Zestawienie
10 filmów, które dowodzą, że WESTERN to najlepszy gatunek
Najlepsze westerny, a konkretnie dziesięć takich, w których pojedynek na rewolwery to dopiero początek kłopotów bohatera i jego sumienia.
W westernie człowiek z bronią nigdy nie staje wyłącznie naprzeciw przeciwnika. Musi się jeszcze zmierzyć z własnym sumieniem, ze wspólnotą albo z prawem, którego podobno broni, a strzał częściej zaczyna kłopoty, niż je kończy. Opowieść o pograniczu sprawdza się więc równie dobrze jako kameralny dramat samotnego szeryfa, co jako krwawa epopeja o końcu pewnej epoki. A kiedy rewolwerowcy przesiadają się do samochodów, western wcale się nie kończy. Dalej można w nim bez znieczulenia opowiadać o cenie porządku i o ludziach, którzy ją płacą. Najlepsze westerny, jednym słowem.
W samo południe (High Noon, 1952)
Szeryf Will Kane właśnie się żeni i zamierza opuścić miasteczko, kiedy dowiaduje się, że południowym pociągiem przyjedzie przestępca, który chce się zemścić. Nowe życie musi poczekać. Kane próbuje zebrać ludzi do obrony, ale kolejne rozmowy kończą się odmową: mieszkańcy, których dotąd strzegł, nie zamierzają nadstawiać karku, skoro zagrożenie dotyczy głównie jego. Zanim stanie twarzą w twarz z przeciwnikiem, musi zdecydować, co zrobić z obowiązkiem, od którego wszyscy inni się uchylają.

Zegary, które raz po raz pojawiają się w kadrze, odmierzają czas do konfrontacji, a Fred Zinnemann prowadzi akcję niemal w czasie rzeczywistym i nie przeskakuje nad chwilami oczekiwania. Film W samo południe trzyma w napięciu nadciągającym niebezpieczeństwem, ale też kolejnymi wymówkami ludzi, na których szeryf liczył. Skupiony, oszczędny w gestach bohater nie potrzebuje efektownej przemowy, żeby widz zobaczył, jak bardzo został sam. Najtrudniejszy pojedynek rozgrywa się tu w rozmowach z sąsiadami, którzy zawsze znajdą wygodne usprawiedliwienie.
Poszukiwacze (The Searchers, 1956)
Po napadzie Komanczów na rodzinne ranczo Ethan Edwards wyrusza na poszukiwanie porwanej krewnej. Towarzyszy mu Martin Pawley, który też chce odnaleźć Debbie, ale nie podziela wszystkich przekonań starszego kompana. Pościg za zaginioną dziewczyną zamienia się w spotkanie z obsesją człowieka, którego nienawiść do rdzennych mieszkańców napędza nie mniej niż determinacja. Im lepiej go poznajemy, tym trudniej uznać jego upór za dowód szlachetności, bo ratunek i uprzedzenie niebezpiecznie się do siebie zbliżają.

Ogromne pejzaże u Johna Forda zachwycają, ale człowiek, który przemierza je z niezachwianą pewnością własnych racji, budzi coraz większy niepokój. Poszukiwacze to potężne kino przygodowe, w którym reżyser nie każe bezwarunkowo podziwiać bohatera i pozwala zobaczyć, jak blisko od wytrwałości do fanatyzmu. Ethan nie jest zwykłym łotrem, którego wystarczy potępić, żeby spokojnie śledzić wyprawę. Jego motywom trzeba się przyglądać także wtedy, gdy robi dokładnie to, czego oczekujemy od westernowego herosa.
Dobry, zły i brzydki (Il buono, il brutto, il cattivo, 1966)
Podczas wojny secesyjnej trzej rewolwerowcy szukają ukrytego złota, a że każdy chce zagarnąć skarb dla siebie, współpraca od początku przypomina przygotowania do zdrady. Blondyn i Tuco zawierają doraźne sojusze, Sentenza idzie własnym tropem, ale żaden nie może sobie pozwolić na to, by zapomnieć o pozostałych. Pośród wojny muszą pilnować drogi do pieniędzy i ludzi, z którymi akurat ją dzielą, bo wspólny interes nie oznacza ani przyjaźni, ani choćby chwili bezpieczeństwa.

