11 klasycznych ARCYDZIEŁ SCI-FI, który każdy fan znać musi

Współczesne science fiction wyglądałoby zupełnie inaczej, gdyby nie garstka filmów, które wyznaczyły kierunek rozwoju całego gatunku. To one jako pierwsze zadawały pytania o miejsce człowieka we wszechświecie, ostrzegały przed technologią lub pokazywały kosmos w sposób, który wcześniej wydawał się niemożliwy do osiągnięcia na ekranie. Wiele z nich do dziś inspiruje największych reżyserów, a niektóre zestarzały się zadziwiająco dobrze mimo upływu kilkudziesięciu lat. Od razu uprzedzamy – to wybór klasyków sci-fi i odrzuciliśmy wszystko od roku 1980 w górę. Kolejność chronologiczna.

Metropolis (1927)

Choć od premiery filmu Fritza Langa minęło już niemal sto lat, jego wpływ na kino science fiction pozostaje trudny do przecenienia. Monumentalne miasto przyszłości, gigantyczne maszyny i zapadająca w pamięć sylwetka Maschinenmensch stworzyły język wizualny, z którego później czerpali twórcy Łowcy androidów, Gwiezdnych wojen czy niezliczonych produkcji cyberpunkowych.

Co jednak najważniejsze, Metropolis udowodniło, że science fiction może opowiadać o problemach współczesnego świata – nierównościach społecznych, wyzysku i dehumanizacji postępu technicznego. To nie tylko klasyk gatunku, ale jeden z najważniejszych filmów w historii kina.

Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (The Day the Earth Stood Still, 1951)

W czasach, gdy amerykańskie science fiction pełne było historii o inwazjach kosmitów, Robert Wise zaproponował coś zupełnie innego. Klaatu nie przybywa na Ziemię jako zdobywca, lecz jako wysłannik ostrzegający ludzkość przed konsekwencjami własnej agresji i nuklearnego wyścigu zbrojeń.

Dzięki temu film stał się jednym z najważniejszych głosów epoki zimnej wojny, a jednocześnie wzorem inteligentnego kina sci-fi, które wykorzystuje fantastykę do komentowania rzeczywistości. Do dziś imponuje tym, jak wiele potrafi powiedzieć o człowieku, niemal całkowicie rezygnując z widowiskowych efektów specjalnych.

Istota z innego świata (The Thing from Another World, 1951)

Większość widzów zna przede wszystkim genialny remake Johna Carpentera z 1982 roku, ale bez tego filmu nigdy by on nie powstał. Historia naukowców i wojskowych odciętych od świata w arktycznej bazie stworzyła wzorzec science fiction łączącego grozę, izolację i narastającą paranoję.

Produkcja zachwyca tempem, świetnie napisanymi dialogami i atmosferą, która nawet dziś potrafi budować napięcie. Jednocześnie doskonale oddaje lęki Ameryki początku lat 50., kiedy zagrożenie z zewnątrz stawało się metaforą zimnowojennych obaw. To jeden z najważniejszych przedstawicieli klasycznego science fiction i film, który warto poznać niezależnie od późniejszego arcydzieła Carpentera.

Zakazana planeta (Forbidden Planet, 1956)

Dla wielu historyków kina to pierwszy naprawdę nowoczesny film science fiction. Zakazana planeta zachwycała rozmachem, efektami specjalnymi i elektroniczną muzyką w czasach, gdy podobne rozwiązania wydawały się niemal niewyobrażalne.

Luźna adaptacja szekspirowskiej Burzy opowiada o ekspedycji na odległą planetę, ale pod płaszczem kosmicznej przygody kryje rozważania o ludzkiej naturze, nieświadomości i niebezpieczeństwach związanych z nieograniczonym rozwojem technologii. Trudno znaleźć późniejszą produkcję o eksploracji kosmosu, która nie czerpałaby z pomysłów zaprezentowanych właśnie tutaj.

Inwazja porywaczy ciał (Invasion of the Body Snatchers, 1956)

Jedno z największych arcydzieł złotej ery science fiction i zarazem film, który do dziś pozostaje zaskakująco aktualny. Don Siegel wykorzystał historię ludzi zastępowanych przez pozbawione emocji kopie do stworzenia wieloznacznej opowieści o konformizmie, utracie tożsamości i lękach społeczeństwa żyjącego w cieniu zimnej wojny.

Przez lata interpretowano go zarówno jako metaforę komunizmu, jak i krytykę maccartyzmu, co tylko potwierdza jego niezwykłą siłę oddziaływania. Niewiele klasyków science fiction równie skutecznie buduje atmosferę narastającej paranoi, a motyw podmienionych ludzi do dziś pozostaje jednym z najczęściej wykorzystywanych w kinie i telewizji.

Planeta małp (Planet of the Apes, 1968)

Franklin J. Schaffner stworzył film, który błyskawicznie przeszedł do historii, ale jego siła nie wynika wyłącznie z jednego z najbardziej pamiętnych finałów wszech czasów (który między innymi zainspirował Christophera Nolana w scenie z Koniem Trojańskim na plaży w Odysei). Planeta małp to inteligentna satyra na ludzką cywilizację, wojny, religię i pychę gatunku przekonanego o własnej wyjątkowości.

