Zestawienie
10 kasowych klap FANTASY, które w rzeczywistości są NIEDOCENIONYMI perełkami
Dziesięć filmów fantasy, które przepadły w box-office, choć dziś zasługują na znacznie więcej niż etykietę porażki. Czas nadrobić te kasowe klapy fantasy.
W kinie fantasy łatwo pokochać światy, w których trudno byłoby wytrzymać choćby jeden dzień: królestwa składające ludzi w ofierze smokom, miasta zamieszkane przez złodziei snów albo baśnie, w których miłość oznacza nieustanne rozstanie. Rozmach takich pomysłów nie zawsze szedł w parze z wynikami w box-office, a niektóre z tych filmów znalazły oddaną publiczność dopiero poza kinami. Mają jednak coś, czego brakuje wielu bezpiecznie skrojonym widowiskom – w każdej chwili może w nich pojawić się obraz, którego nikt inny nie odważyłby się wymyślić. Kasowe klapy fantasy, więc.
Pogromca smoków (Dragonslayer, 1981)
Galen, uczeń czarnoksiężnika, podejmuje się walki ze smokiem, który terroryzuje królestwo. Mieszkańcy próbują kupić sobie spokój i składają potworowi w ofierze młode kobiety, więc przyszły wybawca musi zmierzyć się także ze światem, który zdążył przywyknąć do okrucieństwa. Sam zresztą nie pasuje do roli zwycięzcy: jest niedoświadczony, a zadanie przerasta wszystko, do czego mógł go przygotować mistrz. Ratowanie niewinnych nie przypomina tu efektownego turnieju – to próba przerwania zbrodni, którą wszyscy od dawna akceptują.

Matthew Robbins nie pokazuje pocztówkowego średniowiecza. Jego kraina jest surowa i nieprzyjazna, a magia nie leczy w niej ludzkiej bezradności. Pogromca smoków traktuje przy tym własnego potwora śmiertelnie poważnie: Vermithrax to stworzenie, przed którym całe królestwo ma prawo drżeć. Efekty robione na planie dają mu przekonującą fizyczność, a posępna aura nie pozwala pomylić tej historii z pogodną wyprawą po sławę. Vermithrax do dziś należy do najgroźniejszych smoków w kinie.
Zaklęta w sokoła (Ladyhawke, 1985)
Złodziej Philippe spotyka dwoje kochanków, którzy przez klątwę nie mogą zwyczajnie być razem. Navarre nocą zmienia się w wilka, a Isabeau za dnia w sokoła, więc kiedy jedno odzyskuje ludzkie ciało, drugie właśnie je traci. Przybysz daje się wciągnąć w próbę złamania tego porządku i z bliska poznaje osobliwą codzienność uczucia, któremu odebrano wspólny czas. Stawka jest tu bardziej intymna niż zdobycie królestwa: chodzi o chwilę, w której oboje będą mogli spotkać się jako ludzie.

Romantyczny pomysł jest tak wyrazisty, że nie potrzebuje rozbudowanych objaśnień magicznego świata. Richard Donner opiera film Zaklęta w sokoła na bliskości, której bohaterowie nie mogą w pełni doświadczyć, a piękne zdjęcia oddają urok ich wędrówki i samotność. Para kochanków to przy tym coś więcej niż ilustracja efektownej klątwy: łatwo uwierzyć, że walczy o wspólne życie, a nie o abstrakcyjne zwycięstwo dobra. Magia służy tu romansowi, a widowisko schodzi na drugi plan.
Labirynt (Labyrinth, 1986)
Sarah w złości życzy sobie, żeby gobliny zabrały jej małego przyrodniego brata, i szybko się przekonuje, że w baśniach trzeba uważać na słowa. Żeby odzyskać chłopca, musi przejść przez labirynt Jaretha, Króla Goblinów, gdzie obowiązują zasady, których jeszcze nie rozumie. Zamiast upragnionej swobody od rodzinnych obowiązków dostaje odpowiedzialność znacznie większą niż opieka nad dzieckiem. Wszystko zaczyna się od znajomego odruchu nastoletniej irytacji, tyle że skutki są już zupełnie niezwyczajne.

