9 NIEMAL idealnych horrorów SCI-FI innych niż OBCY i COŚ

W horrorze sci-fi człowiek nie musi opuszczać Ziemi, żeby natknąć się na coś, czego nie potrafi zrozumieć ani powstrzymać. Czasem wystarczy eksperyment w laboratorium, podejrzana transmisja telewizyjna albo odkrycie, że bliska osoba wygląda jak dawniej, lecz zachowuje się zupełnie inaczej. Wtedy opowieść o dziwnym zjawisku zamienia się w historię o tym, że we własnym otoczeniu przestaje być bezpiecznie. Poza Obcym i Coś jest jeszcze kino, w którym technologia pomaga prześladowcy, naukowiec przestaje rozpoznawać swoje ciało, a przed nieznanym nie chronią nawet ściany supermarketu. Zatem horrory sci-fi (niemal) idealne.

Mgła (The Mist, 2007)

Po gwałtownej burzy David Drayton chroni się z innymi mieszkańcami w supermarkecie, który wkrótce odcina od świata gęsta mgła i ukryte w niej stworzenia. Wśród uwięzionych jest żołnierz, który łączy katastrofę z wojskowym projektem Arrowhead i eksperymentem z innymi wymiarami, choć samego wypadku nikt tu nie ogląda. Tymczasem w sklepie narasta konflikt między ludźmi, którzy próbują przetrwać, a wspólne zagrożenie wcale nie wystarcza, żeby uzgodnili sposób działania.

Potwory są tu przerażające, ale Frank Darabont równie skutecznie straszy ludźmi, którzy pod presją zaczynają szukać winnych. Mgła rozkręca się w scenach zbiorowych: mieszkańcy zamknięci w jednym sklepie nie mogą odsunąć się ani od stworzeń, ani od cudzej paniki. Napięcie rośnie także wtedy, gdy za szybami niewiele widać i całą uwagę przejmują ludzkie reakcje. Do grozy nie trzeba tu nieustannego polowania. Wystarczy patrzeć, jak schronienie zamienia się w miejsce walki o władzę nad przerażoną grupą.

Cloverfield Lane 10 (10 Cloverfield Lane, 2016)

Michelle budzi się po wypadku w bunkrze mężczyzny, który twierdzi, że uratował jej życie, bo świat na powierzchni nie nadaje się już do zamieszkania. Howard przedstawia podziemne schronienie jako jedyne bezpieczne miejsce, a kobieta zna tylko jego wersję wydarzeń, choć to on ma nad nią przewagę i kontroluje jej otoczenie. Nie może po prostu wyjść i sprawdzić, czy gospodarz mówi prawdę. Musi zdecydować, czy mu zaufać, czy próbować ucieczki, nie mając pewności, co naprawdę wydarzyło się poza ścianami bunkra.

Zwyczajna rozmowa brzmi jak przesłuchanie, kiedy nie wiadomo, czy gospodarz chce pomóc, czy podporządkować sobie rozmówczynię. Na tej niepewności opiera się Cloverfield Lane 10, w którym reakcje aktorów znaczą więcej niż kolejne objaśnienia katastrofy. Dan Trachtenberg skupia się na ludziach zamkniętych pod ziemią i oszczędnie dawkuje informacje o świecie poza schronem, więc każde zapewnienie Howarda trzeba zestawiać z jego zachowaniem. Klaustrofobia działa tu podwójnie: nie ma dokąd uciec ani jak sprawdzić, czy ucieczka oznacza ratunek.

Niewidzialny człowiek (The Invisible Man, 2020)

Cecilia ucieka od partnera, który stosuje przemoc i kontroluje jej życie, ale wiadomość o jego śmierci nie przynosi spokoju. Zaczyna podejrzewać, że mężczyzna wciąż ją prześladuje, choć nie potrafi wskazać napastnika ani pokazać go ludziom, od których potrzebuje wsparcia. Nie chodzi przy tym o nadprzyrodzoną moc. Niewidzialność zapewnia mu kombinezon z kamerami i soczewkami, więc dzięki technologii może osaczać Cecilię i zarazem odbierać jej szansę na przedstawienie oczywistego dowodu.

