PODBÓJ KOSMOSU NA EKRANIE. Co oglądać i w jakiej kolejności

Kosmos bywał scenografią wspaniałych filmów, których twórcy bezceremonialnie łamali prawa fizyki i wysyłali swoich bohaterów w skoki nadświetlne, rzucali ich w wir walki pełnej eksplozji. Zdobywcy kosmosu z filmów science fiction ignorowali grawitację, długi czasowe, naginali czas i przestrzeń do swoich potrzeb. Wobec tych przygód osiągnięcia prawdziwych astronautów, kosmonautów, astronomów i astrofizyków wydają się skromne. Niech jednak nie czaruje nas magia kina – od pierwszej bezzałogowej sondy w kosmosie po budowę międzynarodowych stacji kosmicznych na kosmiczne sukcesy ciężko pracowali najmądrzejsi, najbardziej pracowici i najbardziej zdeterminowani ludzie w historii.

W poniższym zestawieniu przedstawiamy filmy i seriale biograficzne oparte na życiorysach ludzi związanych z eksploracją kosmosu. Listę ułożono według chronologii wydarzeń – oglądane w tej kolejności, dzieła te przybliżą widzowi najważniejsze momenty w spektakularnej odysei gatunku ludzkiego.

Pierwszy krok w kosmos (1947-1963)

Epicki dramat Philipa Kaufmana rozpoczyna scena pierwszego w historii oficjalnie zatwierdzonego przełamania bariery dźwięku. Śmiałkiem, który tego dokonał, był Chuck Yeager, a było to w roku 1947, tuż po zakończeniu drugiej wojny światowej. Co ciekawe, dzień przed lotem Yeager jeździł konno ze swoją żoną i w pewnym momencie spadł z grzbietu zwierzęcia i złamał kilka żeber.

Ukrywał ten fakt przed przedstawicielami rządu, wsiadł do samolotu Bell X-1 z silnikiem rakietowym i… zrobił pierwszy krok w kosmos. Yeager nie został astronautą, ale jego wyczyn przełożył się bezpośrednio na dalsze badania i próby zwiększenia prędkości maszyny latającej oraz – w rezultacie – wyprowadzenie człowieka na orbitę okołoziemską.

Film skupia się na działaniach Amerykanów, jednak, co oczywiste, kilka scen ukazuje radzieckie sukcesy w próbach zdobycia przestrzeni kosmicznej. Akcja zagęszcza się w roku 1957, kiedy świat dowiaduje się o Sputniku 1, a potem w 1961, kiedy Jurij Gagarin zostaje pierwszym człowiekiem wysłanym w przestrzeń kosmiczną. Te wydarzenia zainicjowały tzw. zimną wojnę – zbrojeniowy i technologiczny wyścig dwóch mocarstw. Aby nie pozostać w tyle, Amerykanie postanowili uruchomić kosmiczny program Mercury i niemal masowo zaczęli wysyłać ludzi w kosmos. Wśród nich byli Gus Grissom, John Glenn, Gordon Cooper, Alan Shepard, Walter Schirra i Deke Slayton. Film kończy się ostatnim jednoosobowym lotem kosmicznym w wykonaniu Gordona Coopera, który przez kilka chwil był dalej od Ziemi niż jakikolwiek człowiek przed nim.

Gagarin (1961)

12 kwietnia 1961 roku Jurij Gagarin jako pierwszy człowiek w historii znalazł się w przestrzeni kosmicznej. Jego wyczyn i drogę, jaką przebył, przybliża rosyjski film z 2013. W stu ośmiu minutach – a więc dokładnie tylu, ile zajęła misja Gagarina – twórcy zamieścili całkiem spory kawałek historii. Lot Rosjanina na zawsze zmienił oblicze świata. Sam pilot był jednym z trzech tysięcy, jakich brano pod uwagę przy planowaniu tej niezwykłej misji, jednym z dwudziestu, którzy dostali się do przedostatniego etapu, jednym z sześciu, których wyznaczono na potencjalnych kosmonautów oraz, finalnie, pierwszym, który tego dokonał. Lot Gagarina zakończył się katapultowaniem pilota i powrotem na Ziemię za pomocą spadochronu – fakt ten nie był początkowo podany do opinii publicznej.

Ukryte działania (1961)

Wyczyn radzieckiej myśli technicznej był dla Amerykanów propagandowym ciosem. Zmotywowani, by nie pozostać na drugim miejscu wiekopomnego wyścigu, postanowili zainwestować jak największy kapitał gotówkowy i ludzki w badania i loty kosmiczne.

Film Theodore’a Melfiego opowiada autentyczną historię trzech czarnoskórych kobiet, które pracowały dla NASA. Była wśród nich Katherine Johnson, która dzięki swoim niezwykłym umiejętnościom analitycznym i matematycznym przyczyniła się do wyliczenia okien startowych i opracowania trajektorii lotów w programach Mercury i Apollo. Głównym wątkiem filmu jest problem rasizmu, który dotyczył nawet tak, wydawać by się mogło, postępowego środowiska, jak agencja kosmiczna. W tle przemycono jednak kilka ważnych wydarzeń z historii eksploracji kosmosu, a jednym z epizodycznych bohaterów jest John Glenn.

