Oblicza życia po życiu. NAJCIEKAWSZE filmowe DUCHY

Kino to magiczne narzędzie, za pomocą którego możemy odtwarzać nawet bardzo odległą przeszłość, przemierzać morza i oceany, aby eksplorować oraz podziwiać odległe kultury, społeczeństwa, cuda natury, a także spoglądać w fascynującą, wyobrażoną przyszłość. Portretowaniu historii służą filmowcom różnego rodzaju zapisy, dokumenty i przekazy; teraźniejszości nowoczesne kamery oraz pozostałe technologiczne wynalazki, przyszłości zaś naukowe wskaźniki. Istnieje jednak pewna granica otwarta wyłącznie na artystyczne interpretacje. To filmowe wizje życia po życiu, krajobrazu ostatecznego, zaświatów, których kształty ludzkość kreśli w wyobraźni praktycznie od zawsze. Zanim jednak nasze dusze znajdą się w niebie, piekle, czyśćcu albo jeszcze gdzieś indziej lub wcielą się w nowy byt fizyczny, może dojść do „zawieszenia”.

Co dzieje się z nami po śmierci? To największe pytanie – tajemnica ludzkości, o której wciąż spekulujemy, filozofujemy, nad którą się modlimy. Według racjonalnych naukowców i ateistów jedyna odpowiedź na to najważniejsze pytanie brzmi: „nic”. To jednak rozwiązanie zupełnie niesatysfakcjonujące artystów. Jeszcze przed powstaniem kina malarze, poeci oraz kompozytorzy, inspirowani w dużej mierze religią, roztaczali przed odbiorcami wizje życia pozagrobowego. Przedstawieniom nieba i piekła zaczęła towarzyszyć koncepcja duchów, a więc istot żyjących po śmierci fizycznej ciała człowieka, przywiązanych najczęściej do jednego miejsca. Nic dziwnego, że magiczne kino podłapało ten fascynujący trop. Jako że możliwości dziesiątej muzy w ukazywaniu pośmiertnego „zawieszenia” wydaje się ograniczać jedynie wyobraźnia jej twórców, otrzymaliśmy dotychczas mnóstwo obrazów dotyczących tego tematu. Niniejsze zestawienie obejmuje zaledwie kilka fascynujących przykładów wizualizacji duchów, przedstawionych w różnych formach i gatunkach, co świadczy o fakcie, że o śmierci i życiu po życiu można rozprawiać na wiele sposobów.

UWAGA! TEKST ZAWIERA SPOJLERY!

Niekończąca się opowieść – Ghost Story (2017)

Ghost Story to najprawdopodobniej najbardziej przerażająca i smutna wizja życia pozagrobowego od czasu przedstawienia piekła przez Vincenta Warda w Między piekłem a niebem (1998). Chociaż wspomniałem tu o uczuciu strachu towarzyszącemu obcowaniu z opisywanym obrazem, film Davida Lowery’ego nie jest bynajmniej horrorem. To raczej pesymistyczna baśń o duchu, niepodobna do jakiejkolwiek innej. Określenia „baśń” używam tu zresztą z rozmysłem, ponieważ zjawa w Ghost Story może przywodzić na myśl znanego z kreskówek przyjaznego duszka Kacperka. Widziadło Lowery’ego to bowiem nic innego, jak sylwetka człowieka (chyba przez cały film Casey Affleck) odziana w białą szatę (prześcieradło) z otworami na oczy. C (tak nazwany został bohater w napisach końcowych) staje się duchem po samochodowym wypadku. Wobec tego zdarzenia jego żona M (Rooney Mara) pozostaje sama w domu, którego lokatorką tak naprawdę nigdy być nie chciała.

Ponury charakter przedstawionej tutaj wizji życia po życiu polega na perspektywie istnienia w pewnym miejscu być może w nieskończoność, a gdy owo miejsce (dom) przestanie istnieć – obserwowania wszystkiego, co się z nim wiąże, od nowa, aż do zapomnienia. Wyobrażenie Lowery’ego przypomina wieczną klątwę spowodowaną błędami poczynionymi za życia (samodzielnie podjęta decyzja C o nieprzeprowadzeniu się pary do innego domu) lub egzystencjalny terror polegający na braku możliwości skontaktowania się z utraconą osobą. Pozostanie duchem to oczywiście stan przejściowy, ale może on trwać niewyobrażalnie długo, dopóki nie zostanie się uwolnionym (notatka M).

Żywot ludzki okazuje się jednak jedynie nic nieznaczącą chwilą w historii nieskończonego i nieczułego wszechświata. Właściwie to wszyscy jesteśmy martwi, tylko jeszcze nie umarliśmy. Tak pesymistyczne przedstawienie naszego funkcjonowania po śmierci pozwala odbiorcy docenić życie doczesne. Być może czeka nas coś gorszego aniżeli „nic”, warto zatem nie popełniać głupich błędów i zