10 miniseriali niemal DOSKONAŁYCH (jest jeden polski)

Miniserial daje twórcom dość miejsca, żeby pokazać cały świat, ale wymaga też umiejętności postawienia kropki. Może pomieścić doświadczenie wojny, polityczne mechanizmy katastrofy albo wieloletni rozpad małżeństwa i nie skazuje bohaterów na kolejne sezony tych samych konfliktów. Rozmach nie musi przy tym oznaczać widowiska: czasem wystarczy rozmowa dwojga ludzi, żeby odsłonić historię równie zawikłaną jak dzieje cesarskiej rodziny. Najlepiej wychodzą te produkcje, w których twórcy potrafią przejść od szerokiej panoramy do pojedynczej twarzy i wiedzą, kiedy przy niej zostać. Nie bójmy się tego określenia: najlepsze miniseriale.

Ja, Klaudiusz (I, Claudius, 1976)

Niedoceniany Klaudiusz opowiada o cesarskiej rodzinie, w której pokrewieństwo nie daje poczucia bezpieczeństwa, a bliskość władzy wymaga odczytywania cudzych zamiarów. Z jego perspektywy poznajemy Rzym oglądany od strony dworskich intryg, nie monumentalnych budowli i militarnych triumfów. Rodzinna kronika staje się opowieścią o mechanizmach rządzenia, w której przy stole można obawiać się równie wiele jak na polu bitwy. W Polsce serial pokazała TVP1 z dubbingiem, a później wracał on również na antenę TVP Historia.

Do zbudowania cesarskiego dworu wystarczają tu wyraziste role i dialogi, w których uprzejmość bywa groźniejsza od otwartej napaści. Herbert Wise trzyma kamerę przy twarzach bohaterów, a Derek Jacobi daje kronikarzowi przenikliwość człowieka, którego otoczenie stale lekceważy. Ja, Klaudiusz wciąga inteligentną intrygą, ale można się też rozkoszować samym sposobem, w jaki ją rozegrano. Aktorzy wydobywają z rozmów napięcie godne scen walki i potrafią jednym zdaniem zmienić sens spotkania, a rodzinna uprzejmość nabiera wtedy posmaku doskonale ukrytej groźby.

Kompania braci (Band of Brothers, 2001)

Zanim żołnierze kompanii E trafią na front II wojny światowej, muszą przejść szkolenie, które sprawdza ich wytrzymałość i umiejętność wspólnego działania. Poznajemy ich więc jako ludzi, którzy dopiero przygotowują się do walki, a nie jako gotowych bohaterów wojennej legendy. Wspólnota rodzi się z wysiłku i z konieczności polegania na koledze. Później, w warunkach bojowych, każda taka więź nabiera innego znaczenia, a serial, choć opowiada o całym oddziale, pozwala dostrzec w mundurach poszczególnych ludzi.

Drobiazgowa inscenizacja i bliskość, jaka łączy żołnierzy, sprawiają, że Kompania braci przekonuje jako widowisko i jako portret oddziału. Intensywność walk robi ogromne wrażenie, lecz równie ważne są wzajemna odpowiedzialność i świadectwa weteranów. W ich wypowiedziach doświadczenie frontowe nabiera osobistego wymiaru: za mundurem stoi człowiek, który pamięta tamte wydarzenia. Realizm szczegółu służy tu czemuś więcej niż wiernemu odtworzeniu uzbrojenia, bo pokazuje, ile kosztuje poleganie na drugim człowieku.

Dekalog (1989)

Mieszkańcy warszawskiego osiedla stają przed decyzjami, których nie sposób rozstrzygnąć samą znajomością zasad. W jednej z historii ojciec i syn rozmawiają o nauce i wierze; w całym cyklu bohaterowie próbują pogodzić własne przekonania z doświadczeniem, które nie chce się do nich dopasować. Poszczególne opowieści łączą miejsce i moralne pytania, nie jedna ciągła intryga. Przykazania stanowią punkt odniesienia dla ludzi o sprzecznych pragnieniach.

Krzysztof Kieślowski przygląda się bohaterom bez potrzeby wystawiania im końcowych ocen i patrzy na nich ze współczuciem, które nie oznacza rozgrzeszenia. Dekalog ma moralną powagę, ale nie poucza. W zwyczajnych mieszkaniach zapadają tu decyzje o ogromnych konsekwencjach, a reżyser znajduje dramat w sytuacjach, w których każda odpowiedź ma swoją cenę, a wiedza o drugim człowieku okazuje się niewystarczająca. Dzięki tej uważności nawet cudzy, początkowo niezrozumiały wybór staje się bliski.