Z Ziemi na Księżyc (1961-1969)

Dwunastoodcinkowy miniserial w faktograficzny sposób przedstawia przebieg programu Apollo, w tym misji Apollo 11, zakończonej pierwszym załogowym lotem na księżyc i postawieniem przez człowieka stopy na powierzchni obcego ciała niebieskiego. Serial obejmuje wydarzenia z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku w bardzo szerokiej perspektywie. Bohaterami odcinków są astronauci, ich żony, inżynierowie, naukowcy, a nawet dziennikarze – wszystkie postacie łączy fakt, że w taki czy inny sposób uczestniczyły w wydarzeniach wokół lotów kosmicznych. Serial nie podejmuje chronologicznego porządku, z odcinka na odcinek skaczemy z miejsca na miejsce, z przeszłości w przyszłość i tak dalej.

Za realizację całości odpowiadają m.in. Tom Hanks, Ron Howard i Brian Grazer, którzy kilka lat wcześniej pracowali razem przy słynnym, obsypanym nagrodami obrazie Apollo 13. Producenci zadbali, by aktorzy wcielający się w historyczne postacie mieli szansę spotkać się i porozmawiać ze swoimi pierwowzorami, a w poszczególnych odcinkach sportretowano trzydziestu z trzydziestu dwóch pilotów z programu Apollo.

Czas pionierów (1965)

Amerykanie dwoili się i troili, by przegonić Rosjan w kosmicznym wyścigu, jednak kolejny przełom również stał się udziałem tych drugich. Film Dmitriya Kiseleva opowiada o pierwszym kosmicznym spacerze wykonanym przez Aleksieja Leonowa podczas misji Woschodu 2. Sam Leonow był konsultantem przy produkcji. Misja była przygotowywana bardzo szybko, co spowodowało techniczne problemy i wpłynęło niekorzystnie na bezpieczeństwo, łącznie z narażeniem życia Leonowa.

Otwór śluzy był niedostosowany do rozmiarów skafandra kosmonauty, który ledwo zmieścił się, wracając na pokład statku. Podczas tej czynności jego tętno wzrosło do 190 uderzeń na sekundę, a on sam doznał udaru i zaczął się dusić. Ale to nie był koniec problemów – część aparatury zawiodła także przy lądowaniu. Ostatecznie Leonow i pierwszy pilot – Pawieł Bielajew – wylądowali w trudno dostępnym terenie rosyjskiej tajgi i dwa dni czekali na ratunek. Wyczerpani i wycieńczeni zostali w końcu odebrani przez załogę ratunkową, a ich misja była jednym z ostatnich sukcesów Rosjan w kosmicznym wyścigu.

Pierwszy człowiek (1969)

Intymna, kameralna opowieść o Neilu Armstrongu – członku załogi Apollo 11, pierwszym człowieku, który stanął na księżycu. Jego mały krok miał miejsce 12 lipca 1969 roku, a w filmie śledzimy kilka wcześniejszych lat jego życia, które doprowadziły go do przełomowego momentu.

Obraz otwiera lot Neila samolotem doświadczalnym X-15, napędzanym silnikiem rakietowym. Rutynowy lot przez przypadek wychodzi poza atmosferę, a wszystko to, co następuje potem, tylko zbliża bohatera do gwiazd. Obraz w znacznej mierze skupia się na prywatnym życiu mężczyzny i jego małżonki. Armstrongowie stracili trzyletnią córeczkę, u której wykryto guza mózgu. Życie astronauty przedstawione w filmie wydawało się próbą znalezienia ukojenia i pogodzenia się z tym traumatycznym przeżyciem. Uciekając od ziemskich problemów, Armstrong w końcu wylądował na Księżycu.

Apollo 13 (1970)

Trzecia misja amerykańskiego programu była jedną z tych, które budziły najwięcej emocji. Rutynowy lot na Księżyc okazał się pechowy – zgodnie z jego numeracją. Niewielka usterka, która wystąpiła jeszcze przed startem lotu, spowodowała wybuch zbiornika z tlenem w momencie, kiedy statek był już w przestrzeni kosmicznej. Astronauci James Lovell, Jack Swigert i Fred Haise stoczyli kilkugodzinną walkę o życie w ciasnym, niedotlenionym, zagrożonym zniszczeniem module księżycowym.

Podczas misji ratunkowej padły słynne słowa „Houston, mamy problem”. Pomimo wszystkich przeciwności losu astronautom udało się szczęśliwie wrócić na ziemię. Sześć dni, które spędzili w kosmosie, stało się legendą i symbolem walki człowieka o podbój kosmosu, ale także – lekcją pokory dla wszystkich, którzy zaczynali myśleć o lotach na Księżyc jako „rutynowych”.