6 filmów (i seriali) o starożytnym RZYMIE, które najlepiej oddają historyczne realia

Starożytny Rzym – kino o nim prawie zawsze stawia widowiskowość ponad historyczną precyzję. Najlepszym przykładem jest Gladiator, który mimo ogromnej dbałości o wygląd rzymskiego świata zmienia podstawowe fakty dotyczące Marka Aureliusza i Kommodusa, a jego główny bohater jest postacią fikcyjną. Jednocześnie historycy przyznają, że film dobrze oddaje część realiów armii, obozów wojskowych i widowisk. Historyczna wiarygodność filmu nie musi iść w parze ze zgodnością fabuły z wydarzeniami. Poniższe pozycje zostały dobrze ocenione ze względu na rekonstrukcję świata, polityki, wojskowości, społeczeństwa Rzymu, etc. Każdy z tych tytułów ma jednak swoje ograniczenia.

Rzym (Rome, 2005–2007)

Akcja rozpoczyna się pod koniec republiki, gdy Juliusz Cezar prowadzi kampanię w Galii, a w Rzymie narasta konflikt między jego stronnictwem a obozem Pompejusza. Wielka polityka oglądana jest jednak przede wszystkim z perspektywy dwóch legionistów – Lucjusza Vorenusa i Tytusa Pullo. Ich fikcyjne przygody prowadzą przez najważniejsze wydarzenia epoki: wojnę domową, zabójstwo Cezara, walkę o władzę i narodziny nowego porządku. Dzięki temu serial nie ogranicza się do pałaców i senatu. Pokazuje również niewolników, prostytutki, kupców, żołnierzy, rzemieślników i zwykłych mieszkańców miasta.

I właśnie codzienność jest jednym z największych atutów Rzymu. Historycy zwracają uwagę na wiarygodne przedstawienie mechanizmów politycznych, relacji między dowódcami a żołnierzami, patronatu oraz ogromnego kontrastu między bogactwem elit a biedą ulic. Twórcy celowo mówili raczej o autentyczności niż dokładności. Chronologia została mocno skompresowana, a Vorenus i Pullo otrzymali całe fikcyjne biografie na podstawie dwóch legionistów wspomnianych przez Cezara. Nie zmienia to faktu, że jeśli ktoś chce zobaczyć starożytny Rzym jako żywe, hałaśliwe i brudne miasto, a nie wyłącznie jako kolekcję marmurowych pałaców, trudno znaleźć lepszy przykład.

Ja, Klaudiusz (I, Claudius, 1976)

Klaudiusz opowiada historię swojej rodziny, zaczynając od czasów Augusta i prowadząc ją przez panowanie Tyberiusza i Kaliguli aż do własnego dojścia do władzy. To przede wszystkim opowieść o politycznych intrygach dynastii julijsko-klaudyjskiej: małżeństwach, zdradach, spiskach, morderstwach i walce o wpływy. Serial przyjmuje perspektywę człowieka, który przez większość życia jest lekceważony przez rodzinę i dzięki temu może obserwować jej najpotężniejszych członków z pozycji pozornego outsidera.

Jego historyczna wartość wynika przede wszystkim z tego, jak wiernie zachowuje podstawowy układ wydarzeń i relacje genealogiczne. Robert Graves, na którego powieściach oparto serial, korzystał z Tacyta, Swetoniusza, Kasjusza Diona oraz innych źródeł dotyczących epoki. Graves, a za nim serial, mocno podkreślają między innymi rolę Liwii jako niemal wszechpotężnej trucicielki i intrygantki, choć źródła nie pozwalają przypisać jej wszystkich zbrodni. Podobnie mocno idealizowany jest Klaudiusz. Ja, Klaudiusz jest więc świetnym obrazem politycznego świata cesarskiego Rzymu, ale nie należy traktować jego psychologicznych portretów jako ustalonego faktu historycznego.

Spartakus (Spartacus, 1960)

Spartakus, tracki niewolnik zmuszony do walki na arenie, organizuje bunt gladiatorów, który szybko przeradza się w największe powstanie niewolników w historii republikańskiego Rzymu. Armia rebeliantów przemierza Italię, pokonuje kolejne rzymskie oddziały, a senat powierza Marcusowi Liciniusowi Krassusowi zadanie zakończenia rebelii. Film prowadzi historię do finału, w którym powstanie zostaje brutalnie stłumione, a tysiące jego uczestników giną na krzyżach wzdłuż Via Appia.

