9 najlepszych filmów HARD SCI-FI ostatnich 10 lat

W kinie sci-fi nie trzeba wysadzać planety, żeby przestraszyć widza. Wystarczy zamknąć człowieka z maszyną, której zamiarów nie potrafi odczytać, albo postawić go przed problemem, którego nie rozwiąże siłą. Nauka i technologia wyznaczają wtedy warunki przetrwania i zmuszają bohaterów do nieodwracalnych decyzji, a napięcie da się wycisnąć z rozmowy o świadomości równie dobrze jak z kończącego się zapasu powietrza. Najlepiej, gdy za pytaniem o możliwości człowieka pojawia się drugie: co zrobi, kiedy wreszcie je zdobędzie? A, i jeszcze jedno – Diuny tu nie znajdziecie.

Ex Machina (2015)

Programista Caleb wygrywa pobyt w odosobnionej posiadłości Nathana, szefa swojej firmy. Na miejscu dowiaduje się, po co naprawdę go zaproszono: ma ocenić możliwości humanoidalnej Avy. W kolejnych rozmowach próbuje ustalić, czy ma przed sobą świadomą istotę, czy program, który potrafi przekonująco odegrać człowieka. Gospodarz kontroluje warunki eksperymentu, ale i on budzi podejrzenia, więc gość obserwuje jednocześnie maszynę i człowieka, który ją stworzył, i nie wie, komu może zaufać.

Każda odpowiedź Avy może być próbą manipulacji, a Caleb nie jest bezstronnym obserwatorem, bo ocenia kogoś, z kim zaczyna go coś łączyć. Z tej zależności Alex Garland zbudował w Ex Machina pojedynek, w którym argumenty ważą tyle samo co gesty i przemilczenia. Film jest kameralny i nie rozprasza widza efektowną technologią, więc łatwo wychwycić każdą zmianę przewagi między rozmówcami. Intryga jest przy tym tak precyzyjna, że zaczyna się podejrzewać wszystkich, łącznie z bohaterem, który prowadzi widza przez historię.

Mars Express. Świat, który nadejdzie (Mars Express, 2023)

Prywatna detektyw Aline Ruby prowadzi swoje sprawy na skolonizowanym Marsie. W śledztwach pomaga jej Carlos Rivera, android będący kopią zmarłego partnera. Aline na co dzień współpracuje więc z maszyną, która przechowuje tożsamość człowieka, z którym kiedyś pracowała. Śledztwo w sprawie hakowania robotów prowadzi ich na trop zaginionej studentki cybernetyki. Im dłużej szukają dziewczyny, tym wyraźniej widać, że jej zniknięcie łączy się z ingerencją w działanie maszyn.

Technologia jest tu narzędziem pracy i częścią codziennych relacji, a ponieważ Aline pracuje z kopią zmarłego kolegi, kryminalna zagadka od początku dotyczy jej osobiście. Śledztwo trzyma w napięciu, a w tle stale wraca pytanie, kim właściwie jest Carlos. Cyberpunkowa sceneria zachwyca wyrazistym obrazem, a Jérémie Périn, reżyser Mars Express. Świat, który nadejdzie, konsultował położenie marsjańskiej kolonii z planetologami. Para detektywów sprawia, że intrygę śledzi się z uwagą do samego końca.

Jestem matką (I Am Mother, 2019)

Po zagładzie ludzkości robot zwany Matką wychowuje w bunkrze dziewczynę, która wyrosła z przechowywanego tam ludzkiego embrionu i zna świat wyłącznie z opowieści opiekunki. Obie żyją w przekonaniu, że maszyna zapewnia dziecku bezpieczeństwo i przygotowuje je do życia poza schronem. Kiedy jednak pojawia się ranna kobieta, dziewczyna może porównać to, czego się nauczyła, z cudzym doświadczeniem, a zaufanie do jedynej rodzicielki, jaką zna, przestaje być oczywiste.

