S jak SUSPENS. Najważniejsze motywy w filmach ALFREDA HITCHCOCKA

Dzisiaj mija 40. rocznica śmierci niedoścignionego mistrza suspensu – Alfreda Hitchcocka. Z tej okazji warto zapoznać się z siedmioma motywami, które jak bumerang powracają w filmach reżysera, a potem zasiąść do seansu któregoś z Hitchcockowskich dzieł.

B jak Blondynka

„Blondynki są najlepszymi ofiarami.

Są jak dziewiczy śnieg, na którym widać krwawe ślady stóp” – miał powiedzieć kiedyś Alfred Hitchcock, który w większości swoich filmów obsadzał w głównych rolach piękne, dystyngowane blondynki. Grace Kelly, Tippi Hedren, Ingrid Bergman, Kim Novak, Eva Marie Saint, Janet Leigh, Doris Day, Joan Fontaine, Madeleine Carroll i Priscilla Lane wcielały się w jego filmach w tajemnicze, powściągliwe, często niedostępne kobiety, skrywające tajemnice i osobiste problemy. Co ciekawe, Hitchcockowskim blondynkom daleko do kobiecego ideału lat 40.

, 50. i 60. – kipiącej seksem piękności w stylu Marilyn Monroe czy Jane Mansfield. Ich subtelny seksapil ukryty jest pod okrywającym ciało długim, stylowym płaszczem i zapiętą pod szyję, idealnie dopasowaną garsonką. Bohaterki Hitchcocka to wystylizowane ikony mody o nieskazitelnej figurze, oszałamiających kreacjach i starannie ułożonych fryzurach, z których nie wymyka się nawet kosmyk włosów.

Niezdrowa obsesja reżysera na punkcie chłodnych, dystyngowanych blondwłosych piękności była powszechnie znana w środowisku. Po latach wiele jego ikonicznych aktorek opowiadało o nękaniu i molestowaniu, jakiego doświadczyły ze strony Hitchcocka, który uwielbiał kontrolować życie swoich aktorek także poza planem filmowym. Tippi Hedren powiedziała, że zrujnował jej karierę, a jej córka, Melanie Griffith, zwierzyła się, że kiedy była małą dziewczynką, Hitchcock podarował jej lalkę w trumnie przypominającą jej własną matkę… Temat ten został poruszony w dwóch współczesnych filmach poświęconych postaci reżysera: Dziewczyna Hitchcocka z 2012 roku z Sienną Miller w roli Tippi Hedren oraz Hitchcock z tego samego roku.

C jak Cameo

https://www.youtube.com/watch?v=h1SRl2EZHmg

Hitchcock regularnie pojawiał się w swoich filmach w rolach cameo. Począwszy od filmu Rebeka (1940) wystąpił w każdej ze swoich kolejnych produkcji, choć po raz pierwszy w tej roli pojawił się w filmie Lokator (1927). W okresie brytyjskim robił to rzadko, chociaż to w dwóch filmach z tego okresu, Szantażu (1929) oraz Młodym i niewinnym (1937), jego role są najdłuższe. Hitchcock pojawił się w 39 z 52 swoich filmów, które przetrwały do dnia dzisiejszego.

Jego role to zabawne smaczki dla spostrzegawczych widzów, trwające na ekranie zaledwie krótką chwilę. Najczęściej Hitchcock jest przechodniem na ulicy, czasem jednak zagra w karty w pociągu (Cień wątpliwości, 1943), wystąpi w roli zegarmistrza nakręcającego zegar (Okno na podwórze, 1954), usiądzie obok Cary’ego Granta podczas jazdy autobusem (Złodziej w hotelu, 1955) lub wyprowadzi psy na spacer (Ptaki, 1963).

Kiedy nie pojawia się bezpośrednio przed kamerą, jest bohaterem reklamy środka na otyłość w gazecie (Łódź ratunkowa, 1944) lub pojawia się na fotografii ze spotkania klasowego po latach (M jak morderstwo, 1954). Z kolei w Sznurze (1948) za oknem miga neon w kształcie profilu Hitchcocka…

M jak MacGuffin

Twórcą terminu jest szkocki scenarzysta Angus MacPhail, a wielkim miłośnikiem MacGuffina jako narzędzia w fabule – Alfred Hitchcock. Pojęcie to oznacza przedmiot, miejsce, wydarzenie lub cel przyświecający bohaterowi, który napędza fabułę filmu. MacGuffin jest tym, co motywuje bohatera do działania. Większość filmów Hitchcocka bazuje na tym zabiegu, lecz, co ciekawe, często pozostaje on niejasny lub nigdy nie pojawia się na ekranie.

