Filmy, których nauczyciele NIE POKAŻĄ w szkołach, a POWINNI

Marzeniem prawie każdego ucznia jest klasowe wyjście do kina albo oglądanie filmów w trakcie trwania zajęć lekcyjnych. Nie dość, że można dzięki temu stracić zajęcia i uciec przed szkolną nudą, to jeszcze pojawia się okazja do obejrzenia czegoś ciekawszego w towarzystwie najbliższych znajomych. Szczęśliwi ci, którzy mieli szansę w takich przypadkach zobaczyć interesującą produkcję. Jako że decyzje są najczęściej podejmowane przez grono pedagogiczne, to zwykle koncentrują się one wokół ciężkostrawnego, rodzimego kina historycznego.

Mimo że współczesna kinematografia oferuje paletę przeżyć, polski uczeń raz za razem musi przedzierać się przez okopy II wojny światowej i ponure czasy komunizmu. Odrzućmy choćby na chwilę szarą rzeczywistość i zastanówmy się, jakie filmy mogliby dla swoich podopiecznych wybierać nauczyciele, żeby zaszczepić miłość do X Muzy, przy okazji zachęcając do dyskusji na skomplikowane tematy dotyczące każdego z nas.

Requiem dla snu (2000), reż. Darren Aronofsky

Wokół najbardziej znanego filmu Aronofsky’ego od lat toczy się dyskusja na temat jego walorów artystycznych. Jedni widzą w Requiem dla snu mistrzostwo formy, drudzy kicz i tandetę. Abstrahując od tego rodzaju dysput, należy pamiętać, że filmowy język autora Źródła jest bardzo zbliżony do tego, z czym na co dzień spotyka się współczesna młodzież. Już od dawna trudno doświadczyć w mediach poważnych dyskusji, a rzeczowość zostaje skutecznie wyparta przez jazgot i nachalne skandalizowanie.

Reżyser przekazuje swoje tezy w podobny sposób, stawiając na szokowanie i emocjonalny szantaż, dzięki czemu tworzy mieszankę wybuchową. A że Requiem dla snu jest ostrzeżeniem przed wszelkiego rodzaju używkami i uzależnieniami, to znacznie lepiej pokazać uczniom ten film, aniżeli zaprosić policjanta, który na kasecie VHS puści amatorskie instruktaże z lat 90.

Słoń (2003), reż. Gus Van Sant

Wprawdzie dla polskiego ucznia, w przeciwieństwie do amerykańskiego, szkolne strzelaniny nie są chlebem powszednim, niemniej warto zaznajomić młodzież z fantastycznie nakręconym Słoniem. Ascetycznie prowadzona narracja pogłębia tragedię osób uczęszczających do Columbine High School, gdzie w 1999 roku doszło do jednej z najbardziej znanych masakr dokonanych przez przez nastolatków. Wprawdzie Gus Van Sant nie daje żadnych odpowiedzi na tacy, a jego dzieło ma bardzo niejednoznaczny wydźwięk, co ściągnęło na niego falę krytyki, niemniej jest to produkcja godna polecenia dla ludzi będących w tym samym wieku, co ofiary.

Słoń to studium szkolnego mikroświata, gdzie drobne animozje i przelotne znajomości składają się na zróżnicowany obraz amerykańskiej społeczności, a pozornie błahe wydarzenia mogą prowadzić do tragedii. Warto wracać do tego filmu, by bezustannie przypominać o potrzebie rozmowy między ludźmi, o szacunku dla innych, a także o odwadze, którą każdy z nas powinien posiadać, by nie zamykać się we własnym kokonie, tylko interesować się kłopotami innych i pomagać w miarę swoich możliwości. Bo może być tak, że wystarczyłaby jedna rozmowa i odrobina ciepła, a niecne myśli ulotniłyby się niczym poranna mgła.

