10 kultowych klasyków SCI-FI, które zasługują, żeby do nich wrócić

Spotkanie z nieznanym nie musi w kinie sci-fi oznaczać wyprawy na drugi koniec galaktyki. Równie niepokojące bywa odkrycie, że nie można ufać własnym wspomnieniom albo że o ludzkiej wartości decyduje wynik badania. Kultowe filmy gatunku przyciągają takimi pomysłami, ale przy ponownym seansie działają przede wszystkim obrazy, bohaterowie i sposób opowiadania, których nie da się pomylić z żadnym innym kinem. Z dala od wielkich kosmicznych uniwersów czeka przygoda podszyta czarnym humorem, a obok niej opowieści, w których człowiek bardziej boi się siebie niż obcych. Prawdziwe klasyki sci-fi.

Metropolis (1927)

Nad ziemią rozciąga się miasto przyszłości, a pod ziemią pracują ludzie, dzięki którym może ono funkcjonować, choć z jego dobrobytu mieszkańcy obu światów nie korzystają po równo. Freder, syn władcy metropolii, poznaje życie robotników i odkrywa tę część rzeczywistości, której z wysokości swojej uprzywilejowanej pozycji dotąd nie dostrzegał. Futurystyczny rozmach zamienia się wtedy w opowieść o społecznej przepaści: dla jednych nowoczesność oznacza wygodę, dla drugich pracę ukrytą przed wzrokiem tych pierwszych.

Monumentalne dekoracje wyraziście pokazują podział między ludźmi, ale zachwycają też jako samodzielne dzieło wyobraźni. Architektura staje się u Fritza Langa widowiskiem, któremu można przyglądać się z podziwem, nawet gdy zna się już losy bohaterów. Reżyser z dużą precyzją porządkuje ogromny świat Metropolis i przeciwstawia sobie jego poziomy, a w ekspresjonistycznych obrazach widać źródła wielu późniejszych miejskich dystopii. Przyszłość ma tu własny, natychmiast rozpoznawalny kształt.

Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (The Day the Earth Stood Still, 1951)

Klaatu przybywa do Waszyngtonu w towarzystwie robota Gorta, ale zamiast rozpocząć podbój, przywozi przesłanie o przemocy i bezpieczeństwie. Ziemianie mają przed sobą kogoś, kto patrzy na ich postępowanie z zewnątrz i nie uważa za oczywiste reguł, według których sami urządzili sobie świat. Równie ważne jak zamiary przybysza jest pytanie, czy ludzie potrafią wysłuchać ostrzeżenia, kiedy wypowiada je obcy, a towarzyszy mu demonstracja nieznanej siły.

Robert Wise nie mnoży widowiskowych starć. Napięcie utrzymuje powściągliwą reżyserią i wiarygodnym obrazem spotkania z przybyszem. Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia nie potrzebuje kolejnych eksplozji: muzyka podkreśla obcość gościa, a zimnowojenny lęk przed przemocą wystarcza, by rozmowy miały wagę. Ludzkie reakcje ogląda się z równym zainteresowaniem co samego robota. Miłośnicy opowieści o kontakcie z kosmitami znajdą tu konflikt między odruchem strachu a potrzebą wysłuchania drugiej strony.

Solaris (Solyaris, 1972)

Psycholog Kris Kelvin udaje się na stację badawczą przy planecie Solaris, by sprawdzić, co dzieje się z jej załogą. Wśród pracujących tam naukowców jest doktor Snaut. Kelvin ma ocenić ludzi badających obcy świat, lecz podczas wyprawy sam musi zmierzyć się z pamięcią i poczuciem winy. Na stacji, gdzie miejsce powinny mieć pomiary i naukowe wyjaśnienia, rozgrywa się więc osobisty dramat, bo psycholog nie potrafi oddzielić badania tajemniczej planety od tego, co przywiózł ze sobą z Ziemi.

Długie ujęcia i medytacyjna atmosfera sprzyjają skupieniu na przeżyciach bohaterów. W Solaris wyprawa kosmiczna nabiera intymności, kiedy oglądamy ludzi obciążonych wspomnieniami i winą, szukających zrozumienia dla czegoś znacznie bliższego niż obca planeta. Andriej Tarkowski pozwala ich emocjom wybrzmieć bez pośpiechu, a piękno obrazów pogłębia dramat zamiast odwracać od niego uwagę. Powrót do tego filmu przynosi szczególną przyjemność obcowania z kinem skupionym na człowieku, któremu wiedza o świecie nie wystarcza do zrozumienia siebie.

