Zestawienie
10 NAJPOPULARNIEJSZYCH serialI SCI-FI w historii telewizji
Seriale sci-fi z sześciu dekad telewizji, w których technologia i obce światy służą opowieściom o przyjaźni, strachu i odpowiedzialności.
Kosmiczne wyprawy i spotkania z nieznanym potrafią przyciągnąć przed ekran, ale do serialu przywiązuje zwykle coś bardziej swojskiego: przyjaźń wystawiona na próbę, odpowiedzialność za drugiego człowieka albo strach przed utratą kontroli nad własnym życiem. Seriale sci-fi korzystają z tej bliskości szczególnie skutecznie, bo pozwalają obcować z bohaterami jeszcze długo po tym, jak ich świat przestał zaskakiwać. W opowieściach o androidach i statkach kosmicznych jest więc miejsce na widowiskową przygodę, a obok niej na niewygodne pytania o to, jak postępują ludzie.
Strefa mroku (The Twilight Zone, 1959)
Zwyczajny człowiek trafia w sytuację, której nie potrafi wyjaśnić niczym, co dotąd wiedział o świecie. W każdym odcinku poznajemy innych bohaterów i osobną historię, a codzienność okazuje się w niej znacznie mniej bezpieczna i przewidywalna, niż wyglądała jeszcze przed chwilą. Nie ma tu stałej drużyny, która upora się z kolejnym niebezpieczeństwem. Każda postać musi sama rozpoznać reguły nowej rzeczywistości, a widz patrzy na kogoś, kto właśnie stracił pewność, że rozumie własne otoczenie i potrafi się w nim poruszać.

Rod Serling umiał wykorzystać fantastyczny pomysł, żeby powiedzieć o człowieku coś dotkliwie znajomego. W antologii Strefa mroku precyzyjnie budował historie, w których niepokojące zdarzenie prowadzi do celnego komentarza społecznego, a ludzkie słabości wychodzą na jaw dopiero wtedy, gdy bohater musi się z tym zdarzeniem zmierzyć. Te opowieści nie zestarzały się do dziś, bo pod dziwnymi okolicznościami bez trudu rozpoznajemy postawy, które znamy z własnego otoczenia.
Star Trek: Następne pokolenie (Star Trek: The Next Generation, 1987)
Kapitan Jean-Luc Picard dowodzi załogą statku Enterprise, która bada kosmos i nawiązuje kontakty z innymi cywilizacjami. Statek daje jej ogromne możliwości techniczne, ale spotkanie z nieznanym nie kończy się tu na rozpoznaniu zagrożenia. Załoga musi zrozumieć, jakimi zasadami kierują się napotkane istoty, i ustalić, jak daleko wolno jej się posunąć, kiedy odpowiada również za innych. Na pokładzie służą przy tym ludzie bardzo od siebie różni, którzy w każdej misji muszą znaleźć wspólny język.

Gene Roddenberry zaproponował w serialu Star Trek: Następne pokolenie optymistyczną przyszłość, w której człowiek wciąż popełnia błędy, ale umie rozmawiać i widzi w obcości zaproszenie do poznania, a nie wyłącznie powód do strachu. Picard i jego podwładni nie mogą schować się za przewagą techniczną i muszą uzasadniać własne wybory, więc spory etyczne są tu pełnoprawną częścią przygody. Załogę łatwo podziwiać za kompetencje, ale jeszcze większą satysfakcję daje patrzenie, jak waży racje napotkanych istot.
Z Archiwum X (The X-Files, 1993)
Agenci FBI Fox Mulder i Dana Scully zajmują się sprawami, które wymykają się zwykłym procedurom śledczym. Badają niewyjaśnione zdarzenia i zjawiska paranormalne, a z czasem za pojedynczymi zagadkami zaczynają dostrzegać rozleglejszy spisek. Wtedy muszą ustalić już nie tylko, co się wydarzyło, lecz także, komu mogą wierzyć. Każde dochodzenie ma własnych uczestników i własną tajemnicę, ale po zamknięciu sprawy oboje wracają do wspólnej pracy i do kolejnych pytań.

