Publicystyka filmowa

KINO EUROPEJSKIE: Michelangelo Antonioni

MICHELANGELO ANTONIONI to twórca, który łączy egzystencjalizm z socjologiczną obserwacją, odkrywając dusze bohaterów w malowniczych pejzażach.

Published

14 lat ago

1 stycznia, 2012

Magdalena Skorus

Znaczny wpływ filozofii egzystencjalizmu, metaforyka filozoficzna oraz przeplatanie jej z obserwacją socjologiczną, wnikliwa obserwacja ludzi na tle charakterystycznego pejzażu i używanie stereotypowych historii miłosnych jako dekoracji dla istotnych przemian świadomości bohaterów – to tylko niektóre elementy twórczości Michelangelo Antonioniego, uważanego za spadkobiercę neorealizmu.

Zmarły 30 lipca 2007 r. Antonioni urodził się 29 października 1912 r. w Ferrarze we Włoszech. Wychowywał się w zamożnej rodzinie, mieszkającej w jednej z bogatszych prowincji Włoch. Na Uniwersytecie w Bolonii studiował ekonomię i handel. W 1939 r. przeniósł się do Rzymu, aby tam pracować dla czasopisma Cinema. Jednocześnie rozpoczął studia w Szkole Filmowej na Wydziale Reżyserii. W 1942 r. został asystentem francuskiego reżysera Marcela Carne przy realizacji filmu Wieczorni goście.

Antonioni zaczynał od realizacji krótkometrażówek i dokumentów w duchu neorealizmu, np. Ludzie znad Padu (1943) i Czyściciele ulic (1948). W 1950 r. nakręcił swój pierwszy film fabularny pt. Kronika pewnej miłości. W 1960 r., dzięki Przygodzie, stał się światowej sławy reżyserem. Po sukcesie trylogii: Przygoda (1960), Noc (1961), Zaćmienie (1962), wyruszył do Wielkiej Brytanii, aby tam rozpocząć nowy rozdział swojego życia zawodowego. Owocuje to kolejnym nagrodzonym filmem pt. Powiększenie. U progu lat siedemdziesiątych próbował swoich sił w Stanach Zjednoczonych, gdzie zrealizował Zabriskie Point.

W latach dziewięćdziesiątych pracowała dla telewizji, zajmując się dokumentami.

Antonioni był nie tylko reżyserem, ale także producentem, autorem scenariuszy i malarzem. Interesował się architekturą i poświęcał jej wiele uwagi w swoich filmach (bohaterowie jego filmów bywają architektami, natomiast kamera z uwagą obserwuje budynki). Nazywany spadkobiercą neorealizmu, na początku swojej kariery próbował sprawdzić jedno z głównych przykazań tego nurtu. „Naga prawda rzeczywistości” okazała się mitem, kiedy poproszone o odegranie aktu samobójstwa przed kamerą, niedoszłe samobójczynie zaczęły z fantazją odgrywać mroczny epizod swego życia w kilku wersjach.

Ulubioną aktorką Antonioniego była Monica Vitti. Ponoć podczas realizacji jednego z filmów reżyser boleśnie spoliczkował aktorkę, aby wymusić odpowiedni wyraz twarzy potrzebny w następnej scenie. Łzy popłynęły natychmiast.

Grupa Pink Floyd miała stworzyć ścieżkę dźwiękową do Zabriskie Point. Muzycy wspominają, iż Antonioni tak długo kaprysił i zwlekał, że po Floydach pozostał w filmie tylko malutki fragmencik.

Długo oczekiwał na Oscara za całokształt swojej twórczości, niestety niedługo się nim cieszył, gdyż złodzieje skradli mu go z domu podczas świąt Bożego Narodzenia.

Najważniejsze nagrody:

1955 – Przyjaciółki – Srebrny Lew na Festiwalu w Wenecji

1960 – Przygoda – Nagroda Jury na Festiwalu w Cannes

1961 – Noc – Złoty Niedźwiedź na Festiwalu w Berlinie

1962 – Zaćmienie – Nagroda Specjalna Jury na Festiwalu w Cannes

1964 – Czerwona pustynia – Złoty Lew na Festiwalu w Wenecji

1967 – Powiększenie – Złota Palma na Festiwalu w Cannes

1968 – Powiększenie – Francuska Nagroda Krytyki za najlepszy film zagraniczny

1982 – Identyfikacja kobiety – Nagroda 35-lecia na Festiwalu w Cannes

1995 – Po tamtej stronie chmur – Nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Wenecji

1983 – Złoty Lew za całokształt twórczości na Festiwalu w Wenecji

1995 – Oscar za całokształt twórczości

Wyznaczniki stylu Antonioniego to m.in. znaczny wpływ filozofii egzystencjalizmu na twórczość reżysera; stosowanie metaforyki filozoficznej oraz przeplatanie jej z obserwacją socjologiczną, np. Krzyk. Antonioni pokazuje moment, w którym człowiek staje twarzą w twarz z własnym losem, w tym momencie – wg egzystencjalistów – następuje obudzenie się świadomości. Wyobcowanie człowieka z nurtu życia stanowi kres jego machinalnej egzystencji. Wnikliwa obserwacja ludzi na tle charakterystycznego pejzażu. Budowanie atmosfery poprzez punkt widzenia (spostrzegawczość). To stanowi trzon humanistycznego reportażu Antonioniego (np. Ludzie znad Padu, Przesąd).

„Dualizm Antonioniego” – stereotypowa historia miłosna stanowi jedynie dekorację dla istotnych przemian świadomości bohaterów. Wypadek lub przykre wydarzenie staje się sytuacją graniczną i wywołuje ukryte procesy świadomościowe bohaterów, ich przemianę duchową (np. Przygoda, Noc, Zaćmienie). Dwuwarstwowość filmów reżysera składa się z: ciągu epizodów bezpośrednio obserwowanych na ekranie (tworzą one opowieść pełną dygresji o wątłej intrydze dramatycznej); warstwy dramatycznej, „akcji wewnętrznej”, która rozgrywa się wśród postaci.

Przełamanie dwóch warstw następuje wtedy, gdy postacie uświadamiają sobie absurd życia, doświadczają uczucia pustki (np. Noc, Zaćmienie). Fabuła służy więc reżyserowi do zamaskowania tego, co kryje się pod postacią.

Bohaterkami jego filmów są najczęściej kobiety. Twórczość Antonioniego to hołd dla wrażliwych, subtelnych, mądrych kobiet. Stanowią one obiekt wnikliwej analizy psychologicznej. Antonioni podkreśla instynktowne poszukiwanie swego miejsca w świecie przez kobiety. Jego bohaterki poszukują prawdy o życiu i o sobie samej. W poszukiwaniach racji bytu towarzyszy im zawsze niepokój (np. Dama bez kamelii, Przyjaciółki, Przygoda, Czerwona pustynia).

Upodobanie Antonioniego do metody „filmu a rebours”: reżyser rozwija opowieść w czasie, a zarazem cofa się wstecz, unieważniając to, co się wcześniej wydarzyło. Mała troska o zasady konstrukcji fabuły, brak tradycyjnej logiki narracji. Rytm filmu jest równocześnie rytmem przeżyć wewnętrznych.

Filmografia:

1943 – Ludzie znad Padu

1948 – Rzym – Montevideo

1948 – Czyściciele ulic

1949 – Przesąd

1949 – Miłosne kłamstwa

1950 – Kronika pewnej miłości

1952 – Dama bez kamelii

1953 – Zwyciężeni

1953 – Próba samobójstwa

1955 – Przyjaciółki

1957 – Krzyk