Czarnobyl (Chernobyl, 2019)

Po wybuchu reaktora pracownicy elektrowni i strażacy ruszają na ratunek, a przedstawiciele władzy nie chcą przyjąć do wiadomości rzeczywistej skali awarii. Żeby ratować ludzi, trzeba więc najpierw przekonać decydentów, że katastrofa w ogóle się wydarzyła. Kto wykonuje polecenia, może znaleźć się w śmiertelnym niebezpieczeństwie, zanim dowie się, z czym walczy. Napięcie rodzi się z przepaści między tym, co dzieje się przy zniszczonym reaktorze, a tym, co urzędnicy są gotowi uznać za prawdę.

Craig Mazin pokazuje instytucjonalne kłamstwo przez konkretne decyzje i ich skutki, oskarżycielskie przemówienia nie są mu do tego potrzebne. Czarnobyl przeraża narastającym niepokojem i precyzją wykonania. Zdjęcia i muzyka sprawiają, że zagrożenie czuć także wtedy, gdy nie można go zobaczyć. Napięcie towarzyszy akcji ratunkowej, ale też rozmowom o tym, co wolno przyznać publicznie. Najbardziej niepokoi jednak to, jak łatwo rozpoznać w bohaterach ludzi, którzy bronią własnych stanowisk kosztem cudzej wiedzy i bezpieczeństwa.

Anioły w Ameryce (Angels in America, 2003)

W Nowym Jorku lat osiemdziesiątych przecinają się losy ludzi dotkniętych kryzysem AIDS i uwikłanych zarazem w prywatne relacje i polityczne konflikty. Wśród nich są Prior Walter i prawnik Roy Cohn, którzy zajmują w amerykańskim społeczeństwie zupełnie inne miejsca. Choroba nie istnieje tu w oderwaniu od przekonań i interesów: to, jak bohaterowie mówią o sobie i innych, wpływa na ich reakcje wobec cierpienia. Obok codzienności pojawia się zaś to, co nadprzyrodzone.

Teatralna swoboda sztuki Tony’ego Kushnera sprawia, że intymne cierpienie łączy się tu z polityką, a realistyczne sceny z wizjami. Anioły w Ameryce zachwycają wyobraźnią inscenizacji, dzięki której bohaterowie mogą wyrazić więcej, niż pozwala zwyczajna rozmowa. Rozmach nie przesłania przy tym aktorów, a każda z granych przez nich postaci walczy o prawo do własnej wersji życia. Przejścia między codziennością a nadprzyrodzonym są odważne i przekonujące także emocjonalnie.

Olive Kitteridge (2014)

W prowincjonalnym Crosby w stanie Maine mieszka szorstka nauczycielka matematyki. Olive Kitteridge żyje u boku Henry’ego, życzliwego aptekarza, który odnosi się do ludzi zupełnie inaczej niż ona. Bohaterka nie zabiega o sympatię otoczenia i nie ułatwia innym zbliżenia się do siebie. Jej codzienność jest punktem wyjścia do poznania osoby, której nie można opisać jednym wygodnym określeniem, bo oschłość nie tłumaczy w niej wszystkiego, podobnie zresztą jak sama wrażliwość.

Frances McDormand gra tę bohaterkę bez kokieterii i bez dopisywania jej usprawiedliwień w każdym geście. Dzięki takiej kreacji Olive Kitteridge porusza uważnością, z jaką odsłania niejednoznaczność trudnej kobiety. Jane Anderson zbudowała opowieść, w której powolna narracja pozwala dostrzec odcienie zachowania ginące przy szybszym prowadzeniu historii. Szorstkość bohaterki nie staje się przeszkodą w przeżywaniu jej losów. Można z nią głęboko współodczuwać, nie mając ochoty zapraszać jej do własnego domu – i w tym tkwi siła tego portretu.

Długa noc (The Night Of, 2016)

Po nocy spędzonej z nieznajomą nowojorski student Naz budzi się przy jej zwłokach i zostaje oskarżony o zabójstwo. Jego życie zaczyna zależeć od ludzi próbujących ustalić przebieg wydarzeń oraz procedur, których wcześniej nie musiał znać. Pytanie o sprawcę pozostaje istotne, ale równie pilne staje się inne: co spotka chłopaka, zanim ktokolwiek rozstrzygnie kwestię jego winy? Dla kolejnych osób przerażony bohater jest już podejrzanym w konkretnej sprawie.

