Kino europejskie: ALEKSANDER SOKUROW

„W kinie nie pojawiają się żadne nowe zjawiska, a ja nie wierzę, że zjawiska takie mogą w ogóle zaistnieć. Tylko artyści są naprawdę nowi. Sztuka jest wieczna – nigdy nie jest stara, ani nowa…”

Aleksander Sokurow urodził się 14 czerwca w 1951 roku w ówczesnym ZSRR. Dzieciństwo spędził na przysłowiowych „walizkach”, przenosząc się z miejsca na miejsce z powodu pracy ojca – oficera. Częsta zmiana miejsc zamieszkania oraz szkół wykształciła w nim naturę samotnika, zamykającego się we własnym świecie.

Studiował historię, ale w 1975 roku wyruszył do Moskwy i zdał do szkoły filmowej na reżyserię (VGIK). Na studiach nakręcił wiele krótkometrażówek, ale nauczyciele niezmiennie określali jego twórczość mianem „dziwacznej, formalnej i zmanierowanej”. Byli raczej dalecy od pochwał. Nie pomogło nawet prestiżowe stypendium im. Siergieja Eisensteina za film „Samotny głos człowieka”, 1978. Cenzorzy nie dopuszczali filmów Sokurowa do publicznych projekcji aż do połowy lat osiemdziesiątych. Talent Sokurowa docenił dopiero Andriej Tarkowski i to on pomógł mu zdobyć pracę w wytwórni Lenfilm.

Sokurow pracował dla niej od 1980 roku, kiedy nakręcił krótkometrażówkę pt. „Zdegradowany”.

Po nakręceniu „Bolesnej indyferencji” w 1983 roku, Sokurow utracił możliwość nakręcenia kolejnego projektu fabularnego. Władze interweniowały już na etapie produkcji filmu, ostatecznie nie dopuściły do jego dystrybucji. Tematyka filmu poruszała problem jednostki wobec historii, jej bezsilności wobec świata zewnętrznego. Następny film fabularny powstał dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych, kiedy nadszedł zmierzch sowieckiego imperium.

Brak możliwości rozpowszechniania filmów fabularnych spowodował, że Sokurow zwrócił się ku formom dokumentalnym. Już wczesne filmy dokumentalne reżysera wykraczają poza klarowną formę gatunkową. Dopiero w połowie lat dziewięćdziesiątych twórczość Sokurowa zaczęła być szerzej doceniana. Wówczas reżyser nawiązał współpracę z producentami zachodnimi, na komfortowych warunkach finansowania i zapewniających mu profesjonalną dystrybucję. Przy współpracy azjatyckich i europejskich producentów Sokurow ufundował własną wytwórnię filmową o nazwie „Brzeg”. Wytwórnia znajduje się w Sankt Petersburgu i wspiera niezależną twórczość filmową.

Pisarz Grigorij Bakłanov, na podstawie prozy którego powstał film „Zdegradowany”, po obejrzeniu materiału filmowego kategorycznie zażądał usunięcia swojego nazwiska z czołówki filmu. Powodem była sprzeczność intencji autorskich z interpretacją Sokurowa.

Rosyjska arka” to pierwszy tego typu film bez montażowego cięcia. Film zamyka się w jednym ujęciu, które trwa dziewięćdziesiąt minut. Realizacja „Arki…” okazała się bardzo skomplikowana. Film miał być nakręcony w Ermitażu (najwspanialsze rosyjskie muzeum zezwoliło tylko na jeden dzień uczynić z niego plan filmowy) i odzwierciedlać wędrówkę bohatera – narratora przez kolejne sale, zawierające ślady historii i dawnej wielkości Rosji. Choć utwór nie wymagał montażu, jego postprodukcja była bardzo skomplikowanna. Każdy kadr obrabiano komputerowo, by uzyskać odpowiednie walory wizualne i kolorystyczne.

