Filmy o (nie)zwykłym szaleństwie. ZESTAWIENIE NAJCIEKAWSZYCH TYTUŁÓW

Jeśli się dobrze zastanowić, to co drugi film w jakimś stopniu traktuje o obłędzie. Przymierzając się do pisania tego artykułu, zrobiłam listę filmów z motywem szaleństwa/szaleńca, które zapadły mi w pamięć, było ich zdecydowanie za dużo. Przede wszystkim dlatego, że nie jest łatwo zdefiniować szaleństwo. Skala tego, co potocznie nazywamy obłędem, jest bardzo rozległa.

Czy szaleństwo to synonim choroby psychicznej? A co z psychopatią? Oficjalnie to nie choroba psychiczna, w rzeczywistości jednak pojęcia psychopata, szaleniec, maniak stosujemy zamiennie… Fanatyk, Upadek, Dzień świra – ich bohaterowie to desperaci i frustraci, jakich wiele, czy prawdziwi szaleńcy? Gdzie leży granica między nieszkodliwym dziwactwem, natręctwem a obsesją, która może być groźna dla innych? Ile wariactwa musi być w człowieku, żeby uznać go za pełnoprawnego wariata? Numer 23, Fatalne zauroczenie, Misery, Jestem twój, Sublokatorka – czy taka obsesja, jak w wymienionych tytułach, to już szaleństwo? Mechanik, Niebiańskie stworzenia, American Psycho, Chirurgiczna precyzja – czy to, że komuś jawa myli się ze snem, że zatraca się w fantazjach i halucynacjach, popełnia zbrodnię, o której nie pamięta, albo jest przekonany, że zabił, choć wcale tak nie było, to symptomy obłędu?. ..

Świadomie pomijam filmy – z reguły niezwykle ciekawe – w których finale okazało się, że bohater był szalony lub miał rozszczepienie jaźni. Jest wiele obrazów, których fabuła zasadza się na wieloznaczności i niepewności, czy bohater jest przy zdrowych zmysłach, czy też żyje w wyimaginowanym świecie, ale zapominam o nich na chwilę, aby to zestawienie nie zamieniło się w jeden wielki spoiler. Nie piszę też o filmach, w których atmosfera obłędu unosi się przez większość seansu, ale finał pokazuje, że w realnym świecie dochodzi do dziwnych zdarzeń, które niekoniecznie oznaczają szaleństwo bohatera.

Skupiam się na obrazach, których akcja dzieje się w szpitalach psychiatrycznych, oraz takich, w których szaleństwo nie jest żadnym zaskoczeniem dla widza i bardziej niż o suspens chodzi o budowanie portretów psychologicznych bohaterów.

Bez wartościowania. Kolejność chronologiczna, według daty powstania. Przed wami zestawienie dwudziestu najciekawszych filmów o (nie)zwykłym szaleństwie.

Ręce Orlaka (1924)

Niemy film Roberta Wiene opowiadający o pianiście, który w wyniku wypadku traci dłonie. Po przeszczepie jest przekonany, że jego nowe ręce należały do zbrodniarza. Ekspresjonistyczny film o walce umysłu z ciałem. Tytułowe ręce chcą decydować o poczynaniach bohatera, uzyskać nie tyle autonomię, ile całkowitą władzę nad nim. Chcą dalej zabijać. Klasyczne kino grozy. Pozycja obowiązkowa dla smakoszy.

Siedlisko węży (1948)

Cierpiąca na amnezję i omamy słuchowe Virginia jest pacjentką szpitala psychiatrycznego. Diagnoza: schizofrenia. Doktor Kick początkowo próbuje psychoterapii, w tym freudowskiej psychoanalizy, ale stan kobiety się nie poprawia. Klaustrofobiczna przestrzeń szpitala koresponduje z chorobą Virginii, która nie może ufać własnym zmysłom i pamięci, jest więźniem własnej choroby umysłowej. Mimo że otaczają ją dziesiątki innych kobiet, jest jak w klatce, osamotniona i zdezorientowana. Wreszcie trafia na oddział, gdzie stosuje się bardziej inwazyjne metody leczenia „chorych umysłów”, elektrowstrząsy… Reżyseria – Anatole Litvak, w głównej roli – niezapomniana Olivia de Havilland.

