Najciekawsze FILMY na podstawie dzieł laureatów literackiej NAGRODY NOBLA

Olga Tokarczuk odbierze dzisiaj w Sztokholmie literackiego Nobla za rok 2018. O polskiej pisarce już od dawna mówiło się jako o jednej z pretendentek do tego najważniejszego wyróżnienia literackiego. Kilka lat temu mogliśmy oglądać film Pokot w reżyserii Agnieszki Holland, zrealizowany na podstawie prozy Tokarczuk. Historia kina to w dużej mierze historia filmowych adaptacji literatury – poniżej przedstawiamy listę najciekawszych filmów zrealizowanych na podstawie dzieł noblistów.

Grona gniewu

Autorem Gron gniewu jest John Steinbeck, uważny obserwator amerykańskiego społeczeństwa, który pochylał się nad sprawami skrzywdzonych i poniżonych. Nie inaczej jest w przypadku tej powieści – opisuje ona tułaczkę wieloosobowej rodziny na tle wielkiego amerykańskiego kryzysu lat trzydziestych. Scenografia amerykańskiego południa stała się przestrzenią do rozważania o sile jednostki. Nie trzeba było długo czekać, by powieść trafiła na wielki ekran. Reżyserii podjął się John Ford, jeden z klasyków amerykańskiego kina. Zebrał on doborową obsadę, na czele której wyróżnia się Henry Fonda w jednej ze swoich najwybitniejszych ról.

Film przetrwał próbę czasu, a opowieść o rodzinie Joadów do dziś porusza czytelników i kinomanów. Warto zauważyć, że Steinbeck okazjonalnie parał się scenopisarstwem – z niemałymi sukcesami. Miał na koncie trzy nominacje do Oscara za swoje teksty do filmów Łódź ratunkowa Alfreda Hitchcocka, A Medal for Benny Irvinga Pichela oraz Viva Zapata! Elii Kazana. Inne znane i popularne filmy na podstawie prozy Steinbecka to Myszy i ludzie (w kilku wersjach, z których najbardziej znana jest bodaj wersja z 1992 w reżyserii Gary’ego Sinise’a z udziałem Johna Malkovicha w roli obciążonego intelektualnie, tragicznego bohatera Lenny’ego) oraz Na wschód od Edenu.

Elmer Gantry

Historia fałszywego, obłudnego, konformistycznego handlowca, który postanowił zostać pastorem, była bezlitosną satyrą na komercyjnych kaznodziejów i ich hipokryzję. Sinclair Lewis w brawurowym stylu opisał życie Elmera Gantry’ego, ukazując go jako inteligentnego, ale bezwzględnego człowieka. Gantry to postać symbol, chochoł, którego można obśmiewać, z którego można żartować, którego można nienawidzić, ale jest to też symbol pewnej mentalności – osadzonej w amerykańskim systemie wartości chęci dążenia do władzy i sukcesu za wszelką cenę. Gantry z jednej strony przypominać może dzisiejszych uczestników kursów samorealizacji i doskonalenia, którzy po wysłuchaniu swoich guru i coachów robią zawrotne kariery, a z drugiej – wspólnego wroga wykształconego społeczeństwa, czyli księży, którzy, sami żyjąc w grzechu, wszystkim wokół te grzechy wypominają.

W filmowej adaptacji w rolę Elmera wcielił się Burt Lancaster, który specjalizował się w niejednoznacznych, skonfliktowanych postaciach. Sam film wydaje się nieco zapomniany, ale warto go – tak jak i powieść – odświeżyć, bo są to dzieła do dziś aktualne.

Księga dżungli

Zgadza się – popularna animacja Disneya, a obecnie także dwie jej nowe wersje, to adaptacje dzieł noblisty. Sam Kipling jest postacią dość kontrowersyjną. Urodzony w Bombaju na terenie Indii, był zwolennikiem kolonializmu, a w ciągu kariery wielokrotnie krytykowany za swoje imperialistyczne ciągoty, między innymi przez samego George’a Orwella. Nobla otrzymał w roku 1907 – „w uznaniu przenikliwości, oryginalnej wyobraźni, śmiałych pomysłów i wybitnego talentu narracyjnego”. Jego powieści Kim i Księga dżungli cieszyły się niesamowitą popularnością, podobnie jak poemat Gunga Din.

W twórczości Kipling często mieszał ze sobą wątki podróżnicze, awanturnicze, militarne i przygodowe. Oprócz słynnej Księgi dżungli na podstawie jego tekstów powstały jeszcze dwa inne ciekawe dzieła filmowe: Gunga Din w reżyserii George’a Stevena z udziałem Cary’ego Granta, a także Człowiek, który chciał być królem, zrealizowany przez Johna Hustona dramat przygodowy, uchodzący za jeden z najlepszych obrazów w filmografii tego reżysera.

