7 serialowych arcydzieł SCI-FI, które w 2026 roku ogląda się jak dokument

Telewizyjne antyutopie straszyły światem, w którym człowiek staje się zbiorem danych, pracodawca zagląda coraz głębiej w jego życie, a politycy zarządzają społecznym strachem. Dziś coraz łatwiej rozpoznać w tych opowieściach własne doświadczenia, zwłaszcza gdy technologia pomaga jednym ludziom decydować za innych – od oceny wiarygodności po podział podstawowych zasobów. Pod efektownym pomysłem science fiction kryją się znajome stosunki władzy, a bohaterowie idą na codzienne kompromisy, do których nie potrzeba ani futurystycznych urządzeń, ani szczególnie odległej przyszłości. Wybitne (i nieprawdopodobnie aktualne) seriale sci-fi.

Utopia (2013)

Grupa fanów komiksu zdobywa rękopis, którym interesuje się także tajemnicza organizacja, i nagle staje się celem ludzi gotowych użyć przemocy. Bohaterowie próbują zrozumieć znaczenie znaleziska, a poszukiwanie odpowiedzi wciąga ich w spisek związany z zagrożeniem biologicznym. Wspólna fascynacja opowieścią zamienia się w walkę o przetrwanie z ludźmi, którzy ukrywają wiedzę o losie innych i zamierzają samodzielnie nim rozporządzać. Zwykli czytelnicy trafiają w sam środek cudzych planów, choć nie znają ich pełnej skali.

Jaskrawe zdjęcia i niepokojąca muzyka sprawiają, że zagrożenie czuje się nawet wtedy, gdy na ekranie nie dochodzi do przemocy. Thriller Dennisa Kelly’ego pokazuje ludzi przekonanych, że wolno im decydować za pozostałych, a wiedza o zdrowiu publicznym daje im narzędzie kontroli. Utopia znakomicie wykorzystuje nierówność między tymi, którzy znają plan, a tymi, którzy próbują jedynie przeżyć jego realizację. Podejrzliwość bohaterów szybko udziela się widzowi, a napięcie budują obraz i dźwięk w tym samym stopniu co zagadka ukryta w rękopisie.

Czarne lustro (Black Mirror, 2011)

Lacie chce mieszkać lepiej i obracać się w odpowiednim towarzystwie, ale najpierw musi podnieść ocenę, którą wystawiają jej inni ludzie. W tej historii – jednej z niezależnych opowieści antologii – każdy uśmiech jest inwestycją w reputację, a nieudana rozmowa może się skończyć czymś gorszym niż chwila zażenowania. Bohaterka zabiega o aprobatę z determinacją kogoś, kto wie, że od cudzych reakcji zależy jego przyszłość. Nawet wybór mieszkania wymaga odpowiednio wysokiej punktacji, a pozornie niewinne oceny układają się w hierarchię, w której Lacie próbuje awansować.

Satyra Charliego Brookera trafia w potrzebę akceptacji, którą bohaterowie próbują zaspokoić za pomocą technologii. Równie celnie Czarne lustro dotyka żałoby, kiedy zestawia możliwość cyfrowego odtworzenia bliskiej osoby z pragnieniem, by za wszelką cenę podtrzymać więź. Fikcja niewiele tu wyprzedza rzeczywistość, bo istniejące już chatboty imitujące zmarłych pozwalają rozmawiać z cyfrowym zastępstwem kogoś, kogo zabrakło. Brooker rzadko straszy samym urządzeniem. Pokazuje raczej emocje przyszłego klienta i cenę, jaką ten zgadza się zapłacić za obietnicę ulgi.

Impersonalni (Person of Interest, 2011)

Harold Finch rekrutuje byłego agenta do ratowania ludzi wskazanych przez system, który przewiduje akty przemocy. John Reese dostaje jednak tylko trop prowadzący do konkretnej osoby i musi sam ustalić, czy ma przed sobą przyszłą ofiarę, czy sprawcę, bo z samej informacji o zagrożeniu nie wynika jeszcze, komu zaufać i jak zareagować. Obaj próbują zapobiec zbrodni, zanim ktokolwiek zgłosi ją policji. Maszyna daje im przewagę, ale odnalezienie wskazanego człowieka to dopiero początek: muszą jeszcze zrozumieć jego sytuację.

Pod sensacyjną formułą Jonathan Nolan rozwinął dramat o odpowiedzialności za sztuczną inteligencję. Impersonalni wciągają doraźną akcją, ale z czasem coraz uważniej przyglądają się ludziom, którzy ustalają zasady działania systemu i decydują, do czego wykorzystać zgromadzoną wiedzę. Dzisiejsza policja też sięga po łączenie danych i narzędzia predykcyjne, a wraz z nimi pojawia się ryzyko błędów i nadużyć nadzoru. Finch i Reese ratują więc człowieka, a zarazem wkraczają w jego życie bez pytania o zgodę.