Lalkowi mieszkańcy labiryntu mają tyle charakteru, że trudno patrzeć na nich wyłącznie jak na techniczne popisy. Jim Henson w filmie Labirynt łączy pomysłowość ich wykonania z miejscem, które jednocześnie kusi i niepokoi, a piosenki Davida Bowiego dodają spotkaniom z Królem Goblinów osobliwie estradowego uroku. Ta ręcznie robiona baśń trzyma się przy tym blisko emocji dziewczyny, która sama sprowadziła na siebie kłopoty. Za każdym kolejnym zakrętem czeka coś, co chciałoby się zobaczyć.
Wielka draka w chińskiej dzielnicy (Big Trouble in Little China, 1986)
Kierowca ciężarówki Jack Burton pomaga przyjacielowi, któremu w chińskiej dzielnicy porwano narzeczoną. Rusza do akcji z pewnością siebie człowieka, który wierzy, że w razie kłopotów wystarczy stanowczo przemówić, i trafia w sam środek nadnaturalnego konfliktu. Nie zna jego uczestników ani reguł, ale bynajmniej nie zamierza usuwać się w cień. Poszukiwania porwanej kobiety zamieniają się więc w zderzenie wyobrażeń Jacka o własnym bohaterstwie ze światem, w którym inni znają się na rzeczy znacznie lepiej.

Zadufany heros, który nie zauważa, że niekoniecznie gra tu pierwsze skrzypce, to komediowy strzał w dziesiątkę. John Carpenter w filmie Wielka draka w chińskiej dzielnicy bawi się tym odwróceniem i nie odbiera przy tym akcji tempa: humor wyrasta z zachowania Jacka, a efekty robione na planie pozwalają z rozmachem pokazać nadnaturalne zamieszanie. Reżyser nie każe nam podziwiać niezawodnego twardziela, tylko raz po raz zderza go z jego własnymi ograniczeniami. Wychodzi z tego widowisko bezczelnie zabawne.
Nieśmiertelny (Highlander, 1986)
Connor MacLeod odkrywa, że należy do nieśmiertelnych wojowników, którzy od stuleci walczą między sobą. Jego historia łączy szkocką przeszłość ze współczesnym Nowym Jorkiem, a życie dłuższe niż zwykła ludzka miara wcale nie uwalnia go od przemocy. Bohater nie może zostawić dawnych konfliktów za sobą i zacząć od nowa, bo sam jest częścią rozgrywki rozciągniętej na kolejne epoki. Pojedynek nie przerywa tu na chwilę codzienności – prowadzą do niego doświadczenia gromadzone przez całe wieki.

Przeskoki między epokami sprawiają, że bohater rzeczywiście wydaje się nosić w sobie więcej niż jedno ludzkie życie. Russell Mulcahy w filmie Nieśmiertelny znakomicie wykorzystuje ten rozmach i zestawia mitologię odwiecznych wojowników z energią nowoczesnego widowiska. Muzyka Queen podkręca emocje w scenach akcji, ale pomaga też odczuć romantyzm historii o istnieniu dłuższym niż wszystko, co znajome. Wielkie uczucia film traktuje tu z taką samą powagą jak walkę na miecze.
Przygody barona Munchausena (The Adventures of Baron Munchausen, 1988)
W oblężonym mieście pojawia się sędziwy baron. Spotyka dziewczynkę i wyrusza na poszukiwanie dawnych towarzyszy, z których pomocą chce uratować mieszkańców. A ponieważ nie są to ludzie zwyczajni, samej wyprawy też nie sposób mierzyć zdroworozsądkową miarą. Naprzeciw wojny staje człowiek, którego opowieści wymagają od słuchaczy sporego zaufania do rzeczy niemożliwych. Stawką jest los miasta, ale droga do jego ocalenia prowadzi przez fantazję kogoś, kto najwyraźniej nigdy nie uznawał granic rozsądku.

Terry Gilliam daje bohaterowi świat równie nieumiarkowany jak jego fantazja i wcale nie przeprasza za nadmiar. Przygody barona Munchausena cieszą samym rozmachem inscenizacji, a spod wizualnego przepychu stale przebija poczucie humoru, więc wielkość przedsięwzięcia nie zamienia się w nadęcie. Reżyser patrzy na niemożliwe przygody z dziecięcym zachwytem, ale opowiada o nich z przewrotnością dorosłego bajarza. Na ekranie widać przede wszystkim radość, z jaką ten świat wymyślono.
Czarownice (The Witches, 1990)
Chłopiec przyjeżdża z babcią do hotelu i odkrywa, że zatrzymały się w nim również czarownice, które planują pozbyć się dzieci. Dorośli, którzy powinni należeć do bezpiecznego świata opiekunów, okazują się śmiertelnym zagrożeniem, a zwykły pobyt zmienia się w spotkanie z dobrze zorganizowaną wrogością. Bohater szybko pojmuje, że spisek uderza w zwykłe dzieci, takie jak on, a nie w jakiegoś wybrańca. Wystarczy być dzieckiem, by znaleźć się po niewłaściwej stronie hotelowych drzwi.

