ŚWIAT ZATRZYMANY W KADRZE. 5 najciekawszych filmów o fotografii

Filmów ze zdjęciami i fotografami w tle jest wiele, ale tych o samej fotografii – zdecydowanie mniej. Poniższy tekst jest poświęcony właśnie tym dziełom – rozpatrującym fotografię w granicach sztuki, odnajdującym w nich pewną istotę, rolę bądź znaczenia, które są jedynie zalążkiem do dalszych rozważań na jej temat. Poniższa lista pięciu (nawet sześciu, a w porywach aż siedmiu) filmów to subiektywny spis produkcji, które w zaskakująco ciekawy, intrygujący lub przenikliwy sposób opowiadają o, można by pomyśleć, błahej sztuce robienia zdjęć.

Sól ziemi

„Fotograf to – dosłownie – ktoś, kto rysuje światłem. Pisze i przepisuje świat światłem i cieniem”. Sebastião Salgado to legendarny brazylijski fotograf. Podróżował po świecie przez 40 lat, dokumentując historię ludzkości w okresie dramatycznych przemian. Wielokrotnie był świadkiem konfliktów wojennych, ludobójstwa, klęsk głodu. Zaglądał do samego jądra ciemności, dokumentując wszystko na swoich czarno-białych fotografiach, będących do dziś zatrważającym świadectwem. Sól ziemi to zaś przejmująca podróż śladami Brazylijczyka oraz jego zdjęć, dzięki którym stał się jednym z najsłynniejszych fotografów na świecie.

Film, którego reżyserami są Juliano Ribeiro Salgado, syn fotografa oraz niemiecki reżyser Wim Wenders, jest ruchomym kolażem fotografii artysty, opatrzonych komentarzem i wspomnieniami. Z czasem monochromatyczne obrazy zaczynają mówić same za siebie. Wychodzą poza granice ekranu, zostają ożywione, sprawiając tym samym wrażenie, jakby widz całkowicie w nie wnikał. Jednym z zadań twórców filmu było opowiedzenie o artyście. Człowieku pełnym pasji, wytrwałości i wrażliwości. Drugim – pochylenie się nad istotą fotografii. O jej znaczeniu, przenikaniu się ze sztuką, naturą, człowiekiem. O jej sile, wyrazistości, dosłowności, ale również bezsilności i iluzoryczności.

Nowojorska ulica w obiektywie 

Nowy Jork to najciekawsze, najruchliwsze miasto świata; barwna mozaika, mikrokosmos. A jego sercem i duszą są ulice – plac zabaw dla ulicznych fotografów. Autorka dokumentu Nowojorska ulica w obiektywie (oryginalny tytuł Everybody Street) Cheryl Dunn ukazuje ikony ulicznej fotografii w ich naturalnym środowisku. Bruce Davidson, Elliot Erwitt, Rebekka Lepkoff, Jill Freedman, Mary Ellen Mark, Jeff Mermelstein czy Martha Cooper – każde z nich w oryginalny, charakterystyczny dla siebie sposób, ale z podobnym zacięciem i refleksem snajpera tworzy swój osobisty portret Nowego Jorku.

Cel jest prosty – uchwycić ten jeden niepowtarzalny, unikatowy moment w ulicznym gwarze i miejskim chaosie. Od Harlemu, przez metro, aż po przepełnione ulice Manhattanu. Dokument ten jest żywiołową, barwną odyseją po najludniejszym, najbardziej nieposkromionym mieście Stanów Zjednoczonych, odsłaniającą wszystkie z jego setek tysięcy twarzy. Dzieło Dunn udowadnia także, iż nawet w czasach wielkiej popularyzacji zdjęć oraz mediów społecznościowych artystyczna fotografia uliczna ma wciąż magnetyczną moc.

Dziennik z podróży oraz Twarze, plaże

Oba filmy, polski i francuski, to produkcje bardzo do siebie zbliżone, dlatego rozpatrywane są w podobnych kryteriach. Dokument zarówno Piotra Stasika, jak i Agnès Vardy oraz streetartowego artysty JR to przepełnione ciepłem i humorem kino drogi. Pierwszy z nich, Dziennik z podróży z 2013 roku, jest rejestracją wyprawy po polskich wsiach i miasteczkach. Jej bohaterowie, Tadeusz Rolke – legenda polskiej fotografii, prekursor fotoreportażu i wybitny portrecista – oraz jego uczeń, zafascynowany fotografią Michał, w camperze przerobionym na ciasną ciemnię przemierzają polską prowincję, fotografując ludzi napotkanych po drodze.