Udźwiękowienie filmu wymagało realizacji na miarę superprodukcji – w finałowej scenie występuje ponad 600 osób, w tym grająca na żywo orkiestra. Film był realizowany techniką cyfrową, z całkowitym pominięciem taśmy filmowej. Sygnał zapisywano od razu na dyskach komputerowych bez jakiejkolwiek kompresji. Jeszcze większe wrażenie robi fakt, iż film nakręcono tylko raz, nie było dubli, choć z powodów technicznych dwukrotnie zatrzymywano kamerę. Na szczęście przerwy te występowały zaledwie po kilku minutach od uruchomienia sprzętu. W realizację filmu zaangażowano ogółem 4.5 tysiąca ludzi.

Reżysera interesuje kino każdego rodzaju, z wyjątkiem komedii. Ten gatunek nie mieści się w obszarze jego twórczej filozofii. Kino jest dla Sokurowa rodzajem „daru”, którego nie wolno używać do celów błahych czy dla uciesznej rozrywki. Kino, to dla niego rodzaj misterium, prowadzącego do wtajemniczenia, przekroczenia granic zrozumienia.

Reżyser swobodnie miesza stylistyki. W jego filmach znaleźć można nawiązania do niemieckiego ekspresjonizmu filmowego, inspiracje Griffithem, Leni Riefenstahl, Robertem Bressonem czy Robertem Flaherty’m. Jego przewodnikiem duchowym oraz oddanym przyjacielem był Andriej Tarkowski, on także wskazał Sokurowowi ścieżki artystycznego rozwoju.

Cechą charakterystyczną twórczości Sokurowa jest tendencja do „niedokładnych adaptacji”. Często klasyka dziewiętnastowiecznej literatury rosyjskiej jest dla reżysera jedynie punktem wyjścia dla całkowicie autorskiej wizji. („Samotny głos człowieka”, „Bolesna indyferencja”, „Zdegradowany”,”Imperium”, „Zbaw nas i chroń”).

W filmach fabularnych Sokurow szuka granicy pomiędzy rzeczywistością a zmyśleniem, w dokumentach zaś odchodzi od zasady rejestrowania „tu i teraz” na rzecz pogłębionej analizy psychiki bohaterów. Sokurow jest jednak w swoim dokumentalizmie daleki od agresywnego podglądactwa. Kamera Sokurowa jest przenikliwa, nie szuka jednak skandalu; kontempluje – postaci, pejzaże, miejsca, niejednokrotnie wydobywając z twarzy bohaterów i banalnych na pozór scenerii niezwykłe piękno.

U Sokurowa przeważa nakierowanie na prywatność. W jego dokumentach osoby publiczne, znane postaci ukazywane są na tle zdarzeń codziennych. Nadzwyczajność tych osób nie wyklucza ich z codziennej egzystencji społecznej i politycznej. („Sonata skrzypcowa. Dimitri Szostakowicz.”, śpiewak Fiodor Szalapin w „Elegii”, Borys Jelcyn w „Radzieckiej elegii”, Andriej Tarkowski w „Moskiewskiej elegii”). Zderzenie sfery prywatnej i publicznej jest osią wielu filmów Sokurowa, zarówno dokumentalnych, jak i fabularnych.

W cyklu dokumentalnym elegii przeważa osobisty ton i charakterystyczna subiektywna perspektywa, wyznaczana przez odautorski komentarz zza kadru. Sokurow posługuje się tu rodzajem „efektu marginesu”: to, co ważne rozgrywa się w ciszy i jakby w cieniu pozostałych wątków.

Efekt „matowej szyby”, ulubiony zabieg reżysera, to nie tylko zamglona, nieostra faktura zdjęć. Chodzi tu także o obserwatora (autora), który ukrywa się za matową szybą, oddzielającą go od przedstawianej rzeczywistości. Jest to szczególny, jakby pozbawiony autorskiej interpretacji, stosunek do świata. Postaci wydają się stapiać z tłem, a nieostre, jakby zamglone zdjęcia stawiają widza w sytuacji kogoś, kto śni koszmarny sen, od którego trudno się uwolnić. W takiej wizualnej stylistyce powstały m. in. Imperium”, „Elegia podróży”,”Matka i syn”, „Moloch”oraz „Cielec.