Stanley Kubrick nie stworzył oczywiście rekonstrukcji dokumentalnej. Film opiera się na powieści Howarda Fasta, a wiele postaci i relacji jest fikcyjnych. Varinia, żona Spartakusa, to postać literacka, podobnie jak część bohaterów rzymskiej polityki. Sam przebieg III wojny niewolniczej zachowuje jednak wiele podstawowych faktów: miejsce i czas powstania, jego przywódcę, rolę Krassusa, marsz przez Italię i masowe ukrzyżowanie pokonanych rebeliantów. Co ciekawe, nawet obraz niewolnictwa i rzymskiej hierarchii społecznej wypada przekonująco. Zastrzeżeniem pozostaje przede wszystkim romantyczna wizja Spartakusa jako niemal współczesnego bojownika o wolność.

Barbarzyńcy (Barbarians, 2020–2022)

W 9 roku naszej ery Arminius, Germanin wychowany i wyszkolony przez Rzymian, staje przed wyborem między światem imperium a własnym ludem. Kiedy rzymski namiestnik Publiusz Kwintyliusz Warus prowadzi swoje legiony przez Germanię, Arminius rozpoczyna przygotowania do buntu. Jego kulminacją staje się zasadzka w Lesie Teutoburskim, gdzie trzy rzymskie legiony zostają rozbite. Netfliksowa produkcja łączy wydarzenia historyczne z fikcyjnymi bohaterami i rozbudowanym wątkiem osobistym.

Podstawowy zarys wydarzeń jest zgodny z tym, co wiemy ze źródeł. Arminius rzeczywiście pochodził z plemienia Cherusków, służył Rzymianom i później zwrócił się przeciwko nim. Problem zaczyna się przy szczegółach. Niemal cała historia Folkwina jest fikcyjna, podobnie jak wiele wydarzeń dotyczących Thusneldy. Serial wykorzystuje też późniejsze wyobrażenia o kulturze Germanów – przykładem są między innymi niektóre rytuały i kobieta walcząca jako wojownik. Mimo to dobrze oddaje podstawową sytuację polityczną: rzymską próbę podporządkowania Germanii, system danin i napięcie między miejscową ludnością a imperium.

Dziewiąty legion (The Eagle, 2011)

Marcus Aquila przybywa do rzymskiej Brytanii, gdzie dowodzi fortem na północnej granicy imperium. Jego najważniejszym celem jest odzyskanie orła legionowego należącego do IX Legionu – jednostki, która zaginęła wiele lat wcześniej razem ze swoim dowódcą. Wraz z brytyjskim niewolnikiem Escą wyrusza poza granicę rzymskiego świata, przemierzając dzikie tereny Kaledonii i próbując odnaleźć ślad zaginionych legionistów.

Film jest ciekawy właśnie dlatego, że jego największa historyczna tajemnica pozostaje nierozwiązana do dziś. IX Legion rzeczywiście znika ze źródeł około początku II wieku, ale nie ma pewności, że został zniszczony w Szkocji. Teoria o jego zagładzie w Kaledonii stała się popularna dopiero w czasach nowożytnych. Dziewiąty legion bierze więc historyczną zagadkę i zamienia ją w przygodową (i fikcyjną) fabułę. Znacznie lepiej wypada rekonstrukcja rzymskiej Brytanii: forty, uzbrojenie, organizacja armii i poczucie życia na odległej granicy imperium są przekonujące.

Centurion (Centurion, 2010)

Rzymski oddział dowodzony przez Quintusa Diasa zostaje zaatakowany na północy Brytanii przez wojowników, których film określa mianem Piktów. Po masakrze garstka legionistów próbuje przedostać się przez nieprzyjazne tereny do bezpiecznego miejsca. Ich sytuacja szybko zmienia się w desperacką walkę o przetrwanie, gdy okazuje się, że przeciwnicy znają teren znacznie lepiej, a Rzymianie są ścigani niemal bez przerwy.

Historyczna wiarygodność Centuriona jest kwestią bardziej skomplikowaną. Film wykorzystuje prawdziwą historię IX Legionu i rzeczywisty fakt, że jednostka pojawia się w źródłach po raz ostatni około 108 roku. Problem w tym, że nie wiemy, co później się z nią stało. Istnieją argumenty zarówno za jej zniszczeniem w Brytanii, jak i za przeniesieniem jej w inne miejsce. Twórcy filmu połączyli tę zagadkę z autentycznym wydarzeniem opisanym przez Tacyta – atakiem na obóz IX Legionu w czasach Agricoli. Tyle że Agricola nie mógł uczestniczyć w wydarzeniach przedstawionych w filmie, chronologia jest zaburzona, a określenie Piktowie jest anachroniczne dla początku II wieku. Mimo tego film stosunkowo starannie odtwarza wojskowy charakter rzymskiej Brytanii, wyposażenie i surowe warunki życia na północnej granicy.