Głód

Knut Hamsun to kolejny autor, którego literacki talent szedł w parze z kontrowersyjnymi poglądami. Zacznijmy od początku – Głód był pierwszą jego powieścią, która zdobyła zainteresowanie. Opisywał w niej tułaczkę głodującego dziennikarza, włóczącego się po zasypanych śniegiem ulicach Oslo. Powieść odchodziła od dziewiętnastowiecznego nurtu naturalizmu i skupiała się na wewnętrznych przeżyciach bohatera, stanowiąc wręcz swego rodzaju strumień świadomości. Dziś uznaje się Głód za prekursora modernizmu w literaturze. Nobla otrzymał Hamsun dużo później, za swoje opus magnum Błogosławieństwo ziemi – i był to jeden z nielicznych przypadków, kiedy komisja w uzasadnieniu nagrody podała tytuł konkretnego utworu.

Hamsun zapisał się jednak na kartach historii przez zupełnie inną działalność – mianowicie był on gorącym zwolennikiem polityki Adolfa Hitlera, i nie chodzi tylko o politykę uprawianą przez Führera przed rozpoczęciem wojny. Jeszcze w 1945 roku napisał Hamsun gorącą mowę popierającą jego działania. Wkrótce został uznany za wroga ojczyzny w swojej rodzimej Szwecji, po czym trafił do szpitala psychiatrycznego. W 1966 powstał film w reżyserii Henninga Carlsena na podstawie Hamsunowskiego Głodu. Minimalistyczny, czarno-biały, surowy obraz doskonale oddawał ducha powieści – i Skandynawii, a wcielający się w główną rolę Per Oscarsson jest niemal personifikacją śmierci głodowej. Obraz otrzymał nominację do Złotej Palmy w roku 1966.

Okruchy dnia

Kazuo Ishiguro to brytyjski pisarz japońskiego pochodzenia, którego powieściowy dorobek opiewa na zaledwie siedem pozycji – jak widać, tyle wystarczy, by dorobić się Nobla i pozycji jednego z najważniejszych pisarzy swojego pokolenia. Okruchy dnia to obyczajowa opowieść o losach kamerdynera Stevensa, dla którego poczucie obowiązku i powinowactwa wobec pracodawcy były ważniejsze niż rodzinne więzi, a nawet miłość życia. W powieści poznawaliśmy wszystkie wydarzenia z perspektywy bohatera – jednak nawet pierwszoosobowa narracja odznaczała się rezerwą i dystansem, a przemyślenia i uczucia Stevensa nadal były skryte pod jego manierami i panującymi ówcześnie obyczajami.

Jedyne, co zostawało Stevensowi po pełnej zaangażowania służbie, to tytułowe okruchy dnia – ale nawet tych nie potrafił należycie wykorzystać. Jego życie i służba straciły znaczenie, gdy jego mocodawca wykazał się sympatią dla Niemiec podczas II wojny światowej. Film na podstawie tej poruszającej powieści zrealizował James Ivory, a jedną ze swoich najlepszych ról zagrał w nim Anthony Hopkins. Na kanwie prozy Ishiguro powstał także romantyczno-fantastyczny dramat Nie opuszczaj mnie, a sam autor współtworzył scenariusze do Najsmutniejszej muzyki świata Guya Maddina oraz Białej hrabiny – ponownie w reżyserii Jamesa Ivory.

Doktor Żywago

Miłość pokonująca wszelkie przeszkody, a na dalszym planie wielkie historyczne wydarzenia? Nie ma lepszego przepisu na kostiumowy romans. Dzieło Borysa Pasternaka opisuje losy lekarza Jurija Żywago, którego życie przypadało na okres gorących przemian w Rosji – historia zaczyna się pod koniec XIX wieku, obejmuje rewolucję październikową, a kończy się w latach trzydziestych nowego stulecia. Książka bardzo nie podobała się ówczesnej władzy. Początkowo wydana została we Włoszech, a autora w jego rodzimym kraju oczerniano, usunięto go ze Związku Pisarzy, grożono mu także deportacją.

