Zestawienie
Najlepsze KOMEDIE z każdej dekady kina
Od niemego kina po współczesność wybieramy po jednej komedii z każdej epoki, która wciąż bawi mimo zmian obyczajów i granic humoru.
Komedia starzeje się podobno szybciej od innych gatunków, a jednak bohater, który z kamienną miną próbuje zapanować nad kompletnym chaosem, wciąż bawi. Zmieniają się obyczaje i granice tego, z czego wolno żartować, ale przyjemność patrzenia, jak ludzie wpadają w pułapki własnej próżności, uporu albo zwyczajnej nieuwagi, jest wciąż ta sama. Od niemego pościgu po słodko-gorzkie święta przy wspólnym stole wielkie komedie przypominają, jak wiele zależy od dobrze przygotowanej sytuacji i od partnera, który odpowie dokładnie nie tak, jak życzyłby sobie bohater. Najlepsze komedie, absolutnie ponadczasowe.
Generał (The General, 1926)
Johnnie Gray jest maszynistą na Południu w czasie wojny secesyjnej. Kiedy żołnierze Unii porywają jego lokomotywę, a razem z nią ukochaną Annabelle, kolejarski pościg staje się zarazem wyprawą ratunkową. Przeciwnicy mają nad bohaterem przewagę już na starcie, a on nie może się pochwalić żadnym wojskowym doświadczeniem. Zna za to kolej i potrafi szybko wymyślić, jak wybrnąć z kłopotu, więc rusza za porywaczami z tym, co ma: znajomością torów i własną pomysłowością.

W ruchu pociągów Buster Keaton znalazł materiał na komedię, która wymaga niemal zegarmistrzowskiej dokładności. Kaskaderskie popisy nie są tu dodatkiem do gagów: bohater rozwiązuje kolejne problemy własnym ciałem, a śmiech bierze się z różnicy między ogromem zadania a jego niewzruszonym spokojem. Sam pościg dałoby się oglądać jak widowisko, lecz dopiero ryzyko w połączeniu z pomysłowością sprawia tak wielką przyjemność. Nawet najbardziej nieprawdopodobny wyczyn ma czytelną puentę, a Generał nie potrzebuje do niej ani jednego słowa objaśnienia.
Kacza zupa (Duck Soup, 1933)
Rufus T. Firefly obejmuje władzę we Freedonii pogrążonej w kryzysie, choć trudno wyobrazić sobie kogoś mniej zainteresowanego poważnym sprawowaniem rządów. Mieszkańcy, którzy liczyli na rozsądnego przywódcę, dostają polityka traktującego każdą rozmowę jako okazję do kolejnej zaczepki. Konflikt z sąsiednią Sylvanią przestaje więc być sprawą dyplomacji i zamienia się w kwestię osobistych ambicji i urażonej dumy. W to polityczne zamieszanie wplątują się jeszcze Pinky i Chicolini, przy których bałagan w państwie tylko narasta.

Bracia Marx traktują język dyplomacji jak zaproszenie do demolki i urzędowa powaga nie ma z nimi żadnych szans. Leo McCarey, który wyreżyserował Kaczą zupę, pozwala im rozpędzić słowne utarczki, ale równie dobrze wykorzystuje humor bez słów – z popisową sceną lustra na czele. Politycy ośmieszają się tu głównie dlatego, że uporczywie domagają się szacunku, a zachowują się jak obrażone dzieci. Ta bezczelna farsa sprawi szczególną satysfakcję każdemu, kogo uwierają mundury, tytuły i przemówienia wygłaszane z nadmiernym przekonaniem.
Być albo nie być (To Be or Not to Be, 1942)
Maria i Józef Tura należą do warszawskiej trupy, która przygotowuje antynazistowską sztukę. Po niemieckiej inwazji aktorzy muszą sięgnąć po swój warsztat daleko od bezpiecznej sceny: stawiają czoło szpiegowi, a każde potknięcie może ich zdradzić przed okupantem. Wciąż jednak pozostają ludźmi teatru, z ambicjami i głodem uznania, dlatego nawet niebezpieczne zadanie nie leczy ich z zawodowej próżności. Wchodzą w role, od których zależy znacznie więcej niż powodzenie przedstawienia, a mimo to nie przestają myśleć o tym, jak w nich wypadają.

Ernst Lubitsch wykorzystał zawodową próżność bohaterów, żeby połączyć farsę ze szpiegowskim napięciem i nie odebrać przy tym postaciom ludzkich słabości. W Być albo nie być przebranie bawi, ale groźba zdemaskowania naprawdę niepokoi, więc widz śmieje się i jednocześnie pilnuje, czy przedstawienie nie wymknie się aktorom spod kontroli. Do pokazania odwagi wobec okupanta nie są tu potrzebni nieskazitelni herosi. Wystarczą ludzie, którzy muszą zagrać przekonująco także wtedy, gdy zwyczajnie się boją, i z nich reżyser zrobił bohaterów brawurowej komedii.
Pół żartem, pół serio (Some Like It Hot, 1959)
Joe i Jerry, dwaj muzycy, przypadkiem zostają świadkami gangsterskiej egzekucji w Chicago i muszą zniknąć, zanim dosięgną ich sprawcy. Ratunek znajdują w żeńskiej orkiestrze: dołączają do niej w kobiecych przebraniach i od tej pory muszą bez przerwy pilnować każdego gestu. W zespole poznają Sugar, a przy niej utrzymanie przybranych tożsamości staje się jeszcze trudniejsze, bo muzycy chcą uniknąć rozpoznania, ale żaden nie potrafi po prostu spokojnie przeczekać niebezpieczeństwa.