Niewyraźne zdjęcia powodują, że widz instynktownie próbuje przystosować zmysł wzroku do obrazu, który nie ułatwia mu przeniknięcia do rzeczywistości filmowej. Sokurow oferuje obrazy nierozstrzygalne, które często nie poddają się prostej interpretacji, ale jednocześnie hipnotyzują szczególną intensywnością i budują, niezwykle istotny w filmach artysty, efekt NIEUCHWYTNEGO ZNACZENIA. Ten zabieg sugeruje przenikanie poetyki snu do filmu. Widz zostaje wpisany w rolę śniącego koszmar, co narzuca perspektywę subiektywną.

Filmy Sokurowa uruchamiają subiektywność widza. Reżyser przyznaje, że jego kino nie wychodzi odbiorcy naprzeciw. Tylko aktywne zaangażowanie widza w świat przedstawiony, jego poddanie się rytmowi obrazów (zwykle niebędących nośnikiem filmowego opowiadania) pozwala na pełny odbiór tego kina. Kino Sokurowa stawia widza w trudnej sytuacji odbiorczej.

Według Sokurowa sztuka nie jest przeznaczona dla wszystkich. W istocie twórczość reżysera trafia do wąskiego grona odbiorców. Hermetyczny świat jego filmów nie jest jednak wynikiem snobistycznego pragnienia wynalezienia skomplikowanego języka na wyrażenie prostych zjawisk. To sama rzeczywistość jest tak złożona, iż – by uchwycić jej tajemniczość – nie zawsze można mówić wprost.

Sokurow chętnie korzysta ze strategii Bressona dotyczącej aktorów, według której aktor stwarza pewien typ postaci podporządkowanej idei twórcy. Aktor nie interpretuje swojej roli; nie tyle „gra„, co po prostu jest. Sokurow jest jednak mniej radykalny w kwetii „modelu Bressona” i pozwala wykorzystanym już „modelom” pojawić się w swoich filmach. Modelem Sokurowa w „Dniach zaćmienia” jest Aleksiej Ananisznow – nieprofesjonalny artysta, który odpowiada założeniom modelu Bressona. W „Drugim kręgu”, choć postać głównego bohatera jest przedłużeniem tej, którą poznaliśmy w pierwszej częsci trylogii, Ananisznowa zastępuje Piotr Aleksandrow.

Aleksandrow gra także w „Kamieniu”, Ananisznow powraca natomiast w „Matce i synu”. Być może dlatego, że wymienione filmy stanowią w dużej mierze artystyczną całość i stanowią różne warianty opowieści o utracie i upadku.

Reżyser podejmuje często wątki przemijania i utraty. Z twórczości Sokurowa przebija zainteresowanie historią, obecną zarówno w jego filmach fabularnych, jak i dokumentanych. Jest to jednak historia pokazana z perspektywy indywidualnego, często „marginalnego” przeżycia, utrudniającego widzowi zrekonstruowanie faktów. („Moloch”, „Cielec”,”Rosyjska arka”)

Najważniejsze nagrody:
1987 – „Samotny głos człowieka” – Brązowy Gepard na Festiwalu w Locarno
1987 – „Samotny głos człowieka” – Nagroda FIPRESCI poza konkursem na Festiwalu w Moskwie
1989 – „Dni zaćmienia” – Nagroda OCIC, specjalne wyróżnienie na Festiwalu w Berlinie
1989 – „Zbaw nas i chroń” – Nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Montrealu
1991 – „Drugi krąg” – Nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Rotterdamie
1991 – „Elegia” – Nagroda KNF na Festiwalu w Rotterdamie
1996 – „Elegia orientalna” – Grand Prix na Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen
1997 – „Robert. Szczęśliwe życie” – Główna nagroda na Festiwalu w Oberhausen
1997 – „Matka i syn” – Nagroda Andrieja Tarkowskiego, nagroda specjalna jury i nagroda rosyjskiej krytyki filmowej na Festiwalu w Moskwie
2001 – „Cielec” – Złoty Baran – nagroda rosyjskiej krytyki dla najlepszego reżysera i dla najlepszego filmu
2002 – „Rosyjska arka” – Nagroda za wizyjność obrazu na Festiwalu w Toronto
2003 – „Rosyjska arka” – Nagroda dla najlepszego reżysera na Festiwalu w Maladze
2003 – Amerykańska nagroda Wolności Andrzeja Wajdy za całokształt dokonań artystycznych