Devs (2020)

Programistka Lily Chan po tajemniczej śmierci partnera zaczyna badać sekretny dział firmy Amaya, w której pracuje. Chce się dowiedzieć, czym zajmują się ludzie prowadzący ukryty projekt komputerowy i co działalność pracodawcy ma wspólnego z jej stratą. Osobiste śledztwo splata się wtedy z zagadką przedsięwzięcia, które ma pozwolić odtwarzać przeszłość i przewidywać przyszłość. Technologiczne nowinki bohaterki nie interesują. Chce zrozumieć śmierć bliskiego człowieka, a trafia na pytania o przyczyny zdarzeń i granice ludzkiej wiedzy.

Zdjęcia i muzyka budują hipnotyczną atmosferę, w której tajny projekt nabiera niemal religijnego wymiaru. Alex Garland wykorzystał komputer do rozważań o determinizmie, a ograniczenia takiego rozumowania powiązał także z mechaniką kwantową. Zamiast widowiska o coraz sprytniejszej maszynie powstał thriller filozoficzny, w którym technologia ma dać pewność tam, gdzie ludzie najbardziej jej potrzebują. W Devs obietnica przewidywania zdarzeń prowadzi w końcu do pytania, czy człowiek naprawdę wybiera, czy tylko wykonuje to, co wynika z wcześniejszych przyczyn.

Rozdzielenie (Severance, 2022)

Mark pracuje w Lumon, gdzie chirurgiczny zabieg oddziela wspomnienia zawodowe od prywatnych: w biurze nie pamięta życia poza firmą, a po wyjściu nie wie, co robił w pracy. Codziennie funkcjonuje więc jako dwie odseparowane wersje tej samej osoby i żadna z nich nie zna całego własnego doświadczenia. Kiedy zaczyna kwestionować sens obowiązków i samej procedury, staje naprzeciw pracodawcy, który kontroluje nie tylko jego służbowy czas. Pytanie o warunki zatrudnienia zamienia się w pytanie o to, kim Mark właściwie jest.

Biurowy absurd jest tu przerażająco precyzyjny: monitoringowi towarzyszą infantylne nagrody i firmowe rytuały, które zastępują samodzielność. Rozdzielenie doprowadza marzenie o idealnym odcięciu pracy od domu do sytuacji, w której pracownik traci prawo do własnej pamięci. Prawdziwi pracownicy i związki zawodowe skarżą się dziś, że cyfrowy nadzór wywołuje stres i podkopuje zaufanie do pracodawcy. Satyra Dana Ericksona trafia w ten sam czuły punkt, bo pokazuje firmę, która ogłasza troskę o zatrudnionego, a sama ustala, co ma go uszczęśliwiać.

Rok za rokiem (Years and Years, 2019)

Rodzina Lyonsów z Manchesteru próbuje układać sobie życie w niedalekiej przyszłości, ale kolejne zmiany polityczne i gospodarcze wdzierają się w jej codzienność. W debacie publicznej rośnie tymczasem znaczenie populistki Vivienne Rook, a bohaterowie muszą odnaleźć się wśród presji ekonomicznej, kryzysu uchodźczego i gwałtownych przemian technologicznych. Wielkie wydarzenia oglądamy oczami bliskich sobie osób, z których każda reaguje na nie inaczej. Żadna nie może odłożyć rodzinnych spraw do spokojniejszych czasów ani oddzielić domowych decyzji od tego, co dzieje się za oknem.

Rodzinne przywiązanie sprawia, że polityczne zagrożenie odczuwa się w tym serialu osobiście, a humor pokazuje, jak długo ludzie potrafią oswajać niepokojące zmiany. Rok za rokiem znakomicie łączy emocjonalną sagę z satyrą na populizm i ocenia decyzje rządzących przez sytuację tych, którzy ponoszą ich koszty. Dlatego uchodźcy z Ukrainy i presja ekonomiczna przestają być wyłącznie tematami publicznej dyskusji i stają się częścią doświadczenia bohaterów.

The Expanse (2015)

Detektyw Miller szuka zaginionej Julie Mao, a jego śledztwo splata się z losem innych ludzi uwikłanych w międzyplanetarny konflikt. Stosunki Ziemi z Marsem są napięte, a mieszkańcy Pasa planetoid doświadczają wyzysku i zależą od dostępu do podstawowych zasobów. Na Ceres, największym ciele w Pasie, nawet woda jest reglamentowana, więc wielka polityka oznacza dla jednych walkę o wpływy, a dla drugich codzienną troskę o przetrwanie. Poszukiwania jednej kobiety toczą się wśród społeczności, które mają coraz mniej powodów, by sobie ufać.

Kosmiczny rozmach idzie tu w parze z dbałością o fizykę i polityczne interesy poszczególnych społeczności. Świat zbudowany przez Marka Fergusa i Hawka Ostby’ego jest wiarygodny, bo jego mieszkańcy potrzebują statków, ale równie pilnie potrzebują wody. W The Expanse warunki życia ważą tyle samo co deklaracje przywódców, a od ludzi zależnych od cudzego dostępu do zasobów trudno oczekiwać zaufania. Międzyplanetarna polityka jest tu sprawą ludzi, a nie samych map i flot.