Zakazane HORRORY, które dziś uchodzą za ARCYDZIEŁA

Horror potrafi przestraszyć także tych, którzy decydują, co wolno pokazać publiczności – cenzorów, urzędników i strażników obyczajów. Filmy zatrzymywane przed wejściem do kin, konfiskowane na kasetach albo dopuszczane do pokazów dopiero po cięciach należą dziś do kanonu grozy, choć o ich sile nie decydują sceny uznane kiedyś za niedopuszczalne. Ich twórcy umieli przerazić cieniem na ścianie, napastliwym dźwiękiem albo gwałtownym ruchem kamery, a za obrazami, które wywołały obyczajowy skandal, kryją się precyzyjnie zrealizowane opowieści o lęku, cierpieniu i przemocy. Zakazane horrory wciąż straszą i fascynują.

Nosferatu – symfonia grozy (Nosferatu, eine Symphonie des Grauens, 1922)

Agent nieruchomości Hutter wyrusza do Transylwanii, żeby zawrzeć umowę z hrabią Orlokiem, i nie ma pojęcia, że jego klient jest wampirem. Wyjazd ma być zwykłą sprawą zawodową, jednak na miejscu Huttera wita gospodarz, który już samym wyglądem budzi odrazę. Orlok w niczym nie przypomina uwodziciela, który zaprasza gościa do romantycznej przygody, a agent, zamiast bezpiecznie doprowadzić interes do końca, zostaje pod jednym dachem z kimś, kto zagraża mu samą swoją obecnością.

Groza u F.W. Murnaua rodzi się z cienia, niepokojącego pleneru i sposobu, w jaki Orlok pojawia się w kadrze. Rozbudowane wyjaśnienia nie są tu potrzebne: widz rozpoznaje zagrożenie w sylwetce i ruchu, zanim zdąży je nazwać. Film omal nie przepadł po procesie o prawa do Draculi, bo po działaniach wdowy po Bramie Stokerze nakazano zniszczyć negatyw i kopie. Część materiałów jednak przetrwała, a efekty zdjęciowe do dziś budzą niepokój, choć przemocy nie widać tu wprost. To mistrzowska lekcja straszenia samym obrazem.

Dziwolągi (Freaks, 1932)

Cyrkowa akrobatka Cleopatra poślubia zakochanego w niej Hansa, licząc na jego majątek, a nie na wspólne życie z człowiekiem, który darzy ją uczuciem. On widzi w tym związku spełnienie swoich pragnień, ona traktuje partnera jako drogę do pieniędzy i wykorzystuje jego przywiązanie. Wokół pary żyje społeczność fizycznie odmiennych cyrkowców, przyzwyczajonych do cudzej ciekawości i oceniających spojrzeń, podczas gdy piękna akrobatka za atrakcyjnym wyglądem skrywa wyrachowanie wobec mężczyzny, którego zamierza poślubić.

Zamiast oglądać cyrkowców wyłącznie oczami publiczności, Tod Browning pozwala zobaczyć ich jako wspólnotę zdolną do przywiązania i solidarności. Dzięki temu groza dotyczy także pogardy, z jaką można potraktować drugiego człowieka. Brytyjscy cenzorzy odmówili filmowi certyfikatu, uznając między innymi, że komercyjnie wykorzystuje osoby z niepełnosprawnościami; dopuścili go dopiero po ponad trzydziestu latach. Empatia reżysera wobec odrzuconych nadaje tej opowieści siłę przejmującego horroru o krzywdzie zadawanej pod osłoną normalności.

Egzorcysta (The Exorcist, 1973)

Chris szuka pomocy dla córki Regan, której niepokojącego zachowania lekarze nie potrafią wyjaśnić. Dziewczynka z każdym dniem coraz mniej przypomina dziecko, które matka znała, a Chris musi patrzeć na jej cierpienie bez pewności, co je powoduje i jak mu zaradzić. Kolejne próby zrozumienia stanu Regan nie przynoszą odpowiedzi, więc pojawia się pytanie o ingerencję sił nadprzyrodzonych. Wobec bezradności medycyny matka zaczyna szukać pomocy poza nią.