Pusty fragment pokoju potrafi niepokoić bardziej niż potwór pokazany w pełnym świetle. Kamera każe wypatrywać kogoś obok Cecilii, dzielić jej bezradność i podejrzewać zagrożenie tam, gdzie inni niczego nie widzą. Leigh Whannell nie zajmuje się możliwościami wynalazku, tylko kobietą, przeciw której ktoś go użył. Niewidzialny człowiek łączy więc strach przed fizycznym atakiem z lękiem przed utratą wiarygodności: napastnik może być wszędzie, a ofiara zostaje z tym zupełnie sama.

Ciche miejsce (A Quiet Place, 2018)

Rodzina Abbottów próbuje przetrwać w świecie opanowanym przez niewidome stworzenia, które polują dzięki bardzo czułemu słuchowi. Bliscy ograniczają hałas i porozumiewają się między innymi językiem migowym, bo nawet codzienne czynności trzeba wykonywać tak, żeby nie zwrócić uwagi drapieżników gotowych zareagować na każdy dźwięk. Wśród bohaterów jest głucha Regan, a film uwzględnia jej odmienny sposób odbierania otoczenia: rodzina mierzy się ze wspólnym niebezpieczeństwem, ale nie wszyscy mogą je usłyszeć i tak samo rozpoznać.

Podczas seansu trudno nie zacząć nasłuchiwać razem z bohaterami. Ciche miejsce angażuje już samym kontrastem ciszy i hałasu, ale John Krasinski wyciąga z tego pomysłu więcej niż czekanie na czyjś fatalny błąd. Perspektywa głuchej dziewczyny zmienia sposób, w jaki widz odbiera zagrożenie, a rodzinne więzi sprawiają, że w każdej próbie przetrwania chodzi o kogoś bliskiego. Nie wystarczy patrzeć na ekran, trzeba jeszcze reagować na to, co dociera do uszu, więc i fotel w kinie przestaje być bezpiecznym miejscem.

5. Nie! (Nope, 2022)

Po śmierci ojca rodzeństwo Haywoodów prowadzi ranczo i zaczyna obserwować na niebie zagadkowe zjawisko, którego nie potrafi wyjaśnić. OJ i Emerald postanawiają je sfotografować, choć nie wiedzą, z czym mają do czynienia, ani tym bardziej, jak bezpiecznie zbliżyć się do tego, co pojawia się nad ich terenem. Ranczo, dotąd zwykłe miejsce pracy, staje się areną spotkania ze zdarzeniem, którego nie da się potraktować jak kolejnego efektownego widoku w chmurach.

Otwarte niebo okazuje się równie skutecznym miejscem do straszenia jak ciasny korytarz. Pomysłowy projekt zagrożenia wynagradza uważne patrzenie czymś więcej niż znajomym widokiem obcego najeźdźcy, a Jordan Peele splata widowisko z pragnieniem, by je utrwalić: ludzie sami zbliżają się do czegoś, przed czym powinni się chronić. Nie! pobudza ciekawość i zarazem budzi lęk przed kolejnym spojrzeniem w górę. Najmocniej działają tu zdjęcia, które każą szukać zagrożenia w chmurach, daleko od bohaterów.

Anihilacja (Annihilation, 2018)

Biolożka Lena dołącza do grupy badaczek, które wyruszają do odizolowanej strefy anomalii, po tym, jak jej mąż wrócił ciężko chory z wcześniejszej misji. Na miejscu uczestniczki wyprawy trafiają na organizmy podlegające niepokojącym przemianom. Tam, gdzie mutacjom ulega sama przyroda, trudno rozpoznać nawet dobrze znane formy życia, a przy kolejnych obserwacjach biologicznego zagrożenia Lenie stale towarzyszy pytanie, co stało się z mężem podczas tamtej misji.

Mutacje są tu odpychające i fascynujące zarazem, więc trudno traktować je jak zwykłe przeszkody, które badaczki muszą pokonać w drodze do celu. Anihilacja zachwyca wyobraźnią wizualną, a Alex Garland wykorzystuje cielesną grozę także w opowieści o autodestrukcji: człowiek może bać się zmiany i jednocześnie sam zmierzać ku własnemu zniszczeniu. Dzięki temu wyprawa ma osobisty wymiar nawet przy najbardziej obcych odkryciach biologicznych. Najwięcej siły mają jednak obrazy mutacji, których film nie oswaja prostym objaśnieniem.