Procedury pokazano tu tak drobiazgowo, że każdy etap postępowania ma odczuwalne konsekwencje. Długa noc wciąga kryminalną zagadką, ale Richard Price i Steven Zaillian równie uważnie przyglądają się temu, co wymiar sprawiedliwości robi z człowiekiem. Dzięki aktorom tę historię przeżywa się od środka, a nie tylko śledzi kolejne ustalenia. Napięcie towarzyszy nawet pozornie zwyczajnym czynnościom policjantów, a oskarżony krok po kroku traci możliwość decydowania o sobie.

Sceny z życia małżeńskiego (Scener ur ett äktenskap, 1973)

Podczas wywiadu Marianne i Johan przedstawiają się jako zgodne małżeństwo, które potrafiło ułożyć sobie wspólne życie. Z czasem jednak słowa przestają wystarczać, żeby podtrzymać ten wizerunek, a spod deklaracji wychodzą napięcia. Oboje muszą zmierzyć się z różnicą między tym, co mówią o związku, a tym, czego naprawdę w nim doświadczają. Ich codzienności nie zagraża żadna zewnętrzna katastrofa. Wystarczą pytania, których wcześniej nie zadawali, i odpowiedzi, jakich nie chcą usłyszeć od człowieka siedzącego naprzeciwko.

Dzięki bliskości kamery i psychologicznej precyzji Sceny z życia małżeńskiego nadają zwykłej rozmowie napięcie wielkiego zwrotu akcji. Ingmar Bergman zostawia miejsce na sprzeczności: bohaterowie mogą rozumieć własne zachowanie, a mimo to dalej ranić drugą osobę. Liv Ullmann i Erland Josephson grają te spotkania z prawdą, której nie zastąpiłby żaden efektowny dialog o miłości. Są bezlitośnie celni zwłaszcza tam, gdzie deklarowana szczerość staje się kolejnym sposobem walki z najbliższym człowiekiem.

Gambit królowej (The Queen’s Gambit, 2020)

Osierocona Beth Harmon odkrywa w sierocińcu talent szachowy, a zarazem uzależnia się od środków uspokajających, które podaje się tam dzieciom. Jej zdolności od początku rozwijają się więc w parze z nałogiem, który zagraża jej samodzielności. Dziewczyna zaczyna rywalizować z innymi szachistami, ale sukces przy szachownicy nie rozwiązuje problemów poza nią. Potrafi przewidzieć posunięcia przeciwnika, a znacznie gorzej radzi sobie z własnymi słabościami.

Szachy ogląda się tu z emocjami jak sportowe widowisko, nawet bez znajomości skomplikowanych wariantów gry. Gambit królowej pozwala odczuć stawkę każdej partii, bo Scott Frank buduje napięcie wokół skupienia i reakcji zawodników. Anya Taylor-Joy przekonująco łączy pewność wielkiego talentu z kruchością bohaterki, a starannie odtworzone szczegóły epoki dopełniają opowieść o ambicji. Serial równie sprawnie pokazuje publiczną stronę rywalizacji i prywatne zmagania, więc przy szachownicy chodzi o coś więcej niż wynik.

Mare z Easttown (Mare of Easttown, 2021)

Detektyw Mare Sheehan prowadzi śledztwo w sprawie zabójstwa nastoletniej matki. Erin McMenamin ginie w małej społeczności Pensylwanii, więc szukanie sprawcy oznacza wejście w relacje ludzi żyjących blisko siebie, a nie anonimowe przepytywanie kolejnych podejrzanych. Bohaterka wykonuje policyjną pracę w miasteczku, gdzie prywatność trudno oddzielić od tego, co wiedzą sąsiedzi. Od zbrodni zaczyna się rozpoznawanie całej miejscowości i ukrytych powiązań między jej mieszkańcami.

Kate Winslet gra detektyw zmęczoną życiem i obywa się bez efektownych demonstracji aktorskiego wysiłku. Mare z Easttown wciąga także wiarygodnym portretem miejsca: Brad Ingelsby stworzył postacie, które nie istnieją wyłącznie po to, żeby dostarczać wskazówek. Gęsta sieć relacji między mieszkańcami sprawia, że to śledztwo obchodzi widza bardziej niż niejedna łamigłówka z zestawem podejrzanych. Obok ciekawości, kto zabił, pojawia się troska o ludzi, których dotyka zbrodnia.