William Friedkin traktuje cierpienie i wiarę poważnie, więc opętanie nie zamienia się u niego w pokaz efektów. Sceny nadprzyrodzone przerażają, bo reżyser osadza je w dramacie matki, która próbuje ratować dziecko. W Wielkiej Brytanii część władz lokalnych zakazała pokazów, a wydanie wideo na lata wycofano z obrotu, bo obawiano się, że film obejrzą w domu dzieci. Film działa bowiem na emocje z ogromną siłą, także wtedy, gdy na ekranie nie dzieje się nic gwałtownego.

Teksańska masakra piłą mechaniczną (The Texas Chain Saw Massacre, 1974)

Grupa młodych ludzi jedzie na teksańską prowincję i trafia w pobliże domu zamieszkanego przez niebezpieczną rodzinę. Nikt z nich nie wie jeszcze, z kim ma do czynienia. Okolica, przez którą jadą, wygląda zupełnie zwyczajnie, a zagrożenie nie ma nic wspólnego z nadprzyrodzonym światem ani ze spotkaniem z istotą znaną z dawnych legend. W sąsiedztwie domu wycieczka zmienia się w walkę o własne bezpieczeństwo z ludźmi, których zamiarów bohaterowie nie potrafią zrozumieć.

U Tobe’a Hoopera pozornie dokumentalne zdjęcia i napastliwy dźwięk sprawiają, że groza wydaje się niemal fizyczna. Montaż odbiera widzowi wygodne miejsce do obserwacji, a przemoc działa raczej przez sugestię niż przez szczegółowe pokazywanie obrażeń. Hooper nie daje widzowi chwili wytchnienia między oczekiwaniem a atakiem. BBFC odmówiła filmowi certyfikatu z powodu atmosfery terroru, a poszczególne rady lokalne same decydowały o pokazach. W Australii kilkakrotnie odmawiano mu klasyfikacji.

Martwe zło (The Evil Dead, 1981)

Piątka znajomych przyjeżdża do odludnej chaty i znajduje tam nagranie, które przywołuje demoniczne siły. Wspólny wyjazd zamienia się w walkę z nadprzyrodzonym zagrożeniem, a odcięci od pomocy bohaterowie nie mają już co liczyć na spokój odosobnionego miejsca. Nie prowadzą śledztwa w sprawie odległej tajemnicy, bo niebezpieczeństwo dotyczy ich samych. Wszystko rozgrywa się w chacie, a do beztroskiego pobytu, na który liczyli po przyjeździe, nie ma powrotu.

Kamera pędzi i napiera, a Sam Raimi zamienia skromne środki w serię pomysłowych ataków na widza. Praktyczne efekty i gwałtowny montaż mają energię kina, które nie oglądało się na własne ograniczenia, a sam ruch kamery straszy tu równie skutecznie jak demoniczna przemiana. Miłośnicy grozy, która ani przez chwilę nie stoi w miejscu, znajdą tu popis reżyserskiej pomysłowości. W Wielkiej Brytanii kasety konfiskowano w postępowaniach o nieprzyzwoitość, a w RFN film trafił na indeks i objęły go nakazy konfiskaty z powodu przedstawiania przemocy.

Opętanie (Possession, 1981)

Mark wraca do Berlina Zachodniego, a tam dowiaduje się, że jego żona Anna chce rozwodu. Próbuje zrozumieć, co dzieje się z ich małżeństwem, i obserwuje coraz dziwniejsze zachowanie kobiety, ale każda próba wyjaśnienia przynosi tylko kolejne powody do niepokoju. Rozmowy małżonków nie prowadzą do porozumienia, a Mark musi oswoić się z zapowiedzią rozstania i z tym, że postępowania żony nie da się wytłumaczyć samym kryzysem związku ani chęcią odejścia od męża.

Cielesna intensywność gry aktorskiej sprawia, że u Andrzeja Żuławskiego kryzys małżeński ogląda się jak horror, zanim jeszcze widz spróbuje oddzielić jedno od drugiego. Anna nie opowiada o cierpieniu, ona przeżywa je całym ciałem, czego dowodem jest scena w metrze. Bezkompromisową formę dopełnia aktorstwo doprowadzone do granic wytrzymałości. Film trafił na brytyjski indeks nieprzyzwoitości, czyli tzw. video nasties, a amerykański dystrybutor mocno go przemontował i okroił.