Jak w zwierciadle (1961)

Cierpiąca na schizofrenię młoda kobieta, Karin, udaje się z mężem, bratem i ojcem na letni wypoczynek na odludnej wyspie. Już na początku filmu Bergmana widz dowiaduje się, że Karin systematycznie się pogarsza, a lekarze są całkowicie bezradni. W szwedzkim obrazie najbardziej porusza zderzenie normalności z nieokiełznanym szaleństwem, które jak nadmorskie fale pojawia się i znika. Raz Karin wydaje się całkiem zdrowa i normalna, raz plecie od rzeczy i zachowuje się jak opętana.

À propos, w filmie Bergmana jest scena, która mogła zainspirować Andrzeja Żuławskiego… Amok w szwedzkim wydaniu jest bardziej subtelny niż popisy Isabelle Adjani w filmie Opętanie, ale oba opętańcze ataki jednoznacznie się kojarzą i analogia między nimi też jest dość widoczna. Samego Bergmana zaś mogło zaś częściowo zainspirować opowiadanie Charlotte Perkins Gilman zatytułowane Żółta tapeta.

Wstręt (1965)

Studium popadania w szaleństwo w reżyserii Romana Polańskiego. Dramat psychologiczny z elementami charakterystycznymi dla kina grozy. Opowieść o pięknej młodej kobiecie, Carol (Catherine Deneuve), która stopniowo traci kontakt z rzeczywistością. Urojeni wrogowie, koszmarne sny, które przenikają do rzeczywistości, wreszcie krwawa zbrodnia. Zabarykadowana w ciasnym mieszkaniu Carol nieskutecznie broni dostępu do swojego ciała i umysłu… To nie jedyny film Polańskiego o podobnej tematyce.

Warto wspomnieć też o ekranizacji świetnej prozy Rolanda Topora. Swego czasu niedoceniany, ale dziś uznawany już za klasykę Lokator to historia neurotycznego mężczyźnie nazwiskiem Trelkovsky. Spisek wrogów, wyrafinowana zabawa w kotka i myszkę, sen wariata czy najprawdziwszy obłęd?

Lot nad kukułczym gniazdem (1975)

Film, którego raczej nie trzeba przedstawiać, ale nie może go zabraknąć w tym zestawieniu. Kultowy obraz Miloša Formana na podstawie bestsellerowej powieści Kena Keseya. Jack Nicholson w roli szalonego faceta, któremu jednak daleko do prawdziwego obłędu. Pozwala się zamknąć w domu wariatów, by uniknąć więzienia. Pobyt tam traktuje jak kolejną przygodę. Nie wie, że igra z ogniem i jak wysoką cenę przyjdzie mu zapłacić. Film, który się nie starzeje i który można oglądać dziesiątki razy. Jeden z nielicznych przykładów ekranizacji, która dorównuje, a nawet przerasta książkowy oryginał. Więcej o filmie Formana TUTAJ.

Lśnienie (1980)

Wahałam się przed umieszczeniem filmu Kubricka na liście. O tym obrazie powiedziano chyba już wszystko, każdy kinoman widział go pewnie nie raz. Niespełniony pisarz, który z trudem wychodzi z nałogu alkoholowego zostaje dozorcą w hotelu Overlook. W całkowitym odosobnieniu, w towarzystwie denerwującej żony i kilkuletniego synka, w mrocznym, być może nawiedzonym miejscu… Jego wewnętrzne demony głośniej niż kiedykolwiek dochodzą tu do głosu.

Mężczyzna, który z obłędem w oczach i siekierą w dłoni szuka czegoś do porąbania. W głównej roli ponownie Jack Nicholson, tym razem naprawdę szalony. Co dokładnie dolegało Jackowi, przeczytacie TUTAJ. Ekranizacja horroru Stephena Kinga, która nie spodobała się pisarzowi, ale wszystkim innym owszem.

Ptasiek (1984)

Kultowy film Alana Parkera na podstawie powieści Williama Whartona. Jeden z obrazów, które ukazują zależność między doświadczeniami wojennymi a późniejszym „obłędem”, ucieczką od rzeczywistości. Czy szaleństwo może być świadomym wyborem? Tytułowy Ptasiek to weteran wojenny, który trafił na odział psychiatryczny. Od dziecka zafascynowany ornitologią wierzy, że sam stał się ptakiem. Wyrzeka się ludzkiej tożsamości i choć w rzeczywistości zamknięty, wreszcie jest naprawdę wolny. Czy ciało w stuporze jest już tylko skorupą? Czy otwarty umysł i potęga wyobraźni mogą dać człowiekowi drugie życie? Więcej o książkowym i filmowym Ptaśku przeczytacie TUTAJ.