Samo przebranie nie wystarczyłoby na wielką komedię, gdyby Billy Wilder nie umiał tak precyzyjnie komplikować relacji między bohaterami. Tony Curtis i Jack Lemmon grają w Pół żartem, pół serio ludzi, którzy za wszelką cenę próbują uniknąć katastrofy, i każdy kolejny wybieg muzyków ma w sobie tę gorączkę. Marilyn Monroe jako Sugar wnosi do farsy romantyczną lekkość, a komediowym wyczuciem nie ustępuje partnerom. Cała trójka wydobywa żart z udanego oszustwa i z chwili bezradności, dlatego misterna intryga ani przez moment nie wygląda na mechaniczne ćwiczenie.
Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę (Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 1964)
Generał Jack D. Ripper samowolnie wysyła amerykańskie bombowce przeciw Związkowi Radzieckiemu i wywołuje kryzys, którego nie da się zażegnać zwykłym odwołaniem rozkazu. Prezydent i jego doradcy próbują zapobiec katastrofie, ale muszą działać w systemie zbudowanym po to, żeby atak mógł dojść do skutku. Los świata zależy od ludzi przekonanych o własnym profesjonalizmie, którzy w kolejnych rozmowach coraz wyraźniej zdradzają swoje obsesje i bezradność wobec procedur. Mają do dyspozycji potężne środki, ale nad sytuacją nie potrafią odzyskać kontroli.

U Stanleya Kubricka groza nuklearnej zagłady sąsiaduje ze śmiesznością ludzi, którzy mogą ją wywołać. Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę pokazuje, jak absurdalnie brzmi logika odstraszania, kiedy trzeba ją zastosować do konkretnego kryzysu. Peter Sellers gra tu brytyjskiego oficera, prezydenta i naukowca, a każda z tych postaci inaczej reaguje na szaleństwo otoczenia. Dzięki jego przemianom można się śmiać z ludzi po obu stronach służbowej hierarchii z tą samą bezlitosną satysfakcją.
Żywot Briana (Life of Brian, 1979)
Brian Cohen przychodzi na świat w pobliżu Jezusa, a później zostaje omyłkowo uznany za Mesjasza, choć wcale nie zamierza występować w tej roli. Ludzie szukający przywódcy bardziej jednak dbają o własne oczekiwania niż o to, co ma im do powiedzenia człowiek, który przed nimi stoi. Każde zachowanie Briana gotowi są odczytać jako znak, a im wyraźniej bohater chce być traktowany jak zwykły człowiek, tym trudniej mu się dogadać z wyznawcami przekonanymi o jego wyjątkowości.

Żywot Briana grupy Monty Python celnie wyśmiewa dogmatyzm, a stadne posłuszeństwo mało kiedy wyglądało w kinie tak zabawnie i tak kompromitująco dla ludzi przekonanych, że myślą samodzielnie. Reżyser Terry Jones trzyma przy tym absurd blisko rozpoznawalnych ludzkich zachowań. Bohaterowie mówią dużo, ale słuchają głównie po to, by potwierdzić własne przekonania, i stąd biorą się kapitalne nieporozumienia w dialogach. Nawet najbardziej niedorzeczne wymiany zdań trafiają w znajomą zbiorową głupotę, a nie tylko w dziwactwa.
Czy leci z nami pilot? (Airplane!, 1980)
Na pokładzie samolotu pasażerskiego dochodzi do zatrucia pokarmowego, które dopada pasażerów i załogę, więc nie wiadomo nawet, czy maszyna w ogóle bezpiecznie wyląduje. Pomóc musi były pilot Ted Striker, a w kryzys wplątani są także Elaine Dickinson i doktor Rumack. Samolot trzeba sprowadzić na ziemię, tymczasem ludzie na pokładzie zachowują się tak, jakby nie dostrzegali niedorzeczności własnych reakcji, i w samym środku katastrofy rozmawiają z pełną powagą.

Bracia Zucker i Jim Abrahams parodiują w Czy leci z nami pilot? kino katastroficzne z bezczelną konsekwencją: postacie traktują swoje położenie śmiertelnie poważnie, nawet kiedy widz dostaje kolejny absurdalny żart. Kamienne twarze aktorów znaczą tu tyle samo co liczba gagów, bo nikt nie może zdradzić, że bierze udział w kompletnym wariactwie. Szybkie tempo pozwala zderzać dowcip słowny z humorem wizualnym bez długiego przygotowania, a największy nonsens wykonawcy przyjmują bez mrugnięcia okiem.
Big Lebowski (The Big Lebowski, 1998)
Jeff Lebowski, zwany Kolesiem, pada ofiarą pomyłki: dwaj napastnicy biorą go za milionera o tym samym nazwisku i niszczą mu dywan. Próbuje więc uzyskać rekompensatę za zniszczony dywan, a ta próba wciąga go w kryminalną intrygę, do której ze swoim niefrasobliwym podejściem do życia zupełnie nie pasuje. Wśród ekscentryków, na których trafia, jest Walter Sobchak, a przy nim spokój bohatera rzuca się w oczy jeszcze bardziej. Sam chciałby po napaści odzyskać równowagę, tymczasem musi się mierzyć z cudzymi temperamentami i oczekiwaniami.

