KINO EUROPEJSKIE: Michael Haneke

Michael Haneke jest Austriakiem. Urodził się w 1942 r. w Monachium, dorastał w Wiedniu, a dziś, jako dojrzały reżyser, lubi spędzać wolne chwile w swoim domu w Dolnej Austrii. Realizacją filmów nie zajmuje się z przypadku, jest synem aktorki Beatrix von Degenschild oraz reżysera i aktora Fritza Haneke. Wybór ścieżki twórczej nie był spontanicznym impulsem, lecz starannie przemyślaną strategią.

Studiował psychologię, filozofię i teatrologię na Uniwersytecie Wiedeńskim. Szybko zamienił teorię na praktykę i swoje pierwsze przedstawienia teatralne zrealizował dla Südwestfunk Theater Company w latach 1967-1970. Jego realizacje teatralne miały swoje premiery m.in. w Düsseldorfie, Frankfurcie, Hamburgu, Berlinie i Wiedniu. Sięgał po Strindberga, Goethego czy Kleista. Uciekając przed zamknięciem w „teatralnej puszce”, spróbował swoich sił w znacznie bardziej żywiołowym medium, czyli telewizji. Tam zaczynał jako scenarzysta, a od 1974 r. również jako reżyser. Na dużym ekranie zadebiutował dopiero w 1989 r. filmem Siódmy kontynent.

Intrygująca i prowokacyjna w owym czasie historia Evy, która udaje, że traci wzrok tylko po to, aby zwrócić na siebie uwagę rodziców, wzbudziła zainteresowanie na festiwalu w Locarno. Tam Haneke otrzymał pierwszą prestiżową nagrodę: Ernest Artaria Award. Sporo zamieszania wywołał następny film pt. Benny’s Video, opowiadający o nastolatku ulegającym fatalnemu zauroczeniu przemocą w filmach video. Krytyka przyznała reżyserowi nagrodę FIPRESCI podczas rozdania Europejskich Nagród Filmowych w 1993 r.

Kolejne filmy reżysera nie przeszły bez echa na europejskich przeglądach i festiwalach, ale prawdziwy przełom nastąpił dopiero w 1997 r., kiedy to dzięki filmowi Funny Games nazwisko Haneke stało się znane szerszemu odbiorcy. Na festiwalu filmowym w Belgii Haneke otrzymał nagrodę FIPRESCI, pojawiła się nominacja do Złotej Palmy. Powstał film podejmujący temat przemocy przeraźliwie chłodno, „bez zmiłowania”, wyprowadzający grę z widzem na szczyty moralnej prowokacji.

Haneke zburzył trzecią, a nawet czwartą ścianę fabularnej umowności. Przedstawił przemoc ironicznie i widowiskowo, ale w opozycji do amerykańskiej estetyki. Krytyka szybko przypięła mu dumny tytuł artysty oraz mistrza antyspektakularnej traumy. Ten film wyznaczył koniec pewnego etapu twórczości Haneke – zakończył serię obrazów finansowanych z funduszy państwowych skupiających się na krytycznej obserwacji społeczeństwa austriackiego.

Odtąd w jego filmach pojawiała się plejada wielkich nazwisk kina europejskiego: Juliette Binoche, Isabelle Huppert czy Daniel Auteuil, zarysował się także szerszy krąg tematyczny, obejmujący problemy społeczeństwa europejskiego w ogóle. Haneke, dotychczas autor scenariuszy do większości swoich filmów, wyjątkowo sięgnął także do książki Elfriede Jelinek, ekranizując powstającą w aurze skandalu Pianistkę (2001). Obraz ten został nagrodzony Grand Prix w Cannes. Reżyser stał się laureatem wielu nagród przyznawanych przez międzynarodowe stowarzyszenia krytyki oraz oświaty. Najczęściej nominowanym i nagradzanym filmem jest Ukryte (2005).

W 2006 r. Michael Haneke wyreżyserował w Paryżu swoją pierwszą operę – Don Giovanni Wolfganga Amadeusza Mozarta, jednak jego niekonwencjonalna interpretacja wzbudziła mieszane odczucia wśród odbiorców. Reżyser wywołał także głośny skandal tuż przed rozpoczęciem 28. Festiwalu Filmowego w Moskwie, kiedy jako przewodniczący wycofał się z prac jury w ostatniej chwili, lekceważąc organizatorów i przygotowany przez nich pokaz jego filmów.

Haneke jest również profesorem i wykładowcą Akademii Filmowej w Wenecji. W 2008 roku dołączył do 105 osobistości Academy of Motion Picture and Science. Zapytany o dziesiątkę najwspanialszych filmów w historii kina wymienia m.in.: Zwierciadło Tarkowskiego, Saló, czyli 120 dni Sodomy Passoliniego, Anioła zagłady Buňuela, Psychozę Hitchcocka oraz Zaćmienie Antonioniego.

Najważniejsze nagrody:

1992 – Benny’s video – wenecka nagroda filmowa na Viennale.

1993 – Benny’s video – Europejska Nagroda Filmowa FIPRESCI.

1997 – Funny Games – Srebrny Hugo za najlepszą reżyserię

na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Chicago.

2000 – Kod nieznany – nagroda specjalna Jury Ekumenicznego podczas Festiwalu w Cannes.

2001 – Pianistka – Grand Prix na Festiwalu w Cannes.