W paszczy szaleństwa (1994)

Filmowa wariacja na temat prozy Samotnika z Providence, H.P. Lovecrafta, w reżyserii mistrza filmowego horroru Johna Carpentera. Szaleństwo, groza i makabra wręcz wylewają się z ekranu. Opowieść o detektywie tropiącym zaginionego pisarza, autora poczytnych powieści grozy. Wskazówki prowadzą go do małego miasteczka, które od początku wydaje się odrealnione, a jego nieliczni mieszkańcy dziwni. Rzeczywistość pęka, nie chcesz wiedzieć, co znajduje się po drugiej stronie.

.. Odwrócisz się, spojrzysz, szaleństwo murowane. Momentami nieco groteskowy horror z Samem Neillem w roli głównej. Opowieść o fikcji, która przenika do rzeczywistości, o żyjących w umyśle (ale czy na pewno tylko tam?) potworach, które zyskują cielesne oblicze. Więcej o filmie przeczytacie TUTAJ.

Pi (1998)

Psychodeliczny czarno-biały obraz z muzyką Clinta Mansella. Film, który dla humanistów okaże się zapewne snem wariata. Opowieść o genialnym matematyku, dla którego cały świat i każde zjawisko jest matematycznie uwarunkowane, stąd przewidywalne i podlegające obliczeniom. Główny bohater, Cohen, jest paranoikiem uzależnionym od całej gamy środków farmakologicznych, doświadcza halucynacji. Nie odnajduje się w realnym świecie. Zgnębiony geniusz czy szaleniec? A może geniusz zawsze idzie w parze z jakąś formą obłędu?

Przerwana lekcja muzyki (1999)

Można powiedzieć, że to wariacja na temat Lotu nad kukułczym gniazdem w żeńskim wydaniu. Portret kilku pensjonariuszek „ekskluzywnego” szpitala psychiatrycznego. Ekranizacja autobiograficznej powieści Susanny Kaysen. Obraz, który każe zastanowić się, czym tak naprawdę jest szaleństwo i gdzie leży granica między zaburzeniami osobowości a prawdziwym obłędem. Skłonności autodestrukcyjne, socjopatia, osobowość borderline, wielkie tramy, zwykłe lęki, kompleksy. .. Katalog nietuzinkowych kobiecych postaci. Poruszająca opowieść o przyjaźni i przetrwaniu. W obsadzie Angelina Jolie, Winona Ryder, Whoopi Goldberg, Elisabeth Moss i nieżyjąca już Brittany Murphy.

Piękny umysł (2001)

Russell Crowe jako genialny matematyk John Nash. Jego kariera akademicka się rozwija, ma rodzinę, piękną i mądrą żonę, ale życie naukowca dalekie jest od normalności. Badacz teorii gier coraz częściej zachowuje się dziwnie, widzi ludzi, których nie ma, twierdzi, że stał się ofiarą rządowego spisku… Objawy schizofrenii paranoidalnej, które pojawiły się we wczesnej młodości z czasem się nasilają. Genialny umysł i jednocześnie umysł chory, niedoskonały, postrzegający rzeczywistość w krzywym zwierciadle.

Film oparty na biografii amerykańskiego profesora, zdobywcy nagrody Nobla. Analizę filmu przeczytacie TUTAJ.

K-Pax (2001)

Dziwny mężczyzna z przyklejonym do twarzy delikatnym uśmiechem i nieobecnym wzrokiem ukrytym za przeciwsłonecznymi okularami. Pojawił się znikąd. Twierdzi, że ma na imię Prot i pochodzi z odległej planety. Trafia do szpitala psychiatrycznego, gdzie doktor Powell próbuje dowiedzieć się jak najwięcej o tajemniczym pacjencie i wyperswadować mu kosmiczne teorie. Jednak Prot jest w swoich tezach konsekwentny, pewny siebie i nic nie wskazuje na to, by był szaleńcem.

A może jest nim doktor Powell, skoro zaczyna wierzyć w słowa pacjenta? Fenomenalny film z Kevinem Spacey w roli głównej. Kino, które podważa dogmaty i każe otworzyć umysł na zjawiska, które nawet nam się nie śniły. Kilka słów więcej o K-Paxie TUTAJ.

