Zestawienie
10 THRILLERÓW dla tych, którym spodobało się ZOBACZYSZ WSZYSTKO
Dziesięć filmów o podglądaniu, podsłuchiwaniu i obserwowaniu cudzego życia dla widzów, którym spodobał się dokument Zobaczysz wszystko.
Podglądanie cudzego życia bywa rozrywką, zawodowym obowiązkiem albo próbą zrozumienia kogoś, kto starannie wybiera, co pokaże światu. Tę ostatnią sytuację bada dokument Zobaczysz wszystko (You Can See Everything), który przygląda się Elizabeth Holmes i jej relacji z filmującą ją ekipą. Kino o obserwowaniu innych od dawna obiecuje dostęp do cudzej prywatności, ale równie chętnie sprawdza, jak łatwo pomylić widoczny szczegół z dowodem, a znajomość czyjegoś wizerunku ze znajomością człowieka. Za oknem, przed obiektywem i na ekranie komputera można zobaczyć bardzo dużo. Trudniej ustalić, czego właściwie jest się świadkiem.
Okno na podwórze (Rear Window, 1954)
Unieruchomiony fotoreporter Jefferies spędza czas przy oknie i obserwuje mieszkańców sąsiednich lokali, których codzienność zastępuje mu własne zajęcia. Kiedy zaczyna podejrzewać jednego z sąsiadów o morderstwo, może oglądać tylko to, co widać z jego mieszkania: urywki zachowań, z których sam układa opowieść. Bezpieczna z pozoru rozrywka zmienia się więc w dochodzenie prowadzone z bardzo niewygodnej pozycji. Bohater nie może przecież przejść na drugą stronę podwórza i sprawdzić, co dzieje się za cudzą szybą.

Alfred Hitchcock ogranicza perspektywę do tego, co widzi bohater, i stawia widza tuż obok niego: obaj wypatrują następnego podejrzanego szczegółu. Okno na podwórze tak skutecznie wciąga w tę zabawę, że zwyczajny widok sąsiednich mieszkań zaczyna niepokoić. Do budowania napięcia reżyser nie potrzebuje kamery krążącej swobodnie po całym świecie przedstawionym. Wystarcza mu dystans dzielący okna: z tej odległości można dostrzec dość, by nabrać podejrzeń, ale za mało, by od razu je sprawdzić.
Podglądacz (Peeping Tom, 1960)
Mark Lewis pracuje z kamerą i fotografuje kobiety, ale jego zainteresowanie obrazem sięga daleko poza zawodowe obowiązki. Potajemnie morduje ofiary i rejestruje ich strach, a ostatnie chwile drugiego człowieka zamienia w materiał do oglądania. Nie zobaczył więc przypadkiem czegoś zakazanego. Przerażającą sytuację, którą chce utrwalić, stwarza sam, a obiektyw stawia między sobą i ofiarą, jakby patrzenie przez wizjer zwalniało go z odpowiedzialności za to, co robi.

Kiedy morderca podnosi kamerę, Michael Powell ustawia widza niebezpiecznie blisko jego spojrzenia i każe patrzeć razem z człowiekiem, który chce utrwalić cudze przerażenie. Podglądacz to sugestywny portret obsesji, a wyrazisty kolor nie łagodzi w nim grozy, tylko podkreśla fascynację obrazem. Film nie poprzestaje na makabrycznym pomyśle i uważnie pokazuje psychikę bohatera. Nawet gdy Mark niczego nie nagrywa, kamera w jego rękach nigdy nie wydaje się niewinna.
Powiększenie (Blow-Up, 1966)
Londyński fotograf Thomas robi w parku zdjęcia parze, a potem zaczyna przyglądać się temu, co nie było oczywistym tematem fotografii. Na kolejnych powiększeniach dostrzega szczegóły, które mogą wskazywać na zbrodnię, i próbuje odtworzyć zdarzenie z nieruchomych kadrów. Im uważniej bada własne zdjęcia, tym większe znaczenie przypisuje fragmentom obrazu. Zwykły zapis spotkania staje się w jego oczach możliwym dowodem czegoś strasznego, ale bohater nie potrafi oddzielić wymowy zdjęć od własnych podejrzeń.