Matka nie straszy siłą, tylko opiekuńczością, a bohaterka coraz trudniej odróżnia troskę od kontroli i wychowanie od realizacji cudzego planu. Robot ma fizyczny kostium, więc jest w kadrze namacalną obecnością, a nie samym głosem wydającym polecenia. Szczelnie zamknięty bunkier tylko zwiększa zależność dziewczyny od opiekunki. Grant Sputore, reżyser Jestem matką, opiera napięcie przede wszystkim na grze aktorskiej i etycznym problemie AI-macierzyństwa.

Tlen (Oxygène, 2021)

Liz budzi się w zamkniętej komorze kriogenicznej i nie pamięta ani tego, kim jest, ani tego, w jakich okolicznościach znalazła się w środku. Medyczny system M.I.L.O. informuje ją, że zapas tlenu maleje, ale kontakt z komputerem nie oznacza jeszcze, że kobieta rozumie działanie urządzenia, od którego zależy jej życie. System jest zresztą jej jedynym rozmówcą, więc każde pytanie o obsługę komory staje się zarazem próbą odtworzenia przeszłości, a z każdą minutą powietrza ubywa.

Uwięziona bohaterka walczy przede wszystkim głową, a Mélanie Laurent przekonująco łączy w tej roli panikę z wysiłkiem, by opanować własne reakcje. Alexandre Aja wykorzystał ciasnotę komory do pokazania bezradności, a Tlen trzyma w napięciu nawet wtedy, gdy cała akcja sprowadza się do zadania komputerowi właściwego pytania. Limit powietrza jest prosty do zrozumienia i bezlitosny w skutkach, więc film nie potrzebuje dodatkowego przeciwnika, żeby każda zwłoka budziła lęk. Rozmowę z systemem medycznym ogląda się tu jak walkę o życie.

Ulepszenie (Upgrade, 2018)

Grey Trace zostaje sparaliżowany podczas napaści, w której ginie jego żona. Potem dostaje od wynalazcy propozycję wszczepienia eksperymentalnego implantu STEM, a urządzenie rzeczywiście przywraca mu kontrolę nad ciałem. Odzyskaną sprawność mężczyzna wykorzystuje do poszukiwania sprawców, ale jego powrót do formy nie przypomina zwykłej rekonwalescencji: między zamiarem a ruchem stoi teraz technologia, której możliwości dopiero poznaje i od której zależy jego samodzielność.

Ulepszenie ma siłę większą niż sama intryga o zemście, bo Grey może działać tylko dzięki urządzeniu wszczepionemu we własne ciało. Leigh Whannell poprowadził pomysł komputerowego wspomagania człowieka w stronę brutalnego kina gatunkowego, w którym skuteczność technologii jednocześnie fascynuje i przeraża, a przez cały film wraca pytanie, kto właściwie kontroluje ruchy bohatera. Fani bezwzględnego kina zemsty dostaną tu przy okazji film o granicach technologii.

Perspektywa (Prospect, 2018)

Nastolatka Cee i jej ojciec Damon lądują na porośniętym lasem księżycu, gdzie chcą wydobyć cenne minerały, zanim odleci transport. Przez cały czas muszą chronić się przed toksycznymi zarodnikami, a zadanie komplikuje się jeszcze bardziej, kiedy spotykają Ezrę, konkurencyjnego poszukiwacza. Każdy kontakt z otoczeniem i z innymi ludźmi niesie więc ryzyko, które trzeba zestawić z szansą na zarobek, bo nawet udane poszukiwania niewiele znaczą, jeżeli bohaterowie nie zdążą opuścić niebezpiecznego miejsca.

Bohaterowie filtrują powietrze i pilnują czasu, a widz nie dostaje wykładu o technologii, więc kosmiczna wyprawa wygląda tu jak ciężka praca w nieprzyjaznym terenie. Scenografia przekonuje użytkowym charakterem, a relacje między postaciami znaczą tyle samo co warunki środowiska. Christopher Caldwell i Zeek Earl zrobili z filmu Perspektywa surowe kino przygodowe dla tych, którzy wolą patrzeć, jak ludzie mozolnie radzą sobie z obcym światem, niż oglądać jego bezproblemowy podbój.