Ucieczka z Nowego Jorku (Escape from New York, 1981)

Manhattan zamieniono w zamknięte więzienie, a Snake Plissken ma przedostać się na wyspę, by uratować prezydenta. Miasto przestało być centrum swobodnego życia, więc głowy państwa trzeba teraz szukać po złej stronie murów, choć jej miejsce jest po bezpiecznej stronie granicy. Plissken wkracza do ponurego miasta z konkretnym zadaniem, ale samo miejsce zmienia charakter przygody: ratunek prowadzi przez teren, na który władze zsyłają ludzi, zamiast ich chronić.

Ponury miejski krajobraz i czarny humor świetnie do siebie pasują, zwłaszcza gdy przez ten świat przechodzi Snake Plissken. Kurt Russell daje mu dość charyzmy, by skupił na sobie uwagę bez pomnikowej pozy obrońcy państwa. John Carpenter pozwala cieszyć się misją ratunkową, a zarazem patrzeć z nieufnością na porządek, którego ta misja ma bronić. Bezceremonialność bohatera sprawia, że Ucieczka z Nowego Jorku ma przewrotny, szorstki urok, a sam Plissken doskonale pasuje do tej dystopii.

Wideodrom (Videodrome, 1983)

Max Renn, szef stacji telewizyjnej, natrafia na brutalny sygnał i zaczyna szukać jego źródła, bo niepokojący przekaz chce zbadać z bliska. Zamiast pozostać bezpiecznym obserwatorem cudzej przemocy, coraz bardziej angażuje się w poszukiwania, a ekran przestaje oddzielać go od oglądanych obrazów. Wszystko zaczyna się od zawodowej ciekawości człowieka telewizji, lecz historia prowadzi ku znacznie bardziej osobistemu lękowi o to, co media mogą zrobić z jego ciałem.

Praktyczne efekty nadają medialnemu koszmarowi nieprzyjemny, namacalny kształt. David Cronenberg nie poprzestaje na ostrzeżeniu, że telewizja może szkodzić widzom. Wideodrom sięga po cielesny horror, żeby widz poczuł, jak traci bezpieczny dystans wobec obrazu. Ekranowa przemoc przestaje być abstrakcyjnym tematem do dyskusji, kiedy reaguje się na nią fizycznym obrzydzeniem. Film działa na zmysły tak samo skutecznie, jak prowokuje do myślenia o mediach.

Akira (1988)

W odbudowanym Neo-Tokio motocyklista Tetsuo po wypadku trafia w orbitę tajnego projektu, a Kaneda próbuje pomóc mu wydostać się z niebezpiecznej sytuacji. W mieście podniesionym ze zniszczeń prywatna sprawa dwóch młodych ludzi splata się z działaniami prowadzonymi poza ich kontrolą; Kaneda chce ratować kolegę, nie rozwiązywać zagadki całej metropolii. To właśnie osobista więź nadaje ich historii stawkę: tajny projekt oznacza dla bohaterów konkretne zagrożenie, a próba pomocy wymaga wkroczenia w sprawę znacznie większą od ulicznego życia.

Ręczna animacja zachwyca płynnością, a miasto jest narysowane tak szczegółowo, że nawet w scenach akcji jest na czym zawiesić wzrok. Katsuhiro Ōtomo prowadzi wydarzenia przez Neo-Tokio z taką energią, że metropolia nie wygląda jak nieruchoma ilustracja do opowieści o przyszłości. Akira stała się międzynarodowym punktem odniesienia dla anime i cyberpunku, a przy ponownym seansie imponuje przede wszystkim tym, jak godzi drobiazgowy rysunek z rozmachem widowiska.

Pamięć absolutna (Total Recall, 1990)

Robotnik Douglas Quaid zgłasza się do firmy, która wszczepia wspomnienia podróży na Marsa. Kupuje obietnicę przygody, której nie musi przeżywać naprawdę. Po zabiegu zaczyna jednak wątpić we własną tożsamość i nie potrafi już bez trudu wskazać, gdzie kończy się zamówione doświadczenie, a zaczyna rzeczywistość. Usługa miała dostarczyć atrakcyjnych wspomnień, a stawia go przed poważniejszym problemem: skoro pamięcią można manipulować, nie ma oczywistego powodu, by ufać temu, co wie o sobie i swoim życiu.

