CARNIVÀLE: mroczne ARCYDZIEŁO telewizji, hipnotyzujące niczym TWIN PEAKS

Są seriale, które po latach wracają jako kultowe. Carnivàle nigdy właściwie nie przestało nim być. Produkcja HBO z początku XXI wieku pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych połączeń horroru, fantasy, dramatu historycznego i opowieści religijnej, jakie powstały dla telewizji. Akcja rozgrywa się w Ameryce czasów Wielkiego Kryzysu, ale pod powierzchnią historii o wędrownym cyrku i kaznodziei kryje się znacznie większa opowieść: odwieczna walka sił Światła i Ciemności.

Carnivàle zadebiutował 7 września 2003 roku na HBO. Twórcą serialu był Daniel Knauf (później między innymi Spartacus i Czarna lista), który pełnił również funkcję producenta wykonawczego wraz z Ronaldem D. Moore’em i Howardem Kleinem. W głównych rolach wystąpili Nick Stahl jako Ben Hawkins, Clancy Brown jako Brother Justin Crowe oraz Michael J. Anderson jako Samson, zarządzający wędrownym cyrkiem dziwactw. Powstały dwa sezony, liczące łącznie 24 odcinki. Emisja zakończyła się 27 marca 2005 roku.

O czym jest Carnivàle?

Rok 1934. Wielki Kryzys i Dust Bowl niszczą środkowe Stany Zjednoczone. Młody Ben Hawkins, obdarzony tajemniczą zdolnością uzdrawiania, trafia do wędrownego cyrku. Równolegle poznajemy Justina Crowe’a, metodystycznego kaznodzieję z Kalifornii, który doświadcza wizji i odkrywa w sobie nadnaturalne zdolności.

Obie historie początkowo wydają się całkowicie niezależne. Z czasem okazuje się jednak, że Ben i Justin są częścią najstarszego konfliktu. W świecie serialu w każdym pokoleniu rodzą się dwie nadnaturalne istoty, Awatary – Creature of Light i Creature of Darkness. Ich przeznaczeniem jest ostateczna konfrontacja. To właśnie połączenie zwyczajnego, brudnego świata Dust Bowl z kosmiczną niemal mitologią sprawia, że Carnivàle ma coś czego próżno szukać gdzie indziej, może jedynie poza twórczością Davida Lyncha.

Chrześcijaństwo, gnostycyzm i templariusze

Religijność serialu nie ogranicza się do obecności księdza czy biblijnych symboli. Knauf zbudował własną mitologię, czerpiąc jednocześnie z chrześcijaństwa, gnostycyzmu, manicheizmu, masonerii, tarota i legend związanych z templariuszami.

Brother Justin jest metodystycznym kaznodzieją, który jest przekonany, że wykonuje wolę Boga, choć jego wizje i działania coraz wyraźniej wskazują, iż może być narzędziem siły przeciwnej temu, w co wierzy. Serial świadomie komplikuje więc klasyczny podział na dobro i zło: religijny fanatyzm może prowadzić do zła, podczas gdy postać funkcjonująca poza oficjalną religią może okazać się nosicielem dobra.

Wątek templariuszy jest jeszcze bardziej tajemniczy. Ich obecność wiąże współczesną akcję z dużo starszą historią Awatarów. Templariusze przechowują wiedzę dotyczącą proroków i nadchodzącego końca. Jednym z najważniejszych symboli serialu jest drzewo wiedzy dobra i zła – nawiązujące bezpośrednio do Edenu – pojawiające się w wizjach, księgach i znakach związanych z tajemniczym Wytatuowanym Człowiekiem. Wątki religijne serialu były jednym z elementów budzących dyskusje. Carnivàle zestawia bowiem chrześcijańskie symbole z magią, ezoteryką i herezją, a postać kaznodziei, który okazuje się reprezentantem Ciemności była dosyć prowokacyjna.

Carnivàle wykorzystuje też realia Dust Bowl niemal jak kolejny wymiar horroru. Zniszczone farmy, bieda, kurz, migranci, religijni fanatycy i ludzie żyjący na marginesie społeczeństwa tworzą świat, w którym nadnaturalne zło nie wygląda jak coś całkowicie obcego.

Carnivàle i David Lynch

Porównanie Carnivàle do Davida Lyncha, które w sposób nieunikniony musiało się pojawić, nie jest przypadkowym skojarzeniem. Sam Daniel Knauf wymieniał Lyncha wśród swoich najważniejszych inspiracji, obok Johna Steinbecka, Clive’a Barkera i Stephena Kinga. Podobieństwo widać przede wszystkim w sposobie budowania tajemnicy. Knauf nie wyjaśnia od razu, czym jest przedstawiony świat, lecz podsuwa widzowi fragmenty informacji: sny, wizje, symbole, dziwne postacie i pozornie nieistotne szczegóły, które dopiero po czasie zaczynają układać się w większą całość.

W Carnivàle granica między snem a jawą regularnie się zaciera, a nadnaturalne wydarzenia nie są traktowane jak efekt specjalny, który trzeba natychmiast wytłumaczyć. Fani serialu zwracali uwagę, że wiele scen zostało skonstruowane podobnie do słynnych surrealistycznych sekwencji z Miasteczka Twin Peaks: widz nie otrzymuje pełnej informacji, lecz serię obrazów, które ma sam zinterpretować. Jest też Michael J. Anderson. Aktor, który w Twin Peaks grał tajemniczego Człowieka z Innego Miejsca, w Carnivàle wciela się w Samsona, kierownika wędrownego cyrku.

Podobieństwo obejmuje również ton. Tak jak Lynch, Knauf zestawia zwyczajność z czymś głęboko niepokojącym. U Lyncha może to być idylliczne miasteczko skrywające przemoc, wypaczoną seksualność i zło; w Carnivàle jest to wędrowny cyrk przemieszczający się przez spustoszoną Amerykę. Pod powierzchnią codzienności istnieje jednak druga rzeczywistość – pełna przepowiedni, nadnaturalnych sił i ukrytych zależności.

Kasacja Carnivàle

Knauf planował sześć sezonów, podzielonych na trzy księgi. HBO zakończyło produkcję po dwóch, przede wszystkim z powodu spadającej oglądalności i bardzo wysokich kosztów. Pierwszy sezon miał średnio około 3,5 mln widzów, podczas gdy drugi już tylko około 1,7 mln. Decyzja wywołała protesty fanów. Do HBO napłynęły dziesiątki tysięcy wiadomości domagających się kontynuacji, a sam Knauf próbował znaleźć sposób na dokończenie historii poza HBO, w tym w formie komiksu, ale prawa należały do stacji i próby skończyły się niepowodzeniem.

Carnivàle pozostaje jednym z najbardziej ambitnych seriali swoich czasów. Pod warstwą historycznego dramatu buduje własną kosmologię, w której chrześcijaństwo, gnostycyzm, templariusze, tarot i apokaliptyczne proroctwa stają się elementami jednej układanki. Dobro i zło nie pojawiają się tutaj jako abstrakcyjne pojęcia. Mają twarze ludzi, przemieszczają się po zakurzonym amerykańskim pograniczu i wpływają na los zwyczajnych ludzi. Carnivàle dostało tylko dwa sezony – wystarczająco dużo, by stworzyć kult, ale zdecydowanie za mało, by zamknąć jedną z najbardziej fascynujących mitologii w historii telewizji.