MacGuffinem w Zawrocie głowy jest postać Carlotty Valdes – szczegóły jej śmierci nigdy nie zostają wyjaśnione, ale fakt, że jej duch nęka Madeleine, jest elementem napędowym fabuły. MacGuffinem jest także klucz w M jak morderstwo, 40 tysięcy dolarów skradzione przez Marion Crane w Psychozie oraz zapalniczka Guya w Nieznajomych z pociągu (1951).

W szpiegowskich filmach Hitchcocka funkcję MacGuffina pełnią wszelkiego rodzaju rządowe sekrety (jak w Północ, północny zachód chociażby). W wywiadzie z Truffautem Hitchcock stwierdził, że MacGuffin to „wybieg, wykręt, sztuczka”.

O jak Obraz

Obrazy w różnej formie pojawiają się w filmach Hitchcocka. Dziura w ścianie, przez którą Norman Bates podgląda w Psychozie kąpiącą się Marion, zasłonięta jest przez wiszący na ścianie obraz, przedstawiający popularny szczególnie w sztuce XVI i XVII wieku motyw biblijny – Zuzanna i starcy. Obrazy tego typu ilustrowały historię o dwóch starcach, sędziach, którzy podglądali kąpiącą się piękną żonę bogatego rządcy. Sam dom Batesów został zainspirowany przez obraz Edwarda Hoppera Dom przy torach.

W Zawrocie głowy Madeleine, nękana przez ducha Carlotty Valdes, godzinami wpatruje się w jej portret wiszący na ścianie galerii. W Rebece młodą małżonkę bogatego lorda nęka wiszący w domu portret jego pierwszej, zmarłej w niejasnych okolicznościach żony.

Za to bohaterem Kłopotów z Harrym jest malarz, Sam Marlow, malujący odnalezione w okolicy zwłoki. Pełne obrazów jest mieszkanie w Sznurze, a sekwencję snu do Urzeczonej namalował sam Salvador Dali.

P jak Podglądactwo

„Zaręczam panu, że dziewięć osób na dziesięć, kiedy widzi w oknie po drugiej stronie podwórza kobietę rozbierającą się przed położeniem się do łóżka czy nawet tylko mężczyznę układającego coś w pokoju, nie odmówi sobie przyjemności podglądania. Mogłyby odwrócić wzrok, mówiąc sobie: «To nie moja sprawa», mogłyby spuścić zasłony, ale nie, nie zrobią tego, będą patrzeć” – powiedział Alfred Hitchcock w rozmowie z François Truffautem.

Jednym z tematów stale powracających w filmach reżysera jest wojeryzm, widoczny chociażby w takich filmach jak Psychoza, Zawrót głowy czy Okno na podwórze. Hitchcock czyni podglądaczy ze swoich bohaterów, a za pomocą odpowiednich zabiegów – także widzów.

Na początku Psychozy (1960) kamera zakrada się do pokoju hotelowego, nakrywając główną bohaterkę, Marion Crane (Janet Leigh), na schadzce z ukochanym. Jakiś czas później widz, razem z Normanem Batesem, obserwuje rozbierającą się Marion przez niewielki otwór w ścianie. W Zawrocie głowy (1958) były detektyw Scottie Ferguson (James Stewart) dostaje zadanie śledzenia żony przyjaciela. Podąża za Madeleine (Kim Novak), obserwując ją z ukrycia, podczas gdy ona kupuje kwiaty, odwiedza cmentarz, a potem – muzeum sztuki. Sytuacja rozwija u Scottiego obsesję na punkcie zupełnie nieznajomej, oszałamiająco pięknej blondynki.