Filmy dokumentalne:
1978 – „Maria
1979 – „Sonata dla Hitlera” / „Sonata dla Gitlera”
1981 – „Sonata na skrzypce. Dimitri Szostakowicz” / „Altowaja sonata. Dimitri Szostakowicz”
1982 – „I nic więcej” / „I niczewo bolsze”
1984 – „Wieczorna ofiara” / „Żertwa wieczerniaja”
1985 – „Trud cierpliwości” / „Tierpienie trud”
1986 – „Elegia”, „Moskiewska elegia” / „Moskowskaja elegia”
1989 – „Radziecka elegia” / „Sowietskaja elegia”
1990 – „Petersburska elegia” / „Peterburskaja elegia”, „Na temat wydarzeń na Zakaukaziu” / „K sobytiam Zakawkazie”, „Prosta elegia” / „Prostaja elegia”, „Leningradzka retrospektywa” / „Leningradskaja retrospektiwa”
1991 – „Przykład intonacji” / „Primier intonacji”
1992 – „Elegia z Rosji” / „Elegia iz Rossiji”
1995 – „Żołnierski syn” / „Soldatskij syn”, „Duchowe głosy” / „Duchownoje golosa
1996 – „Elegia orientalna” / „Wostocznaja elegia”, „Robert.

Szczęśliwe życie” / „Robier. Sczastliwaja żizn”
1997 – „Skromne życie” / „Smiriennaja żizn”, „Petersburski dziennik” / „Peterburskij dniewnik”
1998 – „Spowiedź” / „Powinnost”, „Dialogi z Sołżenicynem” / „Dialogi z Sołżenicynym”
1999 – „dolce…”
2001 – „Elegia podróży” / „Elegia dorogi”
2005 – „Diary of St. Petersburg”
2006 – „Elegiya zhizni. Rostropovich. Vishnevskaya.”
2009 – „Chitaem 'Blokadnuyu knigu’”
2010 – „Intonatsiya. Valery Zorkin”, „Intonatsiya. Sergei Slonimsky”, „Intonatsiya. Arsen Kanokov”, „Intonatsiya. Boris Averin”, „Intonatsiya. Yuri Shmidt”, „Intonatsiya. Vladimir Yakunin”

Filmy fabularne:
1978 – „Samotny głos człowieka” / „Odinokij gołos czelowieka”
1980 – „Zdegradowany” / „Rozżałowannyj”
1983 – „Bolesna indyferencja” / ” Skorbnoje biezczuwstwie”
1986 – „Imperium” / „Ampir”
1988 – „Dni zaćmienia” / „Dni zatmienia”
1989 – „Zbaw nas i chroń” / „Spasi i sochrani”
1990 – „Drugi krąg” / „Krug wtoroj
1992 – „Kamień”
1993 – „Ciche strony” / „Tichyje stranicy” / „Verborgene Seiten”
1996 – „Matka i syn” / „Mat’ i syn
1999 – „Moloch”
2000 – „Cielec” / „Telets/Taurus”
2002 – „Rosyjska arka” / „Russkij kowczior”
2003 – „Ojciec i syn”/ „Otets i syn
2005 – „Słońce„/ „Solntse
2007 – „Aleksandra”
2008 – „Cinema16: World Short Films” (video short)
2010 – „Faust”

Tekst z archiwum film.org.pl