Mahlera, którego wizje i wspomnienia przywracały o zawrót głowy, czy prof. Jessupa, którego badania w komorze deprywacyjnej doprowadziły na skraj szaleństwa w Odmiennych stanach świadomości.

Szaleństwo i obłęd – wielu spośród bohaterów Russella popada w obłęd, bądź na swojej drodze spotyka szaleńców. I tak, agent Harry Palmer ma za zadanie udaremnić knowania szalonego amerykańskiego generała w Mózgu za miliard dolarów, Czajkowski stara się odseparować od swojej oszalałej żony-nimfomanki w Kochankach muzyki, ojciec Grandier w Diabłach musi z kolei uniknąć sądu inkwizycyjnego, na którym zeznania opętanej siostry Jeanne mogą zadecydować o karze śmierci.

Motywy religijne – krzyże, szaleni kapłani, objawienia to nieodłączne symbole większości filmów katolickiego reżysera. Najbardziej charakterystyczne przykłady to Marilyn Monroe upozorowana na Matkę Boską (Tommy), Jezus o koźlej głowie na krzyżu (Odmienne stany świadomości), potworny wąż duszący Chrystusa (Kryjówka białego węża), nawiedzony pastor (Zbrodnie namiętności), Mahler przeskakujący przez płonące koła z papierowym krzyżem w środku, czy sama tematyka Diabłów.

Naziści i swastyki – symbole te prześladują Kena Russella w wielu jego filmach. Wzbudzają strach, mimo iż przedstawia je najczęściej w sposób karykaturalny. Co więcej umiejscawia je głównie w biografiach kompozytorów XIX-to wiecznych, a źródła ich powstania szuka w osobie Richarda Wagnera (Mahler, Lisztomania). W impresji filmowej Planety do muzyki Gustava Holsta, poświęca nazistom większą część utworu Mars.

Groteska i parodia – Russell z dziecięcą wręcz rozkoszą bawi się schematami, wychodzi poza ich granice, nabija się z otoczenia. Uwielbia napsuć krwi recenzentom i patrzeć w ich skonsternowane twarze. Gdy coś przeskrobie, ucieka przed rózgą krytyki, by zaraz znów łobuzersko zagrać jej na nosie. Wykorzystuje w tym celu daleko posuniętą parodię kreując sceny z Almą Mahler, która tańczy na trumnie męża niesionej przez gestapowców (Mahler), mumię Hitlera strzelającą do Żydów z gitary elektrycznej (Lisztomania), Czajkowskiego w amoku dyrygującego Uwerturą Rok 1812, w rytm której strzały armatnie rozsadzają głowy jego oponentów (Kochankowie muzyki).

2006 – Trapped Ashes

2004 – Zemsta Człowieka Słonia

2002 – Upadek domu Usherów

2000 – Lion’s Mouth

1998 – Dogboys

1996 – The Insatiable Mrs. Kirsch (z cyklu Opowieści erotyczne)

1993 – Kochanek Lady Chatterley

1992 – Prywatne życie Arnolda Baxa

1991 – Więźniowie honoru

1991 – Dziwka

1989 – Tęcza

1988 – Kryjówka białego węża

1988 – Ostatni taniec Salome

1987 – Nessun Dorma z cyklu Aria

1986 – Gotyk

1984 – Zbrodnie namiętności

1983 – Planety

1980 – Odmienne stany świadomości

1977 – Valentino

1975 – Tommy

1975 – Lisztomania

1974 – Mahler

1972 – Dziki mesjasz

1971 – Boy friend

1971 – Diabły

1970 – Kochankowie muzyki

1969 – Zakochane kobiety

1968 – Song of Summer

1967 – Mózg za miliard dolarów

1967 – Dante’s Inferno

1966 – Isadora Duncan, the Biggest Dancer in the World

1965 – The Debussy Film

1964 – French Dressing

1964 – Bartok

1962 – Elgar

Źródła:

Kołos S: Ken Russel – spojrzenie na biografię artysty, [w:] Kwartalnik Filmowy nr 53 2006, Instytut Sztuki PAN, Warszawa The St. James Film Directors Encyclopedia, Visible Ink Press, Detroit 1998.

Strony internetowe: www.imdb.com, www.iainfisher.com, www.wikipedia.org, www.europaeuropa.pl, www.screenonline.org.uk

tekst z archiwum film.org.pl