Syn Szawła (2015), reż. László Nemes

Wprawdzie tematyka dotycząca holokaustu nadal jest obecna w przestrzeni kultury, jednak w ostatnich latach nikt nie dał odbiorcom takiej szansy do wniknięcia w tkankę zniszczonej wojną rzeczywistości, co László Nemes w swoim debiutanckim Synu Szawła. Obłędnie prowadzona kamera przemierza obóz, by z pietyzmem przedstawić piekło, do którego trafiły ofiary nazistowskiego szaleństwa.

Węgierski reżyser na przykładzie pracy jednego z członków Sonderkommando krok po kroku przeprowadza widzów po całej infrastrukturze zagłady, by opowiedzieć historię o dehumanizacji, zezwierzęceniu i chorym dążeniu do destrukcji wszelkich podstawowych norm, które uprzednio były wypracowywane przez setki lat cywilizacji. Takie filmy działają na wyobraźnię i na długo osadzają się na dnie sumień. Syn Szawła to na tyle mocno przedstawiona lekcja historii, że poznający ją uczniowie już nie będą musieli jej raczej po raz kolejny powtórzyć.

Utoya, 22 lipca (2018), reż. Erik Poppe

Czasami jednak nie trzeba wracać do dalekiej przeszłości, żeby skutecznie udowodnić, jak ekstremistyczne idee są w stanie zniszczyć ludzkie życie. Dla wielu młodych ludzi II wojna światowa to zbyt odległa epoka, by emocjonalnie przeżyć tragedię związaną z tym wydarzeniem. Lepiej zatem przedstawić niedawny zamach, z którego relację wielu mogło oglądać na żywo w telewizji, a do tego najlepiej posłuży Utoya, 22 lipca autorstwa Erika Poppego.

Dziewięćdziesięciominutowa sekwencja zamachu przeprowadzonego przez Andersa Breivika, zaprezentowana w dodatku w jednym ujęciu, to emocjonalny kopniak w brzuch. Oczywiście doszło do cięć montażowych, ale są one na tyle skutecznie przykryte, że ma się wrażenie, iż uczestniczy się w ucieczce przed zamachowcem. Kamera czołga się z młodymi bohaterami, ukrywa w krzakach, a także nerwowo poszukuje sylwetki mężczyzny, by zerwać się w odpowiednim momencie do biegu o życie. Film Norwega dobitnie przypomina, że zamachy terrorystyczne nie są grą komputerową, a giną w nich prawdziwi ludzie. Twórca pozwala „wczuć się” w sytuację ofiar, co w wymiarze edukacyjnym jest nie do przecenienia.

Czyż nie dobija się koni? (1969), reż. Sydney Pollack

Szkoła to nie tylko placówka, której celem jest przekazanie wiedzy na temat funkcji trygonometrycznych oraz budowy ludzkiego DNA. To również miejsce służące do przekazywania wiedzy „życiowej”, do budowania w młodych sumieniach rusztowania z wartości, zasad i powinności, którymi powinni się kierować w dorosłym życiu. Swego rodzaju ostrzeżeniem przed wiarą w potęgę pieniądza może być projekcja produkcji Czyż nie dobija się koni? autorstwa Sydneya Pollacka.

Ten z gruntu pesymistyczny obraz zapaści gospodarczej doby Wielkiego Kryzysu w Stanach Zjednoczonych dobitnie udowadnia, że istnieją pewne granice, których człowiek nie powinien przekraczać w pogoni za gotówką. Wprawdzie sytuacja bohaterów jest tragiczna, zapewne wielu z nich nie ma co włożyć do garnka, ale ich udział w konkursie tanecznym postawi ich w jeszcze gorszej sytuacji. Mordercza walka o główną wygraną wyciągnie z ludzkich dusz najgorsze instynkty, czego efektem będą tylko złamane kręgosłupy moralne i kac po tym upiornym „karnawale”. Pollack stawia celne pytania o status jednostki w państwowej gospodarce, o napięcie między ludzką godnością a bojem o przetrwanie. Jako że każdy z uczniów prędzej czy później wejdzie na rynek pracowniczy, są to dylematy, na które każdy z nich będzie musiał sobie odpowiedzieć.

