Żaden serial FANTASY HORROR nie oddaje LOVECRAFTA lepiej niż ta miniseria

Potwora można pokazać, trudniej sprawić, żeby po jego zobaczeniu człowiek przestał ufać własnemu rozumieniu świata. Z tym problemem mierzy się Gabinet osobliwości Guillermo del Toro, antologia, w której bezpośrednie adaptacje Lovecrafta sąsiadują z opowieściami innych autorów. Serial Netflixa ma przy tym konkurencję, bo istotami z wyobraźni pisarza zaludniają ekran także inne produkcje. Tyle że o bliskości z Lovecraftem nie musi rozstrzygać wygląd stworzenia. Ważniejsze może się okazać to, co dzieje się z człowiekiem, kiedy staje z nim twarzą w twarz.

Zobaczyć nie znaczy zrozumieć

Lovecraft odróżniał grozę kosmiczną od fizycznej makabry: potrzebował atmosfery działania nieznanych sił, a nie samego widoku zmasakrowanego ciała. Jego bohater ma odkryć coś, wobec czego cała jego wiedza okazuje się bezradna. W antologii z 2022 roku, obecnie dostępnej w Polsce na Netflixie, del Toro oddał osiem historii różnym reżyserom i zostawił im autorską swobodę. Każdy z nich inaczej rozwiązał ten sam ekranowy problem: jak pokazać obcą rzeczywistość, żeby spotkanie z nią nie zamieniło się w oględziny kolejnego efektownego monstrum.

W Dziele Pickmana Keitha Thomasa potwór wychodzi z ukrycia. W opowiadaniu narrator Thurber dopiero na fotografii odkrywa, że malarz korzystał z prawdziwego, potwornego modela. Ekranizacja pokazuje istotę wprost, a scenariusz Lee Pattersona rozbudowuje rodzinne losy bohatera, więc groza dosięga także dopisanych w filmie żony i syna. Tak wyraźny obraz odbiera historii część niepokoju, ale rodzinny wątek go równoważy, bo bohater nie może po prostu opuścić pracowni. To, co zobaczył na obrazach, wdziera się w jego codzienność.

W Koszmarach w domu wiedźmy Catherine Hardwicke zmienia się samo pragnienie bohatera. Literacki Walter Gilman bada matematykę i nieeuklidesową geometrię domu, tymczasem scenarzystka Mika Watkins dała mu zmarłą siostrę bliźniaczkę, którą ekranowy Gilman próbuje odzyskać. Jego rozpacz łatwo zrozumieć, ale przez ten znajomy cel cała wędrówka mniej przeraża: zamiast spotkania z czymś, co przekracza ludzkie poznanie, oglądamy opowieść o żałobie. Wyprawa traci przez to do pewnego stopnia kosmiczną obcość.

Człowiek jako cudze środowisko

Najpełniej ta obcość wybrzmiewa w Autopsji Davida Priora, opartej na opowiadaniu Michaela Shei z 1980 roku. Koroner bada zwłoki po wybuchu w kopalni i trafia na pozaziemskiego pasożyta. Przyszedł do sali sekcyjnej ustalić przyczynę śmierci, a tymczasem okazuje się, że sam człowiek jest tylko materiałem do wykorzystania. Obcy dużo wyjaśnia i jest świadomie sadystyczny, więc nie uosabia czystej obojętności kosmosu. Przeraża jednak co innego: ciało zostaje sprowadzone do roli gospodarza. Lekarz rozpoznaje zagrożenie, ale nie potrafi już patrzeć na człowieka tak jak wcześniej.

W Prezentacji Panosa Cosmatosa podobną bezradność oglądamy w luksusowej rezydencji. Zaproszeni eksperci długo rozmawiają w narkotycznej atmosferze, zanim zobaczą kamienny obiekt i wydostającą się z niego istotę. Ich kompetencje nie pomagają jej zrozumieć ani kontrolować. Reżyser wskazywał jako inspiracje Scooby-Doo i komiksy EC, nie konkretny tekst Lovecrafta, ale zbliżonego klimatu nie można mu odmówić. Kolekcjoner traktuje niezwykły przedmiot jak własność, dopóki nie staje wobec czegoś, czego nie potrafi poskromić. Groza wynika z jego bezradności, nie z rozpoznania literackiego potwora.

Gabinet osobliwości Guillermo del Toro, czyli potwór to nie wszystko

Szogoty, potwory z mitologii pisarza, w Krainie Lovecrafta pojawiają się obok przemocy rasistowskiej. Misha Green mówiła o czarnym życiu i traumie pokoleniowej; mierzyła się też z rasizmem samego autora. Tutaj rozpoznajemy historyczne źródła zagrożenia, w antologii tracimy pewność ludzkiej pozycji we wszechświecie. Ta druga perspektywa jest mi bliższa jako element szerzej rozumianej kosmicznej grozy. Także jeden z krytyków wyróżnił Autopsję w porównaniu do Archive 81, a przywołał również Detektywa i serial Green, wskazując właśnie odcinek Priora.

Del Toro szczególnie mocno angażował się w projektowanie potworów, a ekipa szeroko korzystała z efektów praktycznych, które łączyła z cyfrowymi. Obca istota zajmuje dzięki temu miejsce obok człowieka, zamiast zostać literackim niedopowiedzeniem. O sile spotkania nie rozstrzyga jednak sam wygląd potwora. Najlepszy serialowy kontakt z Lovecraftem to taki, przy którym przestajesz pytać, jak wygląda monstrum, a zaczynasz zastanawiać, co jego istnienie oznacza dla mnie. Po Autopsji pytam, czy moje ciało rzeczywiście należy do mnie.