Dom wariatów (2002)

Rosyjsko-francuski dramat o szpitalu psychiatrycznym w Inguszetii. Pogranicze rosyjsko-czeczeńskie, uciekający przed wojennym zagrożeniem personel szpitala zostawia podopiecznych. Zrujnowany zakład psychiatryczny to mikrokosmos, którego wojna zdaje się nie dotyczyć. Nagle odzyskana wolność paradoksalnie wcale nie cieszy, pensjonariuszy psychiatryka widma. Groteskowy obraz pełen czarnego humoru. Mało znany, ale niewątpliwie ciekawy i oryginalny filmowy głos na temat pojmowania normalności i szaleństwa. W epizodycznej roli wystąpił tu muzyk Bryan Adams.

Obłęd (2005)

Weteran wojny w Iraku trafia do zakładu dla obłąkanych kryminalistów. Udowodniono mu morderstwo policjanta, jednak Jack (Adrien Brody) twierdzi, że go nie popełnił. Bardzo nietypowa terapia stosowana przez doktora Beckera sprawia, że Jack zaczyna podróżować w czasie… Brzmi jak szaleństwo, ale czy rzeczywiście tak jest? Nieco podobnym, ale znacznie lepszym filmem jest Drabina Jakubowa w reżyserii Adriana Lyne’a. Nie umieszczam jej w zestawieniu, bo nie jestem przekonana co do szufladki „film o szaleńcu/szaleństwie”.

Obraz z Timem Robbinsem jest znacznie bardziej skomplikowaną, wieloznaczną i otwartą na interpretacje historią. Zaciera się w niej granica między życiem a śmiercią, jawą a snem. Nie wiadomo, czy wszystko, co widzimy na ekranie, nie jest „filmem”, który wyświetla się w gasnącym umyśle umierającego człowieka. Drabina Jakubowa to genialny, wart uwagi obraz, który prawdopodobnie zainspirował późniejszy Obłęd, ale czy to film o szaleństwie…? Na marginesie, filmów o poranionych umysłach wracających z frontu żołnierzy jest całkiem sporo. Chociażby Robak, Friedkina z Ashley Judd i Michaelem Shannonem. Choć to truizm, kino świetnie pokazuje, że wojna rujnuje psychikę ludzi i sama jest szaleństwem.

Biegając z nożyczkami (2006)

Nie bez podstaw mówi się, że każdy psychiatra ma coś z psychola, doktor Finch jest na to idealnym dowodem. Jednym z jego pacjentów zostaje Augusten, nastolatek z zaburzeniami emocjonalnymi. Matka Augustena, wieczna hippiska, podrzuca syna psychiatrze i wkrótce chłopak zamieszkuje w rezydencji lekarza. Szybko okazuje się, że to najprawdziwszy dom wariatów. W rodzinie doktora Fincha nie ma ani jednej osoby przy zdrowych zmysłach. Gorzka komedia o dorastaniu, poszukiwaniu własnej tożsamości i akceptacji. Filmowa adaptacja autobiograficznej książki Augustena Xon Burroughsa.

Synu, synu, cóżeś ty uczynił (2009)

Mniej znany z filmów Wernera Herzoga z Michaelem Shannonem w roli głównej. Niespieszne kino dla cierpliwych. W sumie fabularnie niewiele się tu dzieje, ważniejsze jest ukazanie wnętrza bohatera, który stopniowo traci kontakt z rzeczywistością i popełnia makabryczną zbrodnię. Współczesna wariacja na temat mitu o Orestesie. Obraz oparty na faktach, stylistyką przypominający film dokumentalny. W roli matki tytułowego bohatera znana z Miasteczka Twin Peaks Grace Zabriskie.

Sucker Punch (2011)

Obraz wyróżniający się na tle zestawienia. Film fantastyczny, w którym szara rzeczywistość miesza się z fantazjami o bohaterstwie. Nie jest to wielkie kino, ale twórcom nie można odmówić tego, że w oryginalny sposób ukazali, jak ludzki umysł próbuje walczyć z klatką, w której umieszczono ciało. A ponieważ nie jest to zestawienie najlepszych, a najciekawszych filmów z motywem szaleństwa, nie może w nim zabraknąć filmu Zacka Snydera. Babydoll (Emily Browning) trafia do zakładu psychiatrycznego.

