10 najbardziej LOVECRAFTOWSKICH seriali WSZECH CZASÓW

W kosmicznym horrorze potwór nie musi nawet wyjść z ukrycia. Wystarczy, że człowiek odkryje szczelinę w swoim uporządkowanym świecie i zacznie podejrzewać, że po drugiej stronie nie obowiązuje nic, czego dotąd nauczył się o rzeczywistości. Policyjne dowody przeczą sobie nawzajem, droga uparcie zawraca, a zdarzenia uznawane za cuda budzą coraz większy niepokój. Lovecraftowskie seriale potrafią bardzo długo podtrzymywać tę niepewność i krok po kroku odbierają bohaterom kolejne sposoby obrony, od zdrowego rozsądku po wiarę, że poznanie prawdy pozwoli odzyskać kontrolę nad własnym życiem.

Carnivàle (2003)

Osierocony Ben dołącza do wędrownego cyrku w czasach Wielkiego Kryzysu. Równolegle toczy się historia kaznodziei Justina, która należy do tej samej nadnaturalnej opowieści. Obaj mają moce, ale nie dają im one swobody, bo biorą udział w odwiecznej walce światła i ciemności, dużo starszej niż ich osobiste pragnienia. Wśród cyrkowych osobliwości i religijnych obietnic bohaterowie próbują znaleźć swoje miejsce w konflikcie, którego skali początkowo nie potrafią ogarnąć, a co dopiero nad nim zapanować.

Pod widowiskiem o cudach Daniel Knauf ukrył opowieść o ludziach uwikłanych w przeznaczenie, przed którym nie ma ucieczki. Carnivàle łączy tę bezradność z namacalnym, drobiazgowo zbudowanym światem cyrku. Scenografia i aktorstwo sprawiają, że wierzymy w codzienność bohaterów, zanim wyjdzie na jaw, jak wielkie nadnaturalne brzemię dźwigają. Moralny konflikt ma tu wyraźne strony, ale człowiek jest wobec niego mały, a rozmach mitologii nie odbiera bohaterom ludzkiej kruchości.

Gabinet osobliwości Guillermo del Toro (Guillermo del Toro’s Cabinet of Curiosities, 2022)

Bohaterowie tej antologii mierzą się z nieznanym w osobnych makabrycznych historiach. Nie łączy ich wspólne śledztwo ani przewodnik, który objaśniłby wszystkie zagrożenia. W Dziele Pickmana stykają się ze sztuką budzącą przerażenie, a widz musi przyjrzeć się obrazom, od których wolałby odwrócić wzrok. Ten odcinek i Koszmary w domu wiedźmy powstały na podstawie prozy Lovecrafta, ale obok nich są inne opowieści grozy, z własnymi bohaterami i innymi niebezpieczeństwami, więc za każdym razem wchodzi się w nowy koszmar.

Gabinet osobliwości Guillermo del Toro nie boi się pokazać potwora. Płótna, od których bohaterowie w Dziele Pickmana nie mogą oderwać wzroku, naprawdę odpychają, a w odcinku Koszmary w domu wiedźmy groza ma wyraźny, materialny kształt. Obce i odrażające zjawiska nie istnieją tu tylko w dialogach. Pomysłodawca antologii zebrał historie, z których każda pokazuje inną potworność i inaczej ją przedstawia, zamiast sprowadzać grozę do jednego rozpoznawalnego wizerunku, więc kolejne odcinki ogląda się z ciekawością, jaką odmianę makabry przyniosą.

Detektyw (True Detective, 2014)

Dwaj policjanci prowadzą w Luizjanie wieloletnie śledztwo w sprawie rytualnego morderstwa, które wystawia na próbę ich sposób patrzenia na ludzi. Rust Cohle wnosi do niego radykalny pesymizm i nieufność wobec pocieszających wyjaśnień. Tymczasem w sprawie pojawiają się tropy Żółtego Króla i Carcosy, które wykraczają poza język policyjnych raportów. Oba motywy pochodzą z opowiadań Roberta W. Chambersa. Zabójstwo wyjaśnia się w dusznej atmosferze i coraz trudniej oddzielić konkretne przestępstwo od wizji świata opanowanego przez przemoc.

Policyjny konkret i metafizyczny niepokój doskonale współistnieją w pierwszym sezonie serialu Detektyw. Nic Pizzolatto wymieniał wśród inspiracji lovecraftowski obłęd i wyobrażenie drapieżnego wszechświata, ale na ekranie te idee działają dzięki gęstej atmosferze, zdjęciom i kreacjom aktorów. Nawet zwykła rozmowa zostawia tu wrażenie, że obcuje się z czymś niebezpiecznym. Serial niepokoi najbardziej wtedy, gdy policjanci wciąż mówią o zbrodni, a widz zaczyna się bać całego świata.