Najpierw udziela się niepokój, potem przywiązanie do pary śledczych. Chris Carter połączył w Z Archiwum X osobne zagadki z opowieścią o spisku, dzięki czemu każdy odcinek ma własne zakończenie, a zarazem dokłada kolejny element do większej tajemnicy. Mulder i Scully nie są jednak tylko przewodnikami po katalogu niewyjaśnionych zjawisk. Dzięki chemii między nimi ich wspólna praca wciąga równie mocno jak same sprawy, a ochota na następne spotkanie z tą parą zostaje nawet wtedy, gdy strach przed zagrożeniem już minął.
Zagubieni (Lost, 2004)
Ocaleni z katastrofy lotu Oceanic 815 próbują przetrwać na tajemniczej wyspie, ale dach nad głową nie przywraca im poczucia bezpieczeństwa. Jack Shephard i pozostali rozbitkowie muszą dogadać się z ludźmi, których wcześniej nie znali, a jednocześnie zrozumieć miejsce, do którego trafili wbrew własnej woli. Każdy z nich przywozi tu własną przeszłość, więc konieczność współpracy wcale nie zaciera różnic, a kolejne zagadki wyspy szybko poddają tę przypadkową wspólnotę próbie.

Losy rozbitków wciągają równie szybko jak zagadka wyspy. Serial Zagubieni, który współtworzył Damon Lindelof, łączy przygodę z dramatem zbiorowym, bo nawet najdziwniejsze zdarzenia dotykają ludzi z własnymi problemami, którzy na dodatek różnie oceniają wspólne położenie. Można więc tropić sekrety miejsca, ale tak samo ciekawi to, co bohaterowie przywieźli ze sobą. Twórcy umiejętnie grają na tym podwójnym apetycie: pytań o wyspę przybywa w tym samym tempie co pytań o przeszłość jej nowych mieszkańców.
Battlestar Galactica (2004)
Po ataku Cylonów ocalała flota ludzi ucieka w poszukiwaniu bezpiecznego miejsca. Dowódca William Adama i Laura Roslin podejmują decyzje za społeczność, która nie może po prostu wrócić do domu ani odłożyć konfliktów na spokojniejsze czasy, bo zagrożenie nie mija ani na chwilę. W tej podróży przetrwanie zależy zarówno od obrony przed wrogiem, jak i od umiejętności porozumienia się we własnym gronie: ludzie zabrali na pokład nie tylko nadzieję na ocalenie, lecz także spory o władzę i odpowiedzialność.

Ronald D. Moore postawił w Battlestar Galactica na bohaterów, których nie da się wygodnie podzielić na rozsądnych przywódców i ludzi przeszkadzających im w ratowaniu świata. Politycy i wojskowi działają pod presją, ale ta presja nie zwalnia ich z odpowiedzialności za własne wybory, a w sporach o to, co robić dalej, każda strona ma przekonujące racje. Widz nie dostaje łatwej odpowiedzi, po czyjej stronie stanąć. Dramat władzy wciąga tu właśnie dlatego, że Adama i Roslin mimo ciężaru swojej misji pozostają ludźmi omylnymi.
Doktor Who (Doctor Who, 2005)
Rose Tyler poznaje Doktora, tajemniczego podróżnika w czasie i przestrzeni, i razem z nim musi stawić czoła zagrożeniu dla Ziemi. Dziewczyna odkrywa rzeczywistość, która wykracza poza wszystko, co dotąd uważała za możliwe, i często musi działać bez pełnej wiedzy o tym, z czym właściwie ma do czynienia. Do tej znajomości wchodzi jako ktoś, kto dopiero uczy się jej reguł, więc obok wielkich niebezpieczeństw zostaje sporo miejsca na zwykłe zdumienie nowym światem.

Rose dopiero odkrywa, czym jest podróżowanie w czasie, a Doktor czuje się w tej rzeczywistości jak u siebie. W serialu Doktor Who ta różnica daje mnóstwo radości: dziewczyna dziwi się temu, co jej towarzysz przyjmuje bez mrugnięcia okiem, a widz poznaje go także przez jej reakcje. Oboje są na tyle zajmujący, że zmiana miejsca i epoki wcale nie musi być największą atrakcją odcinka, a ich wspólne przygody mają ciepło, którego nie zastąpiłby najbardziej wymyślny przeciwnik.
Czarne lustro (Black Mirror, 2011)
Bohaterowie odrębnych historii mierzą się ze skutkami rozwoju technologii i mediów, które zmieniają ich relacje i sposób patrzenia na rzeczywistość. Każdy odcinek ma inne postacie i własną sytuację wyjściową, a ludzie często muszą w niej ponieść konsekwencje, których wcześniej nie potrafili przewidzieć. Serial nie wysyła nikogo do dalekich światów, tylko pokazuje, jak może zmienić się świat znajomy, w którym codzienne zachowania nabierają nowego znaczenia.