Dziewczyna nie cierpi na problemy natury psychicznej, to sposób na pozbycie się jej przez okrutnego ojczyma. Kino komiksowe o potędze wyobraźni. Babydoll i jej przyjaciółki, pensjonariuszki psychiatryka/domu publicznego walczą z wrogami na dwóch planach, realistycznym i wyimaginowanym. Więcej o filmie TUTAJ.

Poradnik pozytywnego myślenia (2012)

Po wybuchu gniewu i dotkliwym pobiciu współpracownika Pat trafia do szpitala psychiatrycznego, gdzie diagnozują u niego zaburzenia dwubiegunowe afektywne. Po ośmiu miesiącach terapii mężczyzna próbuje wrócić do społeczeństwa, odzyskać żonę i przyjaciół. Ale nie odbywa się to gładko. Pat jest tykającą bombą zegarową, od euforii i „pozytywnego myślenia” w ułamku sekundy przechodzi do rozpaczy albo agresji. Na jego drodze staje kobieta, z pozoru normalna, ale w jakiś przewrotny sposób bardzo do niego podobna.

Czy tych dwoje pozytywnych świrów pomoże sobie nawzajem? Bradley Cooper w roli zagubionego i zaburzonego mężczyzny. Na ekranie partnerują mu między innymi Jennifer Lawrence i Robert De Niro. Kilka Oscarów na koncie. Trzeba zobaczyć! O filmie Davida O. Russella przeczytacie też TUTAJ.

Sobowtór (2013)

Kolejny obraz zainspirowany klasyką literatury. Film Richarda Ayoade’a to mocno uwspółcześniona adaptacja Sobowtóra Fiodora Dostojewskiego. Przeniesiona do scenerii rodem z prozy Kafki i Orwella opowieść o dwóch identycznych mężczyznach i ich rywalizacji o miejsce we wszechświecie. Rozszczepienie jaźni czy prawdziwy sobowtór? Intrygujący film z Jessem Eisenbergiem w podwójnej roli. Pod wieloma względami znacznie bardziej niejednoznaczny i enigmatyczny od literackiego studium schizofrenii autorstwa Dostojewskiego. Więcej o filmie i literackim oryginale TUTAJ.

Głosy (2014)

Makabryczny horror komediowy o mężczyźnie cierpiącym na schizofrenię. Jerry (Ryan Reynolds) chodzi na terapię, bierze leki i prowadzi ustabilizowane życie. Do momentu, gdy przypadkowo zabija koleżankę z pracy. Od tej chwili zatapia się w odmętach szaleństwa, a widz obserwuje ni to horror, ni baśń o człowieku, który nie odróżnia już rzeczywistości od złudzenia. Zaskakująca gra aktorska Reynoldsa, rola zaburzonego Jerry’ego przypominają trochę kreacje Jima Carreya, ale mają w sobie więcej mroku. Niejednoznaczny film o mordercy, który trochę przeraża, ale bardziej budzi współczucie.

Na zakończenie trzeba wspomnieć, że do motywu szaleństwa często sięgają twórcy kina grozy. Nadal czynny bądź dawno opuszczony – a najlepiej nawiedzony – szpital psychiatryczny, w którym dzieją się dziwne rzeczy, to idealna sceneria dla filmowego horroru. Grave Encounters, Madhouse, Gothika, etc. Klaustrofobiczna przestrzeń i odmawiające posłuszeństwa zmysły – podobnych filmów są dziesiątki, ale to chyba materiał na odrębny artykuł.

W zestawieniu nie pojawiają się seriale, ale są dwa tytuły, które muszę przywołać. Królestwo Larsa von Triera i drugi sezon American Horror Story: Asylum. Kontrowersyjny duński reżyser w latach dziewięćdziesiątych powołał do życia najkoszmarniejszy i najbardziej tajemniczy szpital w historii kina, natomiast twórcy serii AHS z powodzeniem połączyli historię grasującego w latach sześćdziesiątych seryjnego mordercy z klimatycznym dreszczowcem o domu wariatów, do którego nikt nie chciałby trafić. ..

O czym zapomniałam? Jakie obrazy powinny się waszym zdaniem znaleźć w zestawieniu? Wpisujcie swoje propozycje, chętnie obejrzę jeszcze kilka obłędnych filmów z pogranicza normalności i szaleństwa.

korekta: Kornelia Farynowska