W Oknie na podwórze (1954) przykuty do wózka inwalidzkiego z powodu złamanej nogi fotograf L. B. „Jeff” Jefferies (w tej roli znowu James Stewart) całymi dniami podgląda sąsiadów przez duże okno swojego apartamentu. Obserwuje młode małżeństwo, energiczną tancerkę, starsze małżeństwo z psem, kompozytora przy pracy, samotną kobietę i małżeństwo Thorwaldów. Wkrótce Jeff zaczyna podejrzewać pana Thorwalda o zabójstwo żony, a śledzenie poczynań sąsiada pochłania bez reszty jego uwagę. Jedna z najciekawszych scen rozgrywa się pod koniec filmu, kiedy Thorwald pyta Jeffa podczas konfrontacji: „Czego ode mnie chcesz?”.

Wypowiadając te słowa, zwraca się także do widzów. Wtedy zarówno główny bohater, jak i widownia po raz pierwszy widzą twarz Thorwalda. W ten sposób Hitchcock uczynił z odbiorców swego filmu podglądaczy. Kamera to oko widowni, ale także oko głównego bohatera.

U jak Upadek

Hitchcockowscy bohaterowie mają tendencję do upadków z wysokości. Skutek jest różny – niektórzy giną jak postać Kim Novak w Zawrocie głowy podczas ikonicznego upadku z kościelnej wieży lub jak Valerian (Adam Williams) w Północ, północny zachód (1959), który spada z Mount Rushmore. W Psychozie detektyw Arbogast (Martin Balsam) ginie w spektakularnej scenie kręconej z góry, pchnięty kilkukrotnie nożem przez przebranego za swoją matkę Normana Batesa.

Co najmniej 13 różnych postaci (w tym także tych drugoplanowych) ginie, upadając z dużej wysokości. Podobno największa, z jakiej spadł Hitchcockowski bohater, to około 500 metrów – w filmie Tajny agent (1936, znanym także pod tytułem Bałkany) z takiej wysokości zostaje zepchnięty z półki skalnej Caypor (Percy Marmont). Z Mount Rushmore, z wysokości około 150 metrów, spada Valerian (Adam Williams) w Północ, północny zachód, z 93-metrowej Statuy Wolności – Fry w Sabotażu. Bohaterowie Hitchcocka w ogóle często spadają z ważnych, znanych budynków – w Szantażu Tracy spada przez kopułę budynku Muzeum Brytyjskiego w Londynie do środka, ginąc na miejscu, a w Zagranicznym korespondencie Rowley zostaje zepchnięty z wieży katedry Westminsterskiej.

Niektórzy bohaterowie giną od postrzału, zanim spadną, jak na przykład Ramon (Frank Vosper) w Człowieku, który wiedział za dużo (1934). Inni, tak jak Jeff w Oknie na podwórze, spadają, lecz nie giną.

Z jak Zabójstwo

Żaden film Hitchcocka nie istnieje bez przynajmniej jednego morderstwa, a z zabijania Alfred potrafił stworzyć prawdziwą sztukę. Wystarczy przypomnieć genialny montaż w scenie pod prysznicem (zbliżenie na odpływ w wannie, a potem na nieruchome oko Marion) czy scenę zabójstwa w Nieznajomych z pociągu, gdzie Bruno Antony (Robert Walker) morduje Miriam, a cała scena odbija się w leżących na trawie okularach dziewczyny, które spadły jej, kiedy mężczyzna zaczął ją dusić.

W jaki sposób Hitchcock najczęściej uśmierca swoich bohaterów? W pierwszej kolejności za pomocą postrzału (to aż jedna trzecia wszystkich ekranowych zabójstw!), w drugiej – za pomocą upadku z wysokości. Poza tym Hitchcock lubi morderstwo poprzez uduszenie, zadźganie czy utonięcie. W jego filmach umiera zdecydowanie więcej mężczyzn niż kobiet, jednak zdecydowanie więcej kobiet pada ofiarą uduszenia. W ten sposób traci życie wspomniana już Miriam w Nieznajomych z pociągu, Christine w Młodym i niewinnym oraz cztery ofiary seryjnego mordercy, który dusi kobiety w Szale. Czasem mordercy podejmują próbę uduszenia bohaterki, jednak bez sukcesu, jak w M jak Morderstwo czy Tremie.