Od szerokiego planu po zbliżenie oczu – Sergio Leone z aptekarską precyzją ustala odległość między widzem a rewolwerowcem. W filmie Dobry, zły i brzydki samo czekanie na ruch przeciwnika staje się widowiskiem, a muzyka Ennia Morricone podkręca jeszcze napięcie. Odrębne motywy bohaterów, montaż i ostentacyjnie wydłużane chwile składają się na operę chciwości. Z bezruchu, spojrzenia i dźwięku reżyser robi sceny bardziej ekscytujące niż niejedna strzelanina.
Dzika banda (The Wild Bunch, 1969)
Starzejący się Pike Bishop prowadzi swoją bandę na napad, który ma im przynieść ostatni duży zarobek, ale zamiast zdobycia łatwych pieniędzy przestępcy wpadają w krwawą zasadzkę. Ocaleni uciekają w stronę Meksyku i próbują trzymać się razem, choć coraz trudniej im znaleźć dla siebie miejsce. Dawne doświadczenie nie daje już przewagi, a lojalność przestaje być wyłącznie praktycznym warunkiem kolejnego skoku. Dla ludzi, którzy żyją z przemocy, to jedna z ostatnich więzi, jakich jeszcze nie zerwali.

U Sama Peckinpaha przemoc jest gwałtowna i zarazem przerażająco rozciągnięta w czasie: szybki montaż zderza się ze zwolnionymi ujęciami trafianych ciał. Dzika banda zachwyca panowaniem nad chaosem, ale równie silnie działa portret ludzi, którzy nie potrafią żyć inaczej, choć ich epoka właśnie się kończy. Obok dawnych bandytów pojawiają się samochód i karabin maszynowy, a film niczego tu nie osładza sentymentem. Brutalność ma fizyczny ciężar, a nostalgia dotyczy więzi między ludźmi, nie niewinności ich fachu. Gorzkie, wspaniałe kino.
Bez przebaczenia (Unforgiven, 1992)
William Munny, dawny zabójca, dziś ubogi farmer, przyjmuje zlecenie ukarania kowbojów, którzy okaleczyli kobietę, bo wyznaczona nagroda może odmienić jego los. Żeby ją zdobyć, musi wrócić do przemocy i umiejętności, z którymi próbował zerwać, a cel wyprawy stawia go przed pytaniem, gdzie kończy się odpłata, a zaczyna kolejna zbrodnia. Bieda daje mu konkretny powód, by ruszyć w drogę, ale nie wymazuje przeszłości. Po drodze Munny sprawdza, ile zostało w nim zabójcy.

Zamiast celebrować sprawność rewolwerowca, Clint Eastwood pokazuje, ile kosztuje powrót do zabijania, i odziera zemstę z niewinności. W Bez przebaczenia moralny rachunek nie kończy się na wskazaniu winnych: trzeba jeszcze spojrzeć na tego, kto podjął się ich ukarać, i na krzywdę wyrządzaną w imię odpłaty. Bohaterowie zachowują swoją niejednoznaczność, ale przemoc nie zostaje tu ani trochę upiększona. Ostatni wystrzał niczego nie zamyka, bo odpowiedzialności nie da się odłożyć razem z bronią.
McCabe i pani Miller (McCabe & Mrs. Miller, 1971)
Hazardzista McCabe przybywa do górniczej osady i zakłada dom publiczny, a dzięki spółce z przedsiębiorczą panią Miller zamienia go w dochodowy interes. Kiedy powodzenie zwraca uwagę dużej firmy, oboje muszą się zmierzyć z ludźmi, dla których lokalny sukces to głównie okazja do przejęcia zysków. Na pograniczu nie wystarczy odwaga ani pomysł na zarobek. Trzeba jeszcze ocenić, z kim da się układać i ile naprawdę znaczy niezależność wobec przeciwnika, który ma więcej siły.

Nakładające się dialogi, zdjęcia Vilmosa Zsigmonda i piosenki Leonarda Cohena składają się na sugestywny portret miejsca, w którym ludzie chcą po prostu zarobić i przetrwać. Robert Altman w McCabe i pani Miller odrzuca paradną wersję pogranicza i pokazuje codzienną krzątaninę, interesy oraz zależność od cudzych pieniędzy. Piękne zdjęcia nie upiększają warunków, w jakich żyją bohaterowie, raczej uwydatniają, jak kruche jest wszystko, co zbudowali. Legenda samotnego zdobywcy schodzi tu na dalszy plan, a na pierwszy wysuwa się rachunek, który trzeba zapłacić za samodzielność.
Propozycja (The Proposition, 2005)
Kapitan Stanley pojmuje Charliego Burnsa i jego młodszego brata, a potem proponuje Charliemu układ: oszczędzi młodszego przed egzekucją, jeśli Charlie odnajdzie i zabije ich starszego brata. W australijskim interiorze przedstawiciel prawa chce zaprowadzić porządek cudzymi rękami i zamiast liczyć na szacunek dla swojego urzędu, wykorzystuje więź między zatrzymanymi. Charlie ma ruszyć przeciw krewnemu nie dlatego, że uważa karę za słuszną, ale dlatego, że kapitan trzyma jego brata pod strażą. Egzekwowanie prawa od początku trudno tu odróżnić od szantażu.