Wstyd (2011), reż. Steve McQueen

O seksie albo w zawoalowany sposób, albo wcale – tak mogłaby brzmieć maksyma przyświecająca osobom odpowiedzialnym za tworzenie podstawy programowej. Już słowo „wagina” wydaje się obrazoburcze, także nie ma co liczyć na szkolny seans Wstydu, mimo że jest to jeden z niewielu filmów powstałych w ostatnich latach, w którym tak znakomicie ukazano syndrom „samotności w wielkim mieście.

Owszem, na plan pierwszy wysuwają się seksualne ekscesy głównego bohatera, fantastycznie zagranego przez Michaela Fassbendera, ale to nie jest o seksoholizmie, jak mylnie twierdzą niektórzy widzowie. To przede wszystkim niezwykle pesymistyczny obraz alienacji i depresji, na które lekiem miałyby być właśnie alkowiane przygody. Do Wstydu trzeba cały czas wracać, by zrozumieć, jak ważną rolę w emocjonalnym dojrzewaniu odgrywają najbliższe osoby, zwłaszcza z rodzinnego grona. Zetknięcie się z tak ponuro przedstawioną atrofią uczuć mogłoby być dla wielu zachętą do zmian, do wyswobodzenia się spod władzy lęku przed odrzuceniem. Za McQueenem można bowiem stwierdzić, że to wstyd przed szczerą rozmową, a nie jej efekty, mogą prowadzić do katastrofy.

Przed wschodem słońca (1995), reż. Richard Linklater

Nie samymi problemami żyje człowiek. Czasami warto, chociaż na moment, odejść od trudnych, bolesnych tematów, by spojrzeć na jasną stronę ludzkiego życia.

Bez wątpienia może w tym pomóc seans Przed wschodem słońca, po którym nawet najwięksi pesymiści odzyskaliby wiarę w istnienie prawdziwej miłości. Historia jest prosta: on i ona spotykają się przez przypadek w pociągu, a następnie spędzają ze sobą szaloną noc, włócząc się po wiedeńskich uliczkach. Ileż w tym niewymuszonego uroku, ten tylko się dowie, kto to obejrzy. Warto krzewić wśród młodzieży pozytywne wartości, więc taki film znacznie celniej trafiłby do ich serc aniżeli kolejny sonet zbolałego Petrarki. Linklaterowi udaje się bowiem coś niesamowitego: jego bohaterowie tylko chodzą i rozmawiają. Żonglują kolejnymi tematami, odsłaniając się coraz bardziej przed drugą stroną oraz pokazując, że to miłość jest pokarmem, dzięki któremu życie nabiera głębszego sensu.

Cinema Paradiso (1988), reż. Giuseppe Tornatore

Podobno istnieją nauczyciele, którzy na równi traktują kinematografię oraz inne sztuki. Zapewne większość z czytelników nie spotkała się z takimi pedagogami, więc w szkole, zwłaszcza na lekcjach języka polskiego, nie mogła zapoznać się z jakimiś ważniejszymi, podstawowymi informacjami na temat historii kina. Gdyby jednak pojawił się ktoś, kto chciałby zaszczepić w młodych miłość do filmów, to w pierwszej kolejności powinien sięgnąć po Cinema Paradiso. Dzieło Giuseppe Tornatorego jest bodaj najdoskonalszą laurką, jaka kiedykolwiek została stworzona dla X muzy.

Owszem, jest to do bólu ckliwa i sentymentalna opowieść o dojrzewającym na włoskiej prowincji Toto i jego zamiłowaniu do kinematografii, lecz przez pryzmat jego losów reżyser celnie ukazuje, jak sztuka potrafi wpłynąć na dalsze losy człowieka. Najlepiej, niczym główny bohater, rozdziawić usta w podziwie dla obrazów ukazujących się na wielkim ekranie i pochłaniać je całą duszą, bo tylko w ten sposób będzie można zrozumieć, dlaczego kino bywa rajem, do którego tak często wszyscy zaglądamy.