Film udowodnił, że science fiction może być jednocześnie widowiskiem i ambitnym komentarzem społecznym. Nie bez powodu zapoczątkował jedną z najważniejszych franczyz w historii gatunku, która ponad pół wieku później wciąż cieszy się ogromną popularnością.

2001: Odyseja kosmiczna (2001: A Space Odyssey, 1968)

Są filmy, które zmieniają gatunek, i są takie, które zmieniają całe kino. Arcydzieło Stanleya Kubricka bez wątpienia należy do tej drugiej kategorii. Realistyczne przedstawienie podróży kosmicznych, pionierskie efekty specjalne oraz niezwykle odważna, niemal pozbawiona dialogów narracja sprawiły, że 2001: Odyseja kosmiczna do dziś pozostaje punktem odniesienia dla twórców science fiction.

Kubrick nie dawał prostych odpowiedzi – zamiast tego zaprosił widzów do refleksji nad ewolucją człowieka, sztuczną inteligencją i miejscem ludzkości we wszechświecie. HAL 9000 stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych filmowych badguyów, a wpływ filmu można odnaleźć praktycznie w każdym ambitnym kosmicznym widowisku, jakie powstało później.

Solaris (1972)

Jeśli 2001: Odyseja kosmiczna zachwyca rozmachem wizji przyszłości, Solaris kieruje wzrok do wnętrza człowieka. Andriej Tarkowski, adaptując powieść Stanisława Lema, stworzył film, który bardziej niż o kontakcie z obcą inteligencją opowiada o pamięci, poczuciu winy i granicach ludzkiego poznania.

Tytułowy ocean nie jest klasycznym przeciwnikiem ani sprzymierzeńcem – pozostaje tajemnicą, której być może nigdy nie da się zrozumieć. To właśnie ta niejednoznaczność sprawia, że Solaris od ponad pięćdziesięciu lat uchodzi za jedno z najwybitniejszych osiągnięć filozoficznego science fiction i obowiązkową pozycję dla każdego miłośnika ambitnego kina.

Bliskie spotkania trzeciego stopnia (Close Encounters of the Third Kind, 1977)

Na długo przed E.T. Steven Spielberg nakręcił film, który całkowicie odmienił sposób przedstawiania obcych cywilizacji. Zamiast kolejnej historii o kosmicznej inwazji otrzymaliśmy opowieść o fascynacji nieznanym i nieodpartej potrzebie przekroczenia granic ludzkiego poznania.

Reżyser z niezwykłą wrażliwością połączył widowiskowe science fiction z kameralnym dramatem człowieka gotowego poświęcić wszystko, by odkryć prawdę. Imponujące efekty specjalne do dziś bronią się zaskakująco dobrze, ale największą siłą filmu pozostaje wszechobecne poczucie zachwytu i tajemnicy. To właśnie ono sprawiło, że Bliskie spotkania trzeciego stopnia na zawsze zmieniły sposób, w jaki kino opowiada o pierwszym kontakcie z pozaziemską inteligencją.

Obcy – 8. pasażer Nostromo (Alien, 1979)

Kiedy Ridley Scott realizował Obcego, niewielu spodziewało się, że powstanie film, który na dekady zdefiniuje połączenie horroru i science fiction. Zamknięta przestrzeń statku Nostromo, perfekcyjnie budowane napięcie oraz zaprojektowany przez H.R. Gigera ksenomorf stworzyły jedno z najbardziej przerażających doświadczeń w historii kina. Jednak siła filmu nie tkwi wyłącznie w strachu. 

Obcy pokazał przyszłość daleką od sterylnych wizji znanych z wcześniejszych produkcji – brudną, przemysłową i rządzoną przez bezwzględne korporacje. To właśnie tutaj narodziła się estetyka zużytej przyszłości, która dziś używana jest m.in. w serialu Silos. Ponad czterdzieści lat po premierze dzieło Scotta wciąż pozostaje wzorem dla twórców kina gatunkowego.

Stalker (1979)

Nie ma drugiego filmu science fiction, który równie skutecznie wymykałby się wszelkim próbom jednoznacznej interpretacji. Luźno inspirowany powieścią Piknik na skraju drogi Arkadija i Borysa Strugackich obraz Andrieja Tarkowskiego prowadzi widza do tajemniczej Zony – miejsca, które zdaje się żyć własnym życiem i wystawia bohaterów na nieustanną próbę.

Reżysera interesuje jednak nie sama fantastyczna koncepcja, lecz ludzkie pragnienia, wiara, zwątpienie i granice poznania. Powolne tempo, hipnotyzujące zdjęcia i wyjątkowa atmosfera sprawiają, że Stalkera bardziej się przeżywa, niż ogląda. To jedno z najbardziej wymagających dzieł w historii gatunku, ale również jedno z tych, które zostają z widzem na całe życie.