Outsider (The Outsider, 2020)

Ralph Anderson bada zabójstwo chłopca i ma materialne dowody przeciwko sprawcy, ale podejrzany ma równie mocne potwierdzenie, że był wtedy w innym miejscu. Śledczy nie wybiera więc między poszlaką a przeczuciem, tylko staje przed dwiema wersjami wydarzeń, które są przekonujące, a zarazem wzajemnie się wykluczają. Kiedy do śledztwa dołącza Holly Gibney, dopuszcza nadnaturalne wyjaśnienie i istnienie istoty, która przybiera cudzą postać. Policjant musi wtedy rozważyć coś, co dotąd odrzucał jako niemożliwe.

Sprzeczne dowody niepokoją bardziej niż sam potwór, bo odbierają śledczemu narzędzia, którym dotąd ufał. Richard Price zrobił z tego konfliktu w serialu Outsider gęsty, mroczny horror, który stoi na aktorstwie i konsekwentnie podtrzymywanym napięciu. Groza wyrasta z wysiłku, by zrozumieć zbrodnię, a serial ani na chwilę nie porzuca policyjnej opowieści. Procedura zderza się tu z niemożliwym, a kryminalna zagadka podważa w końcu sam porządek rzeczy.

Archiwum 81 (Archive 81, 2022)

Archiwista Dan ma odnowić zniszczone kasety wideo. Zapisane na nich materiały Melody prowadzą go do tajemnicy budynku Visser i kultu, który tam działa. Dan miał tylko uporządkować cudzą dokumentację i przywrócić ją do użytku, ale z każdym kolejnym nagraniem poznaje historię, która wykracza poza zwykłe archiwalne zlecenie. Za obrazami codzienności odkrywa rytuały wyznawców pradawnego bóstwa i obcy wymiar, a ludzie stojący przed kamerą okazują się uczestnikami znacznie większej i groźniejszej historii.

Zniszczone nagrania obiecują dostęp do przeszłości, a zarazem utrudniają rozpoznanie, na co właściwie patrzymy. Rebecca Sonnenshine zbudowała na tym serial Archiwum 81, w którym zagadka idzie w parze z atmosferą narastającego osaczenia. Bóstwo czczone przez kult wymyślono specjalnie na potrzeby tej opowieści, a twórczyni sama podkreślała jego lovecraftowski charakter. Widz razem z archiwistą szuka na taśmach odpowiedzi i coraz mniej ufa temu, co ogląda, a mimo to ciekawość każe mu włączyć następne nagranie.

Nowy smak wiśni (Brand New Cherry Flavor, 2021)

Początkująca reżyserka Lisa przyjeżdża do Hollywood, żeby nakręcić film, ale konflikt z producentem popycha ją ku czemuś znacznie groźniejszemu. Szukając zemsty, sięga po magię i klątwę, a osobisty odwet przynosi halucynacje i przemiany ciała, których nie da się potraktować jak zwykłych zawodowych kłopotów. Bohaterka chce zaważyć na losie człowieka, który jej zaszkodził, tymczasem sama musi odnaleźć się w rzeczywistości coraz dalszej od reguł, jakie dotąd znała.

Lisa traci kontrolę nad własnym ciałem, a przed takim koszmarem nie da się zamknąć drzwi. Nick Antosca i Lenore Zion nadali tej historii bezczelnie dziwny charakter. W serialu Nowy smak wiśni grająca Lisę Rosa Salazar sprawia, że nawet najbardziej absurdalne doświadczenia są częścią osobistego dramatu bohaterki. Halucynacje i cielesne przemiany należą tu do grozy weird fiction, w której człowiek nie może ufać nawet sobie. Groteskowe obrazy ciała, które zmienia się wbrew woli bohaterki, ogląda się z nieprzyjemnym poczuciem, że koszmar podszedł bardzo blisko.

Terror (The Terror, 2018)

Brytyjska ekspedycja, która szuka Przejścia Północno-Zachodniego, grzęźnie w arktycznym lodzie, a załogi muszą przetrwać w coraz dotkliwszej izolacji i przy coraz większych niedoborach. Dowódcy próbują utrzymać dyscyplinę, ale ludzie słabną z wyczerpania, a do tego prześladuje ich tajemnicza istota. Walczą więc jednocześnie z lodową pustką i z zagrożeniem, którego nie da się sprowadzić do znanych niebezpieczeństw polarnej wyprawy, choć marynarze rozpaczliwie potrzebują zrozumiałych reguł.

