SPIELBERG, LUCAS, CAMERON. Wczesne filmy znanych reżyserów

Obywatel Kane, Badlands, Śmiertelnie proste, American Beauty. Te znakomite filmy łączy, oprócz ich jakości, jeden wspólny mianownik – wszystkie są debiutami swoich reżyserów.

Jednak nie każdy wielki filmowiec zaczyna wielkim filmem. Niektórzy z nich przebyli długą drogę, rozpoczętą gdzieś na ośmiomilimetrowych taśmach lub przy pożyczonej kamerze, a ich wczesne dokonania w niewielkim stopniu cechuje techniczna i warsztatowa doskonałość lub wyjątkowa wrażliwość, które wyniosły ich na szczyt. Przyjrzyjmy się mniej znanym – ale znaczącym – wczesnym filmom (niekoniecznie debiutom!) najsławniejszych twórców.

James Cameron – Xenogenesis

Fabuła tej opowieści zdradza przyszłe zainteresowania reżysera Terminatora i Avatara. W ciągu dwunastu zaledwie minut pojawiają się: się zmutowany genetycznie człowiek, zagłada świata, silna postać kobieca i walczące cyborgi. Cameron zrealizował film za dwadzieścia tysięcy dolarów (podobno otrzymał je od dentystów, którzy chcieli uniknąć płacenia wyższych podatków) i trzeba przyznać, że były to świetnie zainwestowane pieniądze. Oglądany dziś, filmik oczywiście nie ma prawa zaangażować widza emocjonalnie lub onieśmielić efektami specjalnymi, jednak utwierdza w przekonaniu, że reżyser nie miał żadnych barier w przełożeniu swojej wizji na ekran.

Walczące na innej planecie roboty kierowane przez zamkniętych w ich wnętrzach kosmonautów? Żaden problem – wystarczy trochę metalu, podkradziona muzyka Bernarda Herrmanna, smykałka do montażu i… wielkie ego. Ale przecież wielkości nikt już dziś Cameronowi odmówić nie może.

Guillermo del Toro – Geometria

Filmy Meksykanina są w pewnym sensie naturalnym przedłużeniem jego szkicowników, które nagminnie zapełniał projektami potworów i kreatur zrodzonych w jego wyobraźni. Zrealizowana w 1987 Geometria jest przymiarką do jego późniejszych produkcji, ale sama broni się całkiem nieźle. Widać w niej silne inspiracje giallo horrorem, obraz przykuwa silnymi kontrastami czerwieni i granatu, widać dobre wyczucie estetyki jak na młodego twórcę, ale nie brakuje też czarnego humoru. Całość jest na tyle obrzydliwa i zabawna, że warto zobaczyć Geometrię chociażby dla tak niecodziennego połączenia. Seans pozwala też uzmysłowić sobie, jak długą drogę przeszedł del Toro od półamatorskiej produkcji do tegorocznego Złotego Lwa w Wenecji.

George Lucas – Look at Life

Lucas już podczas studiów na kalifornijskim uniwersytecie sztuk wizualnych przejawiał niebywały talent do montażu. Potrafił godzinami przesiadywać w montażowni i sklejać fragmenty taśmy filmowej pozostawionej jako odrzuty przez innych studentów. W ten sposób szlifował formę, a w późniejszym okresie zaprezentował profesorom kilka oryginalnych i błyskotliwych krótkich metraży. Jednym z nich było Look at Life, zrealizowane w konwencji kroniki filmowej. Następujące po sobie obrazy Lucas zmontował niczym strumień niekończącego się pasma przemocy, obserwowanego z bezpiecznej odległości przez widza.

Warto odnotować, że Lucas samodzielnie zmontował też wiele scen z Gwiezdnych wojen – mimo że nie pojawiał się w napisach jako montażysta i nie został przez to nagrodzony m.in. Oscarem w tej kategorii.

https://www.youtube.com/watch?v=rGyopseEKRE

Christopher Nolan – Doodlebug

Twórca Mrocznego Rycerza i Incepcji nie należy do moich ulubionych twórców. Potrafi skomplikować i rozciągnąć rzeczy, które w istocie są proste i zwięzłe. Im mniej kombinuje i nie stara się przedobrzyć, tym lepiej dla jego filmów. Doodlebug to w gruncie rzeczy skondensowana myśl przewodnia jego filmografii – zapętlona fabuła służąca tylko i wyłącznie jako bajer (chlubnym wyjątkiem genialny scenariusz do Memento), stwarzająca niby nieskończone możliwości interpretacji, ale tak naprawdę niemająca żadnego przesłania. Nie można jednak odmówić reżyserowi wyczucia w kwestii tworzenia zapadających w pamięć obrazów – tutaj jest to słuchawka od telefonu włożona do dzbanka z wodą, będąca zapowiedzią prawdziwego obłędu dotykającego bohatera. Doodlebug, jak większość filmów Nolana, może znaleźć tyle samo zwolenników, co przeciwników.