Spalony słońcem krajobraz nie jest tu egzotyczną dekoracją do znajomej historii o bandytach. John Hillcoat pokazuje kolonialną przemoc jako część porządku, który zaprowadzają ludzie przekonani o własnej cywilizacyjnej misji. Mimo to Propozycja wciąga głównie jako dramat rodzinny: bliscy bohatera nie przestają się liczyć tylko dlatego, że kapitan wyznaczył im role przestępców do ukarania. Aktorzy grają tak, że widać, ile kosztuje posłuszeństwo wobec władzy, która żąda zbrodni. Bezwzględne kino o lojalności wystawionej na nieludzką próbę.
Zabójstwo Jesse’ego Jamesa przez tchórzliwego Roberta Forda (The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford, 2007)
Młody Robert Ford dołącza do otoczenia Jesse’ego Jamesa, słynnego bandyty, którego dotąd podziwiał z daleka, i wreszcie może obserwować swojego idola z bliska. Fascynacja nie mija, ale z czasem miesza się z zazdrością i lękiem, bo wyobrażenie o legendzie ustępuje osobistej zależności. Obaj tkwią w relacji, w której podziw nie daje zaufania: wielbiciel chce być blisko legendy, a sam James coraz uważniej przygląda się ludziom wokół siebie i w ich zachowaniu wypatruje zagrożenia.

Nocny napad na pociąg pokazuje, jak Roger Deakins pracuje światłem, a mimo to zdjęcia nie odciągają uwagi od twarzy bohaterów. Andrew Dominik w filmie Zabójstwo Jesse’ego Jamesa przez tchórzliwego Roberta Forda przygląda się z bliska fascynacji sławą i wyczytuje z drobnych gestów uwielbienie, urazę i paranoję. Legenda bandyty zamienia się tu w relację ludzi, którzy obserwują się z coraz większą podejrzliwością. To olśniewający western psychologiczny: obrazem można się zachwycać, a jednocześnie czuć, jak bliskość tych dwóch staje się coraz bardziej niewygodna.
To nie jest kraj dla starych ludzi (No Country for Old Men, 2007)
Myśliwy Llewelyn Moss natrafia na pustkowiu na ślady nieudanej transakcji narkotykowej i zabiera znalezione pieniądze, bo nie zamierza zostawiać takiej zdobyczy komuś innemu. Jego tropem rusza zabójca Anton Chigurh, a szeryf Bell próbuje się połapać w sprawie, w której chciwość szybko zamienia się w śmiertelne zagrożenie. Każdy działa z innej pozycji: jeden chce zachować łup, drugi prowadzi bezwzględny pościg, a trzeci próbuje wykonywać pracę stróża prawa, choć coraz słabiej rozumie przemoc, z którą ma do czynienia.

Nieustanne poczucie zagrożenia bierze się z precyzyjnej inscenizacji, ze zdjęć i z obecności zabójcy, którego Javier Bardem gra z przerażającym spokojem. Bracia Coen w To nie jest kraj dla starych ludzi łączą napięcie pościgu z czarnym humorem, ale nie oswajają przemocy ani bezradności szeryfa. Czekanie na kolejne spotkanie z Chigurhem jest równie dotkliwe jak samo starcie. Mistrzowski neo-western, w którym lęk jest fizyczny, a stróż prawa wcale nie rozumie więcej od widza.
Aż do piekła (Hell or High Water, 2016)
Bracia Toby i Tanner napadają na oddziały banku, żeby uratować zadłużoną rodzinną ziemię, a zrabowane pieniądze mają im dać coś trwalszego niż chwilowy dostatek. Ścigają ich teksańscy strażnicy, dla których bez względu na motywy są po prostu sprawcami napadów. Obie strony przemierzają prowincję pełną zamkniętych firm i przejmowanych nieruchomości, więc pościg toczy się wśród ludzi, którzy dobrze znają cenę braku pieniędzy, choć niekoniecznie pochwalają metody braci.

Pod sprawną opowieścią o napadach David Mackenzie ukrywa konkretny dramat zadłużenia i nie zamienia przy tym bohaterów w ilustracje do wykładu z ekonomii. W Aż do piekła relacja braci i praca ścigających ich stróżów prawa liczą się tak samo jak pytanie, czy następny skok się uda. Widz może rozumieć rozpacz rabusiów i jednocześnie bać się o tych, którzy mają ich zatrzymać, bo reżyser nie każe mu wybierać strony. Świetny współczesny western, w którym walka o własny kawałek ziemi znów okazuje się sprawą życia i śmierci.