Wideodrom (Videodrome, 1983)

Max Renn, szef stacji kablowej, który szuka szokujących materiałów, trafia na brutalny program i próbuje ustalić, skąd pochodzi transmisja i kto odpowiada za pokazywane obrazy. Poszukiwaniom towarzyszą zaburzenia postrzegania i cielesne przemiany, przez które coraz trudniej mu oddzielić to, co ogląda na ekranie, od tego, czego sam doświadcza. Człowiek, który wybierał cudzą przemoc dla swojej publiczności, sam staje się obiektem manipulacji: musi szukać źródła zagrożenia, choć nie może już w pełni polegać na własnych zmysłach.

David Cronenberg nadaje wpływowi mediów fizyczną postać, a dzięki praktycznym efektom niemal da się dotknąć czegoś, co w innym filmie byłoby tylko rozmową o oddziaływaniu obrazów na odbiorcę. Wideodrom jest przez to boleśnie konkretny, nawet gdy bohater nie potrafi już rozpoznać, co naprawdę mu się przydarza. Ciało i percepcja zawodzą równocześnie, więc Max nie ma skąd ocenić własnego położenia, a odraza miesza się z fascynacją ekranową przemocą. To kapitalny body horror, który uzależnienie od oglądania przedstawia jako zagrożenie dla całego organizmu.

Inwazja porywaczy ciał (Invasion of the Body Snatchers, 1978)

Pracownicy służby zdrowia w San Francisco zauważają, że ludzie z ich otoczenia zaczynają zachowywać się jak obcy, choć z wyglądu nie różnią się od tych, których znali wcześniej. Bliscy tracą uczucia, a podejrzenie, że mieszkańców zastępują sobowtóry, zmusza Matthew i Elizabeth do szukania wyjaśnienia wśród ludzi coraz mniej skłonnych podzielać ich obawy. Tymczasem zmiana obejmuje kolejne osoby i całe miasto, w którym codzienne spotkania przestają dawać poczucie bezpieczeństwa.

Miasto pełne ludzi nie chroni bohaterów przed samotnością. Philip Kaufman buduje paranoję niepokojącymi zdjęciami i dźwiękiem, ale przede wszystkim podważa zaufanie do tych, których obecność powinna uspokajać. Inwazja porywaczy ciał przeraża podejrzeniem, że rozmówca tylko odgrywa dawną bliskość, a do tego, by spotkanie stało się groźne, nie trzeba otwartego ataku. Osaczenie narasta w codziennym otoczeniu, bez wysyłania bohaterów w odległy, obcy świat. Z bliskim człowiekiem można stracić kontakt, a jego twarz nie zdradzi tego żadnym szczegółem.

Mucha (The Fly, 1986)

Seth Brundle testuje na sobie urządzenie do teleportacji, nie wiedząc, że do środka dostała się również mucha. Po próbie naukowiec zaczyna przechodzić fizyczną transformację, a w jego ciele zachodzą niekontrolowane zmiany związane z obecnością owada. Przemiana dotyka także jego relacji z Veronicą Quaife. Kobieta przygląda się temu, co dzieje się z bliskim jej człowiekiem, i z każdym etapem musi mierzyć się z jego cierpieniem oraz coraz bardziej przerażającym wyglądem.

Odraza nie wypiera współczucia, nawet gdy przemiana staje się trudna do oglądania. Mucha zawdzięcza emocjonalną siłę temu, że za każdym odrażającym szczegółem charakteryzacji nadal widać człowieka i rozpadającą się relację. U Cronenberga cielesna groza służy tragedii: przemiana ciała Brundle’a rozbija jego związek z Veronicą, która musi patrzeć na cierpienie bliskiej osoby. Kolejne zmiany nie są więc popisem efektów. Przerażają tym bardziej, że widz nie dostaje wygodnej chwili, w której mógłby przestać przejmować się losem naukowca.