The Artifice Girl (2022)

Agenci Deena i Amos przesłuchują programistę w sprawie materiałów przedstawiających dziecko, ale w trakcie rozmowy słyszą zaskakujące wyjaśnienie ich pochodzenia. Przesłuchiwany Gareth stworzył cyfrową Cherry, przynętę na internetowych przestępców, i w ten sposób dał śledczym narzędzie o ogromnych możliwościach. Zespół musi zdecydować, jak wykorzystać program, który wciąż się rozwija, a pytanie o skuteczność szybko przestaje wystarczać: trzeba też ustalić, czym właściwie jest ich cyfrowa współpracowniczka.

Rozmowa o skutecznym narzędziu szybko zmienia się w spór o czyjeś prawa, bo szlachetny cel nie zwalnia autorów programu z odpowiedzialności za istotę, którą stworzyli. Kameralna forma służy temu dylematowi: uwagę przyciąga sposób, w jaki ludzie traktują Cherry, a nie pokaz jej możliwości. Franklin Ritch przed nakręceniem The Artifice Girl rozmawiał z programistami i osobami pracującymi nad AI, poznał też podstawy uczenia maszynowego. Film wciąga tym bardziej, im trudniej uznać komfort użytkowników programu za wystarczający argument.

Marsjanin (The Martian, 2015)

Podczas ewakuacji z Marsa załoga uznaje Marka Watneya za zmarłego i odlatuje. Tymczasem astronauta żyje i zostaje sam z ograniczonymi zapasami. Botanik musi przystosować wyposażenie do samotnego pobytu, którego nikt nie przewidział, i obliczyć, jak długo zdoła utrzymać się przy życiu. Jednym z jego zadań staje się uprawa roślin: na obcej planecie łączy wiedzę o ziemskiej biologii z inżynieryjną pomysłowością i czeka na pomoc, która nie może nadejść wystarczająco szybko.

Ridley Scott podaje botaniczne i inżynieryjne łamigłówki z humorem, który nie odbiera zagrożeniu powagi, a Marsjanin daje rzadką przyjemność patrzenia na kompetentnego człowieka przy pracy. Widz rozumie, po co bohater sięga po każdy pomysł i ile może kosztować błąd. Uprawa roślin i kłopoty z zaopatrzeniem zajmują dużą część akcji, a produkcję konsultował sam Jim Green z NASA. Reżyser nie musi odrywać widza od codziennych zajęć bohatera, żeby utrzymać napięcie, bo oczekiwanie na zbiory trzyma w niepewności nie gorzej niż ucieczka przed potworem.

Nowy początek (Arrival, 2016)

Kiedy na Ziemi pojawia się dwanaście obcych statków, wojsko angażuje językoznawczynię Louise Banks i fizyka Iana Donnelly’ego, którzy mają nawiązać kontakt z przybyszami. Louise zaczyna od mozolnego badania gramatyki, bo zanim zapyta o cel wizyty, musi zrozumieć, według jakich zasad obcy budują znaczenia. Naukowcy pracują pod presją rosnącego napięcia międzynarodowego, a ich ostrożne próby porozumienia mają zapobiec konfliktowi z istotami, których intencji ludzie wciąż nie potrafią odczytać.

Louise bada obce istoty z zawodową cierpliwością, ale nie jest obojętnym instrumentem pomiarowym, a Amy Adams nadaje intelektualnej zagadce osobisty, emocjonalny wymiar. W filmie Nowy początek Denis Villeneuve wydobywa dramatyzm z poprawnie sformułowanego pytania i mozolnego dochodzenia do znaczeń, a stopniowe badanie języka staje się pełnoprawną akcją. Spotkanie z obcymi nie sprowadza się tu do demonstracji siły, a mimo to kino pierwszego kontaktu rzadko bywa tak intensywne.