Satyra Charliego Brookera tnie najgłębiej, gdy bohaterowie zachowują się niepokojąco znajomo. W antologii Czarne lustro twórca doprowadza codzienne przyzwyczajenia do punktu, w którym trudno dłużej udawać, że chodzi tylko o niewinną wygodę. Nie każe przy tym śledzić jednej wizji przyszłości, tylko w osobnych historiach sprawdza różne pomysły. Najcelniej trafia wtedy, gdy widz sam rozumie pokusę sięgnięcia po dane narzędzie, a strach przed technologią ustępuje miejsca znacznie mniej wygodnemu przyglądaniu się sobie.
Stranger Things (2016)
W miasteczku Hawkins znika Will Byers, a jego przyjaciele podczas poszukiwań poznają tajemniczą dziewczynkę zwaną Jedenastką. Chłopcy szukają kolegi i natrafiają na ślady eksperymentów, a potem stopniowo odkrywają, że zaginięcia nie da się oddzielić od niepokojących wydarzeń w ich okolicy. To kłopot znacznie poważniejszy niż zwykłe problemy dorastania: po drodze trafiają na rzeczy, o których istnieniu nie mieli pojęcia, i których nie potrafią jeszcze zrozumieć.

Nawiązania do kina lat osiemdziesiątych dają przyjemność rozpoznawania, ale bracia Dufferowie nie poprzestają na kolekcjonowaniu znajomych motywów. W Stranger Things odtwarzają też emocje przygodowego seansu, na którym ciekawość ściera się ze strachem o bohaterów. Dziecięca perspektywa pasuje do odkrywania rzeczy, które przerastają wiedzę bohaterów o świecie, a poszukiwania Willa mają wyraźną osobistą stawkę. Serial straszy i wzrusza, a nostalgii za tamtą dekadą od widza nie wymaga.
Westworld (2016)
W futurystycznym parku rozrywki goście spotykają androidy, które żyją w scenerii Dzikiego Zachodu. Istoty zaprojektowane dla ludzkiej przyjemności zaczynają jednak zachowywać się niepokojąco i trudno nie zapytać, czy wszystko nadal idzie zgodnie z założeniami ich twórców. Wśród mieszkańców parku są Dolores i Maeve, a przyglądanie się im rodzi pytania sięgające dalej niż sprawność maszyn: im mniej przewidywalnie reaguje sztuczna postać, tym trudniej orzec, czy to tylko usterka, czy początek czegoś, czego nie umiemy jeszcze nazwać.

Dolores i Maeve trudno traktować wyłącznie jako sprawnie zaprojektowane atrakcje dla gości. Jonathan Nolan i Lisa Joy pytają w Westworld o świadomość przez postacie, którym nie da się od razu przypisać jednego znaczenia, więc każdy ich gest trzeba uważnie śledzić. Aktorki przekonująco grają istoty zawieszone na niejasnej granicy między maszyną a człowiekiem. Równie starannie twórcy pokazali sam park, a zagadka rozgrywa się w sugestywnej, dopracowanej scenerii.
The Mandalorian (2019)
Po upadku Imperium mandaloriański łowca nagród Din Djarin przyjmuje zlecenie, które prowadzi go do tajemniczego dziecka. Samotnik zostaje związany z kimś, kogo nie może traktować jak kolejnego elementu zawodowego zadania, a ich relacja stopniowo staje się osią kosmicznej przygody. Wędrówka z małym towarzyszem wymaga od niego innej uwagi niż dotychczasowa praca, bo obok sprawności w walce liczy się teraz odpowiedzialność za istotę, która potrzebuje jego obecności i ochrony.

Samotny łowca z małym podopiecznym nie potrzebuje wielkich deklaracji, żeby zaangażować widza. Jon Favreau oparł The Mandalorian na tej prostej sytuacji, dał bohaterom czas na przygodę i nie objaśniał bez końca ich wzajemnego stosunku. Din Djarin przekonuje jako opiekun przede wszystkim tym, co robi w chwili zagrożenia. Twórcy zadbali też o widowisko i starannie przygotowane miejsca akcji, więc serial ma bezpośredni urok kosmicznej wyprawy, w której obok niebezpieczeństw znajduje się chwila czułości.

