Paranormalne śledztwa z PIECZĘCIĄ NAUKI. Serial SCI-FI, za który oberwało się Danowi Aykroydowi

Dan Aykroyd zapowiada kolejne przypadki, badacze przepytują świadków, a widz ma poczuć, że zagląda do akt dochodzenia. Czołówka zresztą powołuje się na dokumentację badaczy, jakby wszystko, co za chwilę zobaczymy, pochodziło z prawdziwego archiwum. Czynnik PSI gra na przyjemności dobrze znanej miłośnikom paranormalnej telewizji: może ktoś naprawdę sprawdził te wszystkie opowieści i teraz pokazuje nam wyniki? Zanim jednak uwierzymy w zapewnienia o związku z rzeczywistością, trzeba zapytać, kto właściwie miałby to sprawdzać.

Badacze przyjeżdżają na miejsce

Obok popularnego już Z Archiwum X telewizja lat 90. znalazła miejsce na dochodzenia, które przypominały rekonstrukcję pracy naukowców. Taki serial stworzyli Christopher Chacon i Peter Aykroyd, a emitowano go w latach 1996–2000. Do kolejnych zgłoszeń wyrusza w nim zespół O.S.I.R., czyli serialowego biura badań naukowych, na którego akta powołuje się czołówka. Jego członkowie mają różne specjalizacje, przesłuchują świadków i zbierają informacje, a już w otwierającym odcinku sprawa niepokojących zjawisk w rodzinnym domu przeplata się z obserwacją UFO i domniemanym uprowadzeniem chłopców.

Gospodarz ma zresztą do tematu stosunek osobisty. Dan Aykroyd opowiadał o rodzinnej tradycji spirytystycznej, o zainteresowaniach pradziadka i o seansach, w których brało udział medium. Ta historia pasuje do człowieka, który zapowiada kolejne ekranowe zjawiska bez śladu rozbawienia, z powagą kogoś, kto wyrósł wśród takich opowieści. Projekt współtworzył jego brat Peter, a sam Dan stanął przed kamerą i jako gospodarz wprowadzał w kolejne historie widzów także w Polsce, gdzie serial emitowały RTL7 i Tele 5.

Czynnik PSI, czyli pmiędzy śledztwem a telewizyjną rekonstrukcją

Czynnik PSI przypomina Z Archiwum X, w którym dochodzenie powierzono zespołowi specjalistów, a nie parze agentów FBI. W pierwszym sezonie odcinek mieści zazwyczaj dwie sprawy, od drugiego dominuje jedna, a twórcy mocniej rozwijają postacie. Kiedy zostaje jedna sprawa, ważniejsi od zgłoszenia stają się ludzie, którzy je sprawdzają: badacze mają więcej czasu, żeby przestać być wyłącznie wykonawcami procedur. Z Po tamtej stronie łączy serial natomiast rama narratora i kolejne spotkania z nieznanym, tyle że tam oglądamy antologię, a tutaj wracamy do tych samych bohaterów.

Jeszcze bliższego pokrewieństwa dopatruję się w sposobie prezentacji. Unsolved Mysteries korzystał z gospodarza i inscenizacji, a przy tym prosił publiczność o informacje pomocne w rzeczywistych sprawach. Sightings przedstawiał z kolei relacje o niewyjaśnionych zjawiskach w reporterskiej formule. W Czynniku PSI świadkowie i dochodzenia należą do dramatycznej fabuły, choć wywiady i obraz stylizowany na zapis śledztwa sugerują dokument. Twórcy obsadzają nas przez to w roli odbiorców relacji, a nie tylko widzów horroru.

Wielkie pchły i sceptycy

Kłopot zaczyna się wtedy, gdy serial obiecuje związek z rzeczywistymi aktami. W historii The Infestation po znalezieniu meteorytu pojawiają się wielkie pchły, a zespół NASA ginie. Sceptyk Joe Nickell zakwestionował podstawy tej opowieści i krytykował pozory naukowości całej produkcji. W 1997 roku rada do spraw rzetelności mediów, Council for Media Integrity, przyznała gospodarzowi antynagrodę Snuffed Candle, czyli Zgaszoną Świecę. Sprzeciw jest o tyle zrozumiały, że czym innym jest przestraszyć widza wymyśloną historią, a czym innym sugerować, że ktoś wcześniej sprawdził jej wiarygodność.

Energia Matta Frewera jest mocnym argumentem za późniejszą, bardziej skupioną na bohaterach formułą. Widzowie piszący o serialu w 1999 roku chwalili jego grę, wyróżniali też Colina Foxa i doceniali dłuższe sprawy. Padał zarazem zarzut mniejszego napięcia niż w Z Archiwum X. W opinii z 2002 roku tani wygląd i słabe aktorstwo nie przekreślały przyjemności z rozrywki klasy B. Sam wolę ten serial jako gatunkową zabawę niż pokaz wiarygodnych badań. Przy wielkich pchłach łatwiej przyjąć umowność widowiska niż zapewnienia o jego naukowym zapleczu.

Do wczesnych odcinków warto wracaćjednak po coś innego niż portrety postaci. W formule dwóch spraw twórcy szybko przerzucają nas od jednego zgłoszenia do następnego i nie każą podporządkować całego seansu jednej zagadce. Można polubić tę zwięzłość i różnorodność, a także to, że można w sumie porównać, jak zespół bada zupełnie różne zjawiska. Gospodarz zapowiada kolejny przypadek, badacze wracają do pracy. Najbardziej niepokojący jednak jest ich spokój: spotkanie z czymś niemożliwym wygląda u nich jak następny dzień w pracy.