82-letni mistrz dzieli się sekretami rzemiosła z 15-letnim uczniem. Dzięki także intymnym i żartobliwym rozmowom rozczulających bohaterów o sztuce, miłości i upływie czasu ogromna, wydawać by się mogło, różnica wieku między nimi delikatnie się zaciera. Przygoda bohaterów Twarzy, plaży z 2017 roku prezentuje się bardzo podobnie. Agnès Varda, ikona francuskiej nowej fali, oraz fotograf i artysta ukrywający się pod inicjałami JR podróżują furgonetką po bliskich ich sercom peryferiach Francji. Rozmawiają z ludźmi i robią im zdjęcia, które następnie naklejają na ściany budynków jako ogromne laurki.

Równie ciekawy, figlarny duet pełnej wigoru 90-latki i tajemniczego 30-latka ukrywającego się za ciemnymi okularami umożliwił stworzenie wnikliwej kroniki twarzy i miejsc. Dziennik z podróży oraz Twarze, plaże to dowcipne, sentymentalne, nieco wzruszające kino, w którym aparat jest bramą prowadzącą do poznania drugiego człowieka. Filmy te ukazują fotografię jako otwartą rozmowę ze światem.

Miasto Boga

Jedyny film fabularny w zestawieniu, uznawany za arcydzieło współczesnego kina brazylijskiego. Miasto Boga to przede wszystkim film o eksploracji świata przemocy, ale także o ucieczce w świat sztuki, który reprezentuje tu fotografia. Areną akcji jest ciasny labirynt ulic faweli Rio de Janeiro. Przestrzeni pełnej agresji i narkotyków, z której wyłania się dwójka głównych bohaterów – Mały Ze i Kapiszon. Pierwszy z nich wpada w spiralę biedy, przemocy, gangsterskich porachunków i śmierci. Spełnia się scenariusz przewidziany dla większości jego rówieśników – trafia do gangu.

Drugi z mężczyzn, Kapiszon, odkrywa, że jego jedyną szansą na odcięcie się od zepsutego środowiska dzielnicy Cidade de Deus jest fotografia, której w pełni się oddaje, stając się dokumentalistą Miasta Boga – najniebezpieczniejszego miejsca w Rio de Janeiro. W filmie Fernando Meirellesa fotografia jest wyzwoleniem, ucieczką przed fatalnym fatum. Dodatkowo, Miasto Boga jest nie tylko wstrząsającym, żywiołowym portretem brazylijskich przedmieść, ale i podkreśla wagę oraz wartość pracy fotografa i niebezpieczeństwa z nią związane, wyeksponowane w filmie świetnymi zdjęciami.

Raghu Rai, portret niepozowany

Raghu Rai to filmowa opowieść o słynnym indyjskim fotografie, protegowanym Henriego Cartiera-Bressona, fotoreporterze Magnum Photos, stworzona przez jego córkę, Avani Rai. Mimo to film nie jest jedynie o relacji ojciec-córka, ale także, a może przede wszystkim, mistrz-uczeń. Raghu Rai powtarzał reżyserce, że na planie nie jest jej ojcem, ale bohaterem jej dzieła. Dwójka wyrusza w podróż do Kaszmiru – „otwartej rany Indii”. Robią setki zdjęć, dokumentują otoczenie oraz siebie nawzajem, snują rozważania na temat polityki i historii kraju. Przybliżają niezwykłe spotkania Raia, między innymi z Matką Teresą czy XIV Dalajlamą, co zostaje bogato zilustrowane ekspresyjnymi, dynamicznymi fotografiami z prywatnego archiwum.

Ponadto film staje się intymnym studium osobowości indyjskiego fotografa stworzonym przez córkę, która przez lata odbierała świat przez pryzmat zdjęć ojca. Wszystko to zostaje uzupełnione czułą relacją obu twórców, z której bije szczerość i humor. Raghu Rai, portret niepozowany jest wnikliwym portretem Indii, błyskotliwą opowieścią o sztuce fotografii oraz o tym, że zdjęcie jest częściej obrazem obserwatora, nie obserwowanego.

Bonus:

Portrecista

Film Ireneusza Dobrowolskiego z 2005 roku jest filmową rozmową z Wilhelmem Brassem – fotografem z obozu koncentracyjnego Auschwitz. Człowiekiem, który wykonywał ostatnie zdjęcia tysiącom więźniów i więźniarek. Brasse opowiada więc o obozowej rzeczywistości, jakiej doświadczył, pracując w fotograficznym atelier, oraz o tym, jaką rolę odgrywała w obozie fotograficzna dokumentacja. Przede wszystkim zdradza jednak, jak miłość do fotografii może przerodzić się w przekleństwo.