Michelangelo Antonioni nie prowadzi widza prostą drogą od zagadki do rozwiązania, tylko każe mu uważnie oglądać i podważać własne rozpoznania. Powiększenie zachwyca niepokojącymi zdjęciami i atmosferą Londynu, ale równie dobrze działa jako opowieść o zawodowej pewności siebie wystawionej na próbę. Fotograf umie wytwarzać obrazy, co wcale nie czyni go nieomylnym w ich odczytywaniu. Tę sprzeczność film wykorzystuje do końca: pozwala wpatrywać się w szczegóły z detektywistycznym zapałem, a zarazem każe zwątpić w najbardziej kuszące wyjaśnienie.
Rozmowa (The Conversation, 1974)
Harry Caul zawodowo podsłuchuje innych i dostaje zlecenie nagrania rozmowy młodej pary. Z początku traktuje je jak fachowiec, który ma po prostu dostarczyć materiał, ale przy odsłuchiwaniu zaczyna się bać o nagranych ludzi. Wraca do ich słów i próbuje ustalić, co właściwie usłyszał i do czego zleceniodawca potrzebuje tej rozmowy. Nie zna jednak ani całej sytuacji pary, ani zamiarów klienta, więc podejrzenie, że jego praca może komuś zagrozić, nie daje mu spokoju.

Tutaj trzeba przede wszystkim słuchać. Francis Ford Coppola buduje paranoiczny thriller z uwagi poświęcanej nagraniu i z narastającego lęku człowieka, który je analizuje. Rozmowa ma kapitalny dźwięk, ale wiele zawdzięcza też powściągliwości Gene’a Hackmana. Aktor gra zamkniętego w sobie specjalistę bez ostentacyjnych gestów, a jego skupienie udziela się widzowi, który wsłuchuje się w zarejestrowane słowa równie uważnie jak bohater. Z samego odsłuchu taśmy Coppola robi scenę pełną napięcia.
Truman Show (The Truman Show, 1998)
Truman Burbank żyje w mieście, które uważa za prawdziwe, i nie wie, że w rzeczywistości to plan telewizyjny. Jego codzienność oglądają miliony ludzi, a on jako jedyny nie ma pojęcia o własnym położeniu. Nie występuje przed kamerami z własnej woli i nie gra wymyślonej postaci. Załatwia codzienne sprawy w przekonaniu, że jest zwykłym mieszkańcem znajomego miasta, a tymczasem telewizyjna publiczność śledzi kolejne wydarzenia z jego życia jak dalszy ciąg ulubionego widowiska.

Komediowa lekkość nie przeszkadza Peterowi Weirowi opowiadać o okrucieństwie rozrywki urządzonej cudzym kosztem. Truman Show ma świetny scenariusz Andrew Niccola, przy którym można śmiać się z telewizyjnego pomysłu i zarazem przejmować się losem człowieka uwięzionego w jego środku. Jim Carrey gra z empatią i nadaje Trumanowi ujmującą zwyczajność. Widz doskonale rozumie mechanizm widowiska, a mimo to kibicuje bohaterowi z dziecięcą szczerością.
Zdjęcie w godzinę (One Hour Photo, 2002)
Samotny Sy Parrish pracuje w punkcie fotograficznym i wywołuje zdjęcia rodziny Yorkinów, a z przynoszonych do zakładu odbitek poznaje jej życie. Spośród wszystkich klientów wyróżnia tę jedną rodzinę i ogląda jej fotografie z zaangażowaniem, które dawno przekroczyło staranność pracownika. Coraz mocniej przywiązuje się do własnego wyobrażenia o tych ludziach, choć dla nich jest tylko człowiekiem z punktu usługowego, a w końcu zaczyna wkraczać w ich życie.

Robin Williams budzi tu współczucie i niepokój niemal tymi samymi oszczędnymi środkami. Mark Romanek opiera Zdjęcie w godzinę na niejednoznacznym portrecie samotnika, którego przywiązanie do klientów staje się coraz groźniejsze. Chłodne obrazy współgrają z powściągliwym aktorstwem: można długo przyglądać się bohaterowi, a i tak nie wiadomo, czy przede wszystkim mu współczuć, czy już się go bać. Williams utrzymuje obie reakcje naraz, więc widz przez cały seans tkwi w niewygodnej bliskości z niepokojącym człowiekiem.
Ukryte (Caché, 2005)
Paryskie małżeństwo dostaje anonimowe kasety wideo z nagraniami własnego domu i odkrywa, że ktoś obserwuje jego codzienność. Georges i Anne nie wiedzą, kto stoi za przesyłkami ani czego chce, więc zaczynają szukać wyjaśnienia i podejrzliwie przyglądają się otoczeniu. Nagrania nie muszą pokazywać napaści ani włamania, żeby odebrać im poczucie bezpieczeństwa. Wystarczy świadomość, że dla kogoś z zewnątrz stali się obserwowanymi postaciami, a dom, nad którym dotąd panowali, można oglądać bez ich zgody.