https://www.youtube.com/watch?v=-WhKt_CkXD0

Paul Thomas Anderson – Cigarettes And Coffee

Twórca Magnolii i Aż poleje się krew reżyserskie szlify zdobywał na kamerach VHS. Dorastając w Los Angeles jako syn człowieka związanego z branżą rozrywkową, młody filmowiec miał ułatwiony dostęp do sprzętu i ekipy. Jego pierwszym dziełem był mockument The Story of Dirk Diggler – rozwinięty potem do rozmiarów jednego z najlepszych filmów dekady – Boogie Nights.

Jednak dopiero w Cigarettes And Coffee widać podwaliny wielkości, jaką Anderson pokaże kilka lat później: przywiązanie do detalu, wystudiowany ruch kamery i znakomite kreacje aktorów prowadzących świetnie napisane dialogi. Całość dzieje się w przydrożnym barze szybkiej obsługi, charakterystycznym dla kalifornijskiego krajobrazu, i splata ze sobą losy pięciu postaci rozmawiających przy – nomen omen – papierosach i kawie. Mimo że nakręcony na VHS, film od strony warsztatowej prezentuje się naprawdę wyśmienicie. Anderson mistrzowsko obchodzi się z kamerą, śledząc ruch postaci, robiąc zbliżenia i oddalenia i zmieniając pole ostrości w ramach jednego ujęcia. Małe wielkie kino.

Steven Spielberg – Amblin’

Po kilku mniej lub bardziej udanych amatorskich produkcjach młodemu Spielbergowi udało się zorganizować fundusze i taśmę 35mm do realizacji swojego przełomowego dzieła. To ten film zapewnił mu kontrakt w wytwórni Universal (gdzie zrealizował Szczęki) i na jego cześć nazwał później swoją firmę produkcyjną Amblin Entertainment. Sam film nie jest szczególnie dobry. Powstał w czasach kultury hippisowskiej i wyraża jej niepokoje, ale w niezbyt interesujący sposób. Całość to dwudziestopięciominutowa gonitwa dwóch autostopowiczów w rytm muzyki country, zakończona gorzkim finałem.

Sekret nie tkwi w scenariuszu ani przekazie, ale technicznej zręczności młodego Spielberga. Udało mu się znaleźć wiele ciekawych ustawień kamery, twórczo wykorzystywał pierwszy i drugi plan do opowiedzenia historii w jednym ujęciu. Wiele chwytów, które tu zastosował, kopiował i rozwijał w ciągu swojej kariery, np. montaż skojarzeniowy, filmowanie sylwetek na tle silnego kontrapunktowego światła lub „zaokrąglanie” kadru. Amblin pozostaje jednak tylko ciekawostką, wartą odnotowania dla największych fanów reżysera.

https://www.youtube.com/watch?v=6490M2uzzeg

Andriej Tarkowski – Zabójcy

Umierając przedwcześnie w wielu 54 lat, Tarkowski pozostawił po sobie wybitny dorobek artystyczny, doceniany przez kinomanów – i nie tylko – na całym świecie. Jego dzieła cechował autorski styl wypowiedzi filmowej z długimi, refleksyjnymi ujęciami, odrzuceniem standardowej dramaturgii oraz silnym elementem symboliki. Tego wszystkiego nie można doszukać się w Zabójcach. To pierwszy obraz zrealizowany przez Rosjanina jeszcze w szkole filmowej – do spółki z innymi studentami: Mariką Breiku i Aleksandrem Gordonem.

Jako scenariusz posłużyło opowiadanie Ernesta Hemingwaya pod tym samym tytułem. Dwudziestominutowe dziełko charakteryzuje się przede wszystkim poprawnym warsztatem i stylem zerowym. Trudno doszukiwać się tu jakichkolwiek motywów, którym Tarkowski poświęcił się w dalszej swojej karierze, ale widać, że twórca szybko opanował warsztat i kinowy język. Pozycja obowiązkowa nie tylko dla fanów reżysera, ale także dla miłośników Hemingwaya – jest to bowiem prawdopodobnie najwierniejsza adaptacja jego prozy.

korekta: Kornelia Farynowska