Pod elegancką powierzchnią dorośli skrywają tu coś naprawdę odrażającego, a Anjelica Huston znakomicie łączy władczość z groteską. Czarownice korzystają z pracy lalkarzy, a ci nie oswajają jej, ale nadają grozie dotykalny, nieprzyjemnie cielesny kształt. Mroczny humor pozwala śmiać się z potworów, ale nie odbiera im zdolności straszenia. Ta baśń traktuje dziecięcy lęk serio i znajduje dla niego pomysłowe, upiorne obrazy, a całość balansuje na granicy przygody i koszmaru.
Miasto zaginionych dzieci (La cité des enfants perdus, 1995)
Krank porywa dzieci, żeby kraść ich sny. Uprowadzonego chłopca próbują odnaleźć siłacz One i dziewczynka Miette. Człowiekowi można tu odebrać nawet to, co powinno należeć tylko do niego, kiedy śpi, więc poszukiwania od początku przypominają wejście do cudzego koszmaru. Ta para nietypowych sprzymierzeńców musi stawić czoło komuś, kto traktuje dziecięcą wyobraźnię jak surowiec do wykorzystania. Ucieczka przed potworem to za mało: bohaterowie szukają drogi przez rzeczywistość urządzoną według równie okrutnych zasad jak sam porywacz.

Brudna mechanika i senna baśniowość pasują tu do siebie tak dobrze, jakby od zawsze mówiły jednym językiem. Jean-Pierre Jeunet i Marc Caro tworzą obrazy cudaczne, a zarazem niepokojąco konkretne. Miasto zaginionych dzieci zamiast bezpiecznej krainy fantazji pokazuje miejsce, w którym trudno byłoby spokojnie zasnąć, a steampunkowa stylizacja pozwala niemal poczuć obcość otoczenia. To hipnotyzujące kino, które nie wygładza swoich najdziwniejszych pomysłów.
Piotruś Pan (Peter Pan, 2003)
Piotruś odwiedza Wendy Darling i zabiera ją wraz z braćmi do Nibylandii. Tam czekają na nich przygody i konflikt z kapitanem Hakiem. Dla dziewczynki wyprawa do krainy chłopca, który nie dorasta, jest jednak czymś więcej niż przerwą od zwyczajnego życia, bo musi się przyjrzeć temu, czego sama chce od przyszłości. Obietnica niekończącego się dzieciństwa spotyka się tu z ciekawością tego, co dopiero nadejdzie. Pirackie niebezpieczeństwo jest całkiem realne, ale równie ważne okazuje się pytanie, czy Wendy i jej przewodnik pragną tego samego.

Za barwnym widowiskiem P.J. Hogan dostrzega emocjonalną niejednoznaczność opowieści: wieczne dzieciństwo pociąga, ale wymaga rezygnacji z czegoś równie ważnego. Jego Piotruś Pan ma przygodową lekkość, a mimo to poważnie traktuje uczucia Wendy i chłopca, który chce na zawsze zostać taki sam. Wizualny rozmach nie zasłania postaci, za to pomaga uwierzyć w pokusę Nibylandii.
Magia uczuć (The Fall, 2006)
Sparaliżowany kaskader Roy leży w szpitalu i opowiada małej Alexandrii fantastyczną historię. Dziewczynka nie jest bierną słuchaczką: dopowiada baśń po swojemu, więc między słowami dorosłego a tym, co sama widzi, rodzi się zupełnie osobny świat. Ich spotkanie łączy szpitalną codzienność z przygodą, którą da się swobodnie przekształcać w trakcie opowiadania. Widz poznaje więc wymyślone wydarzenia, a obok nich relację dwojga ludzi, dla których ta sama historia może znaczyć coś całkiem innego.

Monumentalne plenery i wymyślne kostiumy wyglądają jak ilustracje, które nagle nabrały głębi i zaczęły oddychać. Tarsem Singh w filmie Magia uczuć daje dziecięcej fantazji olśniewającą skalę, a przy tym zachowuje intymność spotkania opowiadającego ze słuchaczką. Dzięki temu piękne obrazy mają emocjonalny adres: świat na ekranie powstaje między konkretnymi ludźmi i nie jest oderwanym pokazem wizualnej sprawności. Film opowiada o przyjemności wyobrażania sobie niemożliwego i o bliskości, która rodzi się między kaskaderem a dziewczynką.