Michael Haneke przez cały film podtrzymuje niepokój chłodną reżyserią i uwagą skierowaną na reakcje obserwowanych ludzi. Ukryte łączy napięcie thrillera z pytaniami o pamięć i winę, dlatego anonimowe nagrania nie służą tu wyłącznie do uruchomienia zagadki. Poszukiwanie nadawcy okazuje się równie ważne jak to, co bohaterowie sami chcą wiedzieć o własnym życiu, a co wolą od siebie odsunąć. Haneke bezbłędnie wykorzystuje ich podejrzliwość: im usilniej szukają źródła zagrożenia, tym uważniej widz przygląda się ich własnemu zachowaniu.
Życie na podsłuchu (Das Leben der Anderen, 2006)
Funkcjonariusz Stasi Gerd Wiesler dostaje zadanie: ma obserwować dramaturga Georga Dreymana. Pod nadzór trafia też partnerka pisarza, aktorka Christa-Maria Sieland. Wiesler ma zdobywać informacje o ich życiu, ale przy wykonywaniu obowiązków sam zaczyna reagować na ludzi, których powinien traktować wyłącznie służbowo. Kolejne godziny podsłuchu spędza z tą samą parą i coraz bardziej angażuje się w jej sprawy. Oni tymczasem nie wiedzą, kto ich słucha ani jak odbiera to, czego jest świadkiem, a zlecona obserwacja staje się dla oficera osobistym doświadczeniem.

Ulrich Mühe pokazuje, co dzieje się w oficerze, i nie musi tego ciągle objaśniać słowami. Życie na podsłuchu zawdzięcza mu dyskretny, wiarygodny portret człowieka, który zaczyna inaczej patrzeć na swoją pracę. Florian Henckel von Donnersmarck łączy napięcie thrillera z dramatem moralnym i nawet wtedy, gdy opowiada o państwowym aparacie kontroli, trzyma się blisko bohaterów. Przemianę obserwatora prowadzi z dużą siłą: w funkcjonariuszu skupionym na cudzym życiu coraz trudniej widzieć tylko przedstawiciela instytucji.
Red Road (2006)
Jackie obsługuje miejski monitoring w Glasgow i na ekranach kamer obserwuje dzielnicę. Pewnego dnia rozpoznaje Clyde’a Hendersona, mężczyznę ze swojej przeszłości, i jeden z oglądanych ludzi przestaje być dla niej anonimową postacią w służbowym obrazie. Zaczyna poświęcać mu szczególną uwagę i śledzi go z oddali, ale powód tego zainteresowania długo nie jest jasny. Wiadomo tylko, że go zna. Co wydarzyło się między nimi i dlaczego jego widok tak nią wstrząsa, film odsłania stopniowo.

Kate Dickie przykuwa uwagę jako kobieta, której zachowanie zastanawia na długo przed poznaniem jego przyczyn. Andrea Arnold w filmie Red Road umiejętnie dawkuje informacje: najpierw pozwala przyjrzeć się bohaterce, a dopiero później zrozumieć jej sytuację. Dzielnicę Glasgow pokazuje surowo, bez upiększeń, które odciągałyby uwagę od Jackie. Techniczne możliwości monitoringu interesują reżyserkę mniej niż reakcja bohaterki na jednego człowieka. To intensywny dramat, w którym zagadka pogłębia portret postaci.
Searching (2018)
Po zaginięciu nastoletniej Margot jej ojciec David przeszukuje laptop córki i próbuje odtworzyć jej życie z cyfrowych śladów. Szuka informacji, które pomogą ją odnaleźć, a każde kolejne odkrycie musi zestawić z tym, co dotąd wiedział o własnym dziecku. Nikt nie przedstawi mu uporządkowanej relacji z dni poprzedzających zaginięcie. Ma do dyspozycji tylko to, co dziewczyna zostawiła w sieci i na komputerze, i wśród tych materiałów usiłuje rozpoznać trop, który powie mu, co się z nią stało.

Aneesh Chaganty rozgrywa na ekranach urządzeń pełnokrwiste śledztwo, a nie tylko formalny eksperyment. Searching wciąga precyzyjnym prowadzeniem uwagi między cyfrowymi tropami, a John Cho konsekwentnie przypomina, że za każdym kliknięciem stoi przestraszony ojciec. Zwyczajne przeszukiwanie komputera nabiera tu napięcia fizycznego pościgu. Widz śledzi informacje razem z bohaterem i próbuje go wyprzedzić, ale wie dokładnie tyle, ile udało się wyszukać na ekranie.