Arktyczna pustka przeraża najbardziej wtedy, gdy ludzie wciąż zachowują się tak, jakby mogli ją sobie podporządkować. W pierwszym sezonie serialu Terror David Kajganich połączył tę bezradność z historycznym konkretem i znakomitym aktorstwem. Do skrajnie niegościnnej scenerii dochodzi Tuunbaq, potwór wymyślony przez Dana Simmonsa, autora powieści, na której oparto serial. Pisarz czerpał przy tym z wierzeń Inuitów. Marynarzy oglądamy w drobiazgowo odtworzonych realiach i rozpoznajemy w nich zwykłych ludzi, dlatego tak trudno patrzeć na ich bezbronność wobec nieznanego.

Miasteczko Twin Peaks (Twin Peaks, 1990)

Agent FBI Dale Cooper przyjeżdża do niewielkiego miasteczka, żeby wyjaśnić zabójstwo Laury Palmer, i stopniowo odkrywa, że spokojna prowincja jest znacznie bardziej niepokojąca, niż się wydawała. Obok policyjnego dochodzenia pojawiają się jego sny, które prowadzą do zagadkowych miejsc i zamieszkujących je bytów. Cooper szuka sprawcy konkretnej zbrodni, ale trafia też na siły, które wpływają na ludzi i zacierają granicę między codziennością a czymś głęboko obcym.

Za ciepłem prowincjonalnej codzienności David Lynch i Mark Frost ukryli grozę, której nie da się oswoić samym rozwiązaniem kryminalnej zagadki. Miasteczko Twin Peaks z olśniewającą swobodą przechodzi od znajomego do obcego, a surrealizm nie jest tu ozdobnikiem, tylko spotkaniem z rzeczywistością istniejącą tuż obok ludzkiej. Zwyczajne, dobrze znane miejsce może w jednej chwili stać się zupełnie niezrozumiałe, a widz traci pewność, na jakich zasadach w ogóle ogląda ten świat.

Nocna msza (Midnight Mass, 2021)

Na odizolowaną wyspę Crockett przybywa młody ksiądz, a niezwykłe wydarzenia budzą w mieszkańcach coraz większy religijny zapał. Ludzie, którzy szukają nadziei i pocieszenia, próbują nadać sens temu, co dzieje się w ich małej społeczności, i sięgają po znane wyobrażenia o wierze i cudach. Z każdym kolejnym zjawiskiem rośnie jednak pytanie, czy potrafią rozpoznać źródło swoich doświadczeń, skoro tak bardzo chcą widzieć w nich potwierdzenie własnych przekonań i obietnicę, że ich życie się odmieni.

Mieszkańcy wyspy natychmiast dopasowują obcość do własnych potrzeb i opisują ją religijnym językiem. W serialu Nocna msza Mike Flanagan przygląda się wierze i żałobie, a nadnaturalnej zagadki nie oddziela od osobistych dramatów bohaterów. Aktorzy grają tak, że nadzieje mieszkańców są równie przekonujące jak ich strach, a długie rozmowy o śmierci tłumaczą, skąd bierze się pragnienie pocieszenia. Horror uderza wtedy, gdy ludzie tak bardzo potrzebują odpowiedzi, że przestają przyglądać się temu, co uznali za cud.

Stamtąd (From, 2022)

Rodzina i inni podróżni trafiają do miasteczka, z którego nie da się wyjechać, bo każda próba ucieczki kończy się powrotem do tej samej pułapki. Za dnia mieszkańcy organizują wspólne życie i szukają wyjaśnienia swojego położenia, a po zmroku muszą się bronić przed śmiertelnie groźnymi istotami, które wychodzą z lasu. Nie wystarczy więc znaleźć przejezdnej drogi. Bohaterowie próbują zrozumieć miejsce, w którym przestaje działać najprostsze przekonanie każdego kierowcy – że można oddalić się od punktu wyjścia.

Zapętlona droga zamienia zwyczajny odruch ucieczki w doświadczenie całkowitej bezradności. W serialu Stamtąd John Griffin rozbudował tę pułapkę o nocne zagrożenie i napięcia między ludźmi, którzy muszą razem przetrwać. Klaustrofobiczna zagadka trzyma w napięciu tajemnicą miejsca, a kreacje aktorów sprawiają, że wierzymy w ludzi zmuszonych podejmować decyzje bez pełnej wiedzy o tym, co ich otacza. Najgorszy jest tu zresztą nie wygląd potwora, ale myśl, że nie istnieje żadne bezpieczne miejsce.