Recenzje
ŚWIADEK. Han Solo wśród Amiszów, czyli znakomity THRILLER reżysera Truman Show
Amisze, policjant i chłopiec, który widział za dużo. Peter Weir zderza dwa światy, a pytanie brzmi, czy można od nich uciec. Świadek.
Świadek to film niosący w sobie duży ładunek łagodnego optymizmu. Jednocześnie jednak to film dziwnie nieszczery – końcowe przesłanie, mimo całej pogody, w którą pragnęłoby się wierzyć, sprawia wrażenie wymuszonego finału rozwiązanego przez twórcę z nadzieją, ale bez pełnego przekonania. Szczególnie, że reżyser, Peter Weir, to artysta brutalny, bezkompromisowy, artysta który nie ucieka przed portretowaniem czystej prawdy, nawet tej przerażającej w swoim chłodzie. Skąd więc ten manifest nieśmiałej nadziei w Świadku? Zabieg tak nietypowy dla Weira, tak zaskakujący, że w konsekwencji budzi rozczarowanie.
Sama fabuła filmu jest dla reżysera typowa, stanowi bowiem studium starcia dwóch kultur, dwóch obcych sobie światów, które mogą się do siebie zbliżyć, ale nie mogą połączyć. Na jednym biegunie spokój, pierwotność i prostota Amiszów, na drugim brutalność i okrucieństwo tak zwanej cywilizacji. Jest młoda matka, której syn stanie się jedynym świadkiem zbrodni, i policjant, walczący z korupcją i przestępstwem w łonie własnego oddziału. Ona wierzy w skromność i pokorę, on wyznaję filozofię walki i siły. Są skrajnie różni i należą do dwóch kompletnie innych wymiarów. Łączy ich troska o chłopca, którego życie jest zagrożone z powodu tego, co widział.

Droga, jaką odbywa twardy glina od momentu, gdy ranny i bezbronny trafia pod opiekę Amiszów, jest powrotem do pierwotności i natury zarówno w tym najbardziej oczywistym wymiarze, jak i w tym emocjonalnym i duchowym. Tej drodze do korzeni bliżej do wizji „szlachetnego dzikusa” Rousseau niż do teorii wrodzonej agresji Freuda. Dostrzegamy, przez pryzmat człowieka zrzucającego z siebie warstwa po warstwie obciążenia cywilizacji, że w swoim naturalnym stanie istota ludzka jest istotą kochającą, łagodną, wyciszoną. John Book odnajduje drugie ja, drugiego siebie, który potrafi kochać, widząc, że jego tryb życia, jego nieustanna walka skazały go na dualizm. Kochający Book, innymi słowy, to inny Book niż ten, którego znał.
Miłość jednak to za mało, by przeciąć wszystkie więzy. Nawet świat tak pełen prostoty, trwający w jedności z ziemią, słońcem i Bogiem nie gwarantuje pełnego wyzwolenia. Nie gwarantuje go również uczucie, gdyż ludzka kondycja jest zaprzeczeniem absolutnej wolności, jest integralnie podtrzymywana przez system norm i nakazów, które utrzymują społeczeństwa w porządku, natomiast krępują jednostki w imię ich społecznych zobowiązań i społecznych potrzeb.

Zasada równowagi wymaga, by coś oddać zamiast czegoś. Świat wypracował ten system od wieków na tyle skutecznie, że najmniejsza komórka nie jest w stanie przez nim uciec ani w pełni się od niego wyzwolić. Book widzi zatem, dostrzega to także jego towarzyszka Rachel, że jakakolwiek ucieczka jest w istocie przesunięciem z jednej formy skrępowania do innej – i faktyczne spełnienie i faktyczną jedność mogą osiągnąć jedynie pozostając każde w swoim świecie.
I tak powoli dochodzimy do konkluzji, którą Weir przepoił nadzieją. Ostatnie sceny filmu dowodzą, że niewinność i prostota są w stanie żyć osobno, są w stanie zachować swoją czystość, niezależność i obronić się pomimo wszystko. I tak zamiast małego chłopca, który uczyni pierwszy krok na drodze do skażenia cywilizacją i sięgnie po broń – rozwiązanie, które zmęczony i smutno doświadczony umysł współczesnego człowieka uważa za naturalne, bowiem idylla jest niemożliwa, a Arkadia, jeśli istnieje, prędzej czy później musi zostać osaczona i zniszczona – mamy głęboki dźwięk dzwonu i ludzi zgodnie spieszących z pomocą. Jedność, solidarność, pokora wygrywają walkę z przemocą i cynizmem, wygrywają ją uciekając od środków ostatecznych, wierząc we własne zasady, pozostając wiernymi swoim przekonaniom.

Tak, to piękna wizja. I krzepiąca. Niestety to też wizja, która nie budzi zaufania, brakuje jej takiej mocy, by zachować siłę oddziaływania na dłużej. To bajka, która jawi się troche jak desperacki eksperyment twórczy. Natura jest tutaj dobrą matką karmicielką i obrońcą tych, którzy chronią się pod jej skrzydłami, ponadto broni się po prostu dobrocią i pięknem. Nie taką Naturę znamy z filmów Weira – znamy ją jako siłę potężną i ponadczasową, moralnie obojętną, wchłaniającą wszystko, co stanie jej na drodze. Jeśli ugnie się, zaszantażowana naporem cywilizacji, to tylko po to, by się zemścić.
Powrót do niej, bez ryzyka unicestwienia, jest niemożliwy, a człowiek, który świadomie rezygnuje z tego, by zadbać o swoją ochronę, będzie zawsze na pierwszej linii strzału i będzie musiał wybrać – unicestwienie albo walka. Za mało szczerości i przekonania miał w sobie Świadek by przekonać mnie, że utopijna wizja jego przesłania niesie w sobie elementy prawdy. Być może to oznacza, że ja też zostałam już skażona. Bezsprzecznie jednak film Weira niesie w sobie melancholijną tęsknotę, i chociaż to uczucie krótkotrwałe, to jednak cenne. Kto wie, może właśnie z tęsknoty ten film powstał?