2005 – Ukryte – nagroda za najlepszą reżyserię, nagroda Jury Ekumenicznego

oraz nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Cannes.

2009 – Biała wstążka – Złota Palma oraz nagroda FIPRESCI na Festiwalu w Cannes.

Kino niepokoju. Haneke najczęściej sięga po takie tematy filmowe, które umożliwiają mu ukazywanie kolejnych stadiów dezintegracji i dysfunkcji czy natężenia destrukcji. Wielokrotnie podejmuje temat alienacji i anonimowości oraz znieczulicy społeczeństwa w czasach konsumpcji i dobrobytu. Przygląda się z lodowatym dystansem „morderstwu dla zabawy, żeby sprawdzić, jak to jest”, obnaża komunikacyjne kalectwo społeczeństwa, które pogłębia granice między kulturami, czy dwojgiem ludzi. Jego obserwacja skupia się np. na postępującym rozpadzie rodziny na skutek jakiegoś czynnika zewnętrznego lub wewnętrznego, dotąd nie ujawnionego (Siódmy kontynent, Benny’s video, Czas wilka, Funny games, Kod nieznany, Ukryte, Biała wstążka).

Antyspektakularna trauma, czyli przemoc według Haneke. Przemoc w filmach Haneke jest czymś oczywistym, a jednak w swej istocie w antyhollywoodzkim stylu. Reżyser polemizuje z beztroskim, rozrywkowym ukazywaniem przemocy w kinie amerykańskim i przestawia punkt ciężkości na obserwatora aktu przemocy, czyli widza. Sceny przemocy najczęściej nie są ukazane wprost, ale zasugerowane przez ścieżkę dźwiękową filmu lub reakcje, gesty, mimikę ofiar/agresorów/morderców, scenerię wydarzenia (np. Funny games). Haneke koncentruje się bardziej na ukazywaniu cierpienia ofiar niż na epatowaniu scenami agresji, okaleczeń, śmierci.

Reżyser operuje tu sugestią i prowokacją. Natomiast prezentacja agresji wprost (np. Benny’s video, Pianistka, Ukryte) ma zazwyczaj charakter krótkich wybuchów przemocy lub zaskakujących, nagłych aktów zbrodni. To, co naprawdę przeraża w filmach Haneke, to raczej lodowaty dystans prezentacji, surowa dramaturgia (prekursorem takiego programu filmowego był Robert Bresson), brak happy endów, sekwencji ratunku, czy scenariusza zemsty. Według Haneke film ma być rodzajem katharsis dla widza, inspiracją i ukłonem w stronę jego inteligencji.

Dla tych powodów portrety bohaterów filmowych Haneke są z gruntu antypsychologiczne. Nietypowe, dziwne zachowania sadomasochistycznej bohaterki Pianistki czy narcystycznego nastolatka z Benny’s video nie są wyjaśniane czy usprawiedliwiane w psychologiczny sposób; mordercy z Funny games i wpadający w furię ojciec z Siódmego kontynentu nie mają motywów. W zamyśle reżysera postacie filmowe mają być tylko powierzchownymi projekcjami, „pustymi miejscami”, które wypełnią wyobraźnia, myśli i emocje widza. Haneke posuwa się do drastycznego ograniczenia konstrukcji postaci w celu wywołania u odbiorcy efektu „wczuwania się.

Filmy reżysera mają prowokować do myślenia, działać na intelekt i psychikę, budzić żywe reakcje. Haneke nigdy nie podaje gotowych odpowiedzi na ukazane w filmie problemy, za to na końcu stawia mnóstwo pytań. Według reżysera, film staje się dzięki temu bogatszym doświadczeniem dla odbiorcy. Tworzy wysublimowane, refleksyjne i polemiczne kino, którego materią są „zastraszająco” proste fabuły, chłodna obserwacja, ekstremalnie długie statyczne ujęcia i lakoniczny montaż. Chłód, dystans, unosząca się wszędzie aura czegoś niewyjaśnionego oraz ironiczny autotematyzm filmu są odczuwalnymi wyznacznikami jego stylu.

Haneke często kwestionuje wiarygodność obrazów postrzeganych przez widza poprzez kontrastowanie ich ze ścieżką dźwiękową, niosącą odmienne/sprzeczne informacje (np. Funny games, Kod nieznany); przedstawiając zdarzenia, które wydają się nie mieć końca, sensu i sprawcy (Biała wstążka, Ukryte).

1974 – After Liverpool (TV)

1976 – Sperrműll (TV)

1976 – Three Paths to the Lake (TV)

1979 – Lemminge, Teil 1 Arkadien (TV)

1979 – Lemminge, Teil 2 Verletzungen (TV)

1983 – Variation (TV)

1985 – Wer war Edgar Allan? (TV)

1986 – Fraulein (TV)

1989 – Siódmy kontynent

1991 – Nachruf fűr einen Mőrder (TV)

1992 – Benny’s Video

1993 – Die Rebellion (TV)

1994 – 71 fragmentów

1995 – Lumiere and Company / fragment Michael Haneke/Vienne

1997 – Zamek

1997 – Funny Games

2000 – Kod nieznany

2001 – Pianistka

2003 – Czas wilka

2005 – Ukryte

2007 – Funny Games U.S.

2009 – Biała wstążka

tekst z archiwum film.org.pl