Bracia Coen wykorzystują w Big Lebowski kryminalne zamieszanie, żeby zderzać ze sobą ludzi o kompletnie nieprzystających temperamentach, a urok tych spotkań tkwi w dialogach. Niefrasobliwość Kolesia w zetknięciu z intensywnością otaczających go ekscentryków jest niewyczerpanym źródłem komizmu. Bohater nie staje się nagle sprawnym detektywem tylko dlatego, że trafił do historii przypominającej kryminał, i właśnie ta wierność jego charakterowi daje filmowi swobodę, a z całości robi wyborną komedię o człowieku zdecydowanie nie na swoim miejscu.
Wysyp żywych trupów (Shaun of the Dead, 2004)
Shaun próbuje uporządkować życie, z którego nie jest zadowolony, i swoje relacje z bliskimi, ale nie dostaje na to spokojnego tygodnia ani nawet zwyczajnego dnia. Wybucha epidemia zombie, a człowiek, który ma kłopot z własną codziennością, musi nagle stawić czoła zagrożeniu również dla Eda i Liz. Londyńska rutyna już wcześniej przypomina tu egzystencję nieumarłych, więc pojawienie się prawdziwych żywych trupów stawia bohatera w osobliwym położeniu.

Wysyp żywych trupów Edgara Wrighta ma tak dobry rytm montażu i tak pomysłową inscenizację, że żarty uderzają tu z siłą porównywalną z atakami nieumarłych. Film wykorzystuje podobieństwo między monotonną codziennością a życiem zombie, ale reżyser nie traktuje horroru jak magazynu rekwizytów do ośmieszenia. Potrafi przestraszyć i nie lekceważy uczuć, które łączą bohaterów, więc śmiech nie odbiera wydarzeniom wagi. Widz bawi się gatunkowymi żartami, a jednocześnie naprawdę przejmuje się losem ludzi zagrożonych przez epidemię.
Co robimy w ukryciu (What We Do in the Shadows, 2014)
Ekipa dokumentalna przygląda się grupie wampirów, które dzielą mieszkanie w Wellington. Życie po zmroku nie zwalnia tu nikogo z powinności wobec współlokatorów, więc nieśmiertelni muszą jakoś ustalić wspólne zasady i odnaleźć się we współczesności, choć każdy przynosi ze sobą własne przyzwyczajenia i wyobrażenia o należnym mu szacunku. Samotnego drapieżcy na zamku tu nie ma. Jest za to kilka osób skazanych na codzienne negocjacje i spory o to, kto ma się zająć domowymi obowiązkami.

Reporterska kamera odbiera wampirom pomnikową powagę skuteczniej niż jawna drwina, bo pozwala im samym opowiedzieć o swoich problemach. Taika Waititi i Jemaine Clement łączą w Co robimy w ukryciu formę mockumentary z improwizacyjną swobodą, a w wywiadach trzymają się śmiertelnie poważnego tonu. Horrorowe zwyczaje wpisują się w mieszkaniową codzienność, a mimo to ani trochę nie tracą swojej osobliwości. Tak powstała kapitalna komedia o współlokatorach z nadprzyrodzonymi mocami i doskonale znajomymi kłopotami z dogadaniem się.
Przesilenie zimowe (The Holdovers, 2023)
Paul Hunham, nielubiany nauczyciel w szkole z internatem, zostaje na święta, żeby opiekować się uczniami, którzy nie mogą wyjechać do domów. Ważnymi towarzyszami stają się dla niego zbuntowany Angus i szkolna kucharka Mary Lamb, która jest w żałobie i przeżywa ten okres zupełnie inaczej niż pozostali. Nikt z tej trójki nie wybierał sobie takiego świątecznego towarzystwa, więc przymusowa bliskość oznacza na początku głównie kłopot, a każde z nich niechętnie podporządkowuje się cudzym oczekiwaniom.

Przesilenie zimowe pokazuje, jak dobrze Alexander Payne znajduje humor w tarciach między ludźmi, a przy tym nie sprowadza bohaterów do wygodnych komediowych typów: za nauczycielską surowością i uczniowskim buntem zostawia miejsce na zranienie. Zgryźliwe rozmowy ważą tu tyle samo co chwile, w których postacie przestają zasłaniać się niechęcią do otoczenia. Taki słodko-gorzki ton wymaga uważnego aktorstwa i dzięki niemu ciepło nie zamienia się w przymilność. Film wzrusza, bo nawet kiedy bohaterowie dochodzą do porozumienia, nie tracą swoich ostrych kantów.