Co ciekawe, tę niepokojącą sytuację wykorzystało amerykańskie CIA. Podczas zimnej wojny amerykańska agencja zlecała masowe druki Doktora Żywago, by zwrócić uwagę rosyjskich obywateli na panującą w ZSRR cenzurę. Gdy Pasternak otrzymał Nobla w roku 1958, postanowił go nie przyjmować, obawiając się represji ze strony władzy. Taka powieść – i związane z nią kontrowersje – nie mogły przejść bez zainteresowania Hollywood. Doktor Żywago w filmowej wersji otrzymał oblicze Omara Shariffa, a za realizacje tego ponad trzygodzinnego fresku odpowiadali producent Carlo Ponti i reżyser David Lean, świeżo po komercyjnych i artystycznych sukcesach swoich najbardziej znanych dzieł: Mostu na rzece Kwai i Lawrence’a z Arabii.

Chłopi

Warto pamiętać, że Polska stoi w czołówce, jeśli chodzi o liczbę autorów wyróżnionych literackim Noblem, z sześcioma laureatami tej nagrody (Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Wisława Szymborska, Czesław Miłosz, Olga Tokarczuk oraz Żyd polskiego pochodzenia Icek-Hersz Zynger). Powstało wiele filmów na podstawie ich twórczości, by przypomnieć tylko adaptacje Sienkiewiczowskiej Trylogii w reżyserii Jerzego Hoffmana, Dolinę Issy wyreżyserowaną przez Tadeusza Konwickiego na motywach prozy Miłosza czy Ziemię obiecaną Andrzeja Wajdy, będącą, rzecz jasna, ekranizacją powieści Reymonta.

Czym wyróżniają się w tym zestawieniu Chłopi? Otóż po pierwsze, w uzasadnieniu Nobla dla Reymonta wskazano ten konkretny tytuł. Po drugie – istnieje nie tylko film pełnometrażowy, ale także jedenastoodcinkowy serial będący kompletną adaptacją powieści. To niepowtarzalna szansa na zapoznanie się ze złożoną historią społecznych i osobistych relacji mieszkańców Lipców, których życie zespolone jest z naturą – rządzą nimi instynkty, popędy i zmieniające się warunki klimatyczne, a każdy z nich musi w końcu okazać pokorę wobec przyrody i mijającego czasu.

 Miasto ślepców

José Saramago to portugalski pisarz i dramaturg, laureat literackiego Nobla w roku 1998. W ramach swojej twórczości często poruszał się w stylistyce surrealizmu. Kontrowersje wywołała jego powieść Ewangelia według Jezusa Chrystusa, którą Kościół Katolicki uznał za obrazoburczą. W następstwie tych wydarzeń pisarz przeniósł się na kanaryjską wyspę Lanzarote, gdzie pozostawał aż do swojej śmierci w 2010. Jednym z najsłynniejszych dzieł Saramago jest Miasto ślepców – alegoryczna historia epidemii zaraźliwej ślepoty. Nienazwane państwo, w którym rozgrywa się akcja, nadaje całości uniwersalny charakter, a zachowania bohaterów zamkniętych na terenie opuszczonego szpitala psychiatrycznego stanowić mogą krytykę ustrojów totalitarnych, gdzie rządy przejmuje silniejszy.

W 2010 roku powstała kinowa ekranizacja. Za kamerą stanął znany z Miasta Boga Fernando Meirelles. Niestety, mimo fenomenalnego materiału źródłowego i znakomitych nazwisk w obsadzie film nie zebrał dobrych recenzji ani nie cieszył się uznaniem szerokiej widowni. Uznać go można za zmarnowaną szansę.

Pianistka

Szokująca, skandalizująca, kontrowersyjna – tak określa się zarówno Elfriede Jedlinek, austriacką Noblistkę, jak i jej twórczość. Jedlinek dotyka w niej trudnej problematyki – władzy, w tym władzy rodzicielskiej, procesów socjalizacji, seksualności człowieka, niszczycielskiej siły patriarchatu. Gdy w 2005 otrzymała Nobla, jeden z członków Akademii Szwedzkiej zrezygnował ze swojego członkostwa, twierdząc, że taka decyzja rujnuje znaczenie tej nagrody. W 2001 Michael Haneke zrealizował film Pianistka na podstawie powieści Jedlinek pod tym samym tytułem. Również tutaj nie obyło się bez kontrowersji, chociaż te są w przypadku twórczości Austriaka raczej zasadą niż wyjątkiem.

Fabuła powieści i filmu opowiada o dojrzałej kobiecie pozostającej pod niszczycielskim wpływem swojej matki. Masochistyczne skłonności tytułowej bohaterki stają się zaczątkiem romansu ze znacznie młodszym mężczyzną, a skrywane lęki, manie i niespełnione ambicje biorą górę nad racjonalnym postępowaniem. Wcielająca się w główną rolę Isabelle Huppert otrzymała jednogłośnie Złotą Palmę za występ aktorski na festiwalu w Cannes w 2001 roku, a Haneke był nominowany do nagrody głównej.