Pamięć absolutna to kino akcji z rozmachem, który nie przeszkadza w podejrzewaniu, że bohater źle rozpoznaje własną sytuację. Paul Verhoeven łączy widowiskową przemoc z czarnym humorem i zostawia dość miejsca na niepewność co do pamięci i rzeczywistości. Można dać się porwać wydarzeniom albo przyglądać się im podejrzliwie i szukać powodów, by zakwestionować przygodę Quaida. Bezczelny humor i dwuznaczność sprawiają, że nawet znajomość kolejnych zwrotów akcji nie odbiera temu widowisku smaku.

12 małp (Twelve Monkeys, 1995)

Po epidemii więzień James Cole zostaje wysłany w przeszłość, aby zdobyć informacje o wirusie odpowiedzialnym za katastrofę. Nie podróżuje po to, by poznawać nieznaną epokę, tylko szuka źródeł zagrożenia, którego skutki są dla niego codziennością. Wskazówek musi szukać wśród wydarzeń poprzedzających zarazę, między ludźmi, którzy jeszcze jej nie doświadczyli i dla których tragedia, przywieziona przez przybysza z przyszłości w pamięci, nie należy jeszcze do historii.

Niepokój wynika tu z konstrukcji scenariusza i z atmosfery świata, który ogląda bohater. Terry Gilliam opowiada o poszukiwaniu odpowiedzi tak, że uważne porządkowanie informacji idzie w parze z zagubieniem Cole’a. Bruce Willis i Brad Pitt nadają przy tym postaciom wyrazisty charakter, dzięki czemu 12 małp nie zamienia się w samą łamigłówkę o podróżach w czasie. Miłośnicy zawiłych intryg dostają bohaterów, których nie da się sprowadzić do funkcji w zagadce.

Gattaca – Szok przyszłości (Gattaca, 1997)

Vincent Freeman chce polecieć w kosmos, lecz żyje w społeczeństwie, które segreguje ludzi według genów i na tej podstawie wyznacza im dostępne możliwości. Przyjmuje więc cudzą tożsamość, bo pod własnym nazwiskiem nie może ubiegać się o lot, choćby najbardziej go pragnął. Marzenie o wyprawie zamienia się w ryzykowny bunt przeciw porządkowi, w którym człowieka ocenia się, zanim sprawdzi się jego umiejętności, a żeby w ogóle dostać szansę, bohater musi ukrywać, kim jest.

Oszczędna wizja przyszłości nie rozprasza uwagi kolejnymi wynalazkami, więc na pierwszy plan wysuwa się dyskryminacja. Gattaca – Szok przyszłości trafia w codzienne ambicje: chodzi o prawo do podjęcia próby, zanim ktokolwiek uzna wynik za przesądzony. Andrew Niccol nadaje opowieści humanistyczny wymiar, a przy tym nie traci napięcia, jakie niesie życie pod cudzym nazwiskiem. Vincent płaci wysoką cenę za samo dopuszczenie do rywalizacji, a kosmiczny cel wcale nie oddala jego pragnień od widza.

Mroczne miasto (Dark City, 1998)

John Murdoch budzi się w hotelu bez wspomnień i odkrywa, że jest poszukiwany w związku z morderstwami, o których nie potrafi nic powiedzieć. Musi jednocześnie próbować zrozumieć własną sytuację i poruszać się po tajemniczej metropolii, nie mając oparcia w wiedzy o tym, kim jest ani co robił przed utratą pamięci. Zagadka kryminalna od początku splata się więc z pytaniem o tożsamość: zanim bohater będzie mógł ustosunkować się do podejrzeń, musi ustalić, czy obraz człowieka, którego szukają inni, ma cokolwiek wspólnego z nim samym.

Mroczne miasto zachwyca przede wszystkim scenografią, która czerpie z mroku kina noir: metropolia wygląda tak, że łatwo podzielić dezorientację Murdocha. Alex Proyas tak ściśle wiąże zagadkę bohatera z atmosferą miejsca, że trudno oddzielić kryminał od wizualnego widowiska, a odkrywanie reguł tego świata idzie w parze z podziwem dla jego plastycznej spójności. Miłośnicy science fiction podszytego kinem noir dostają film o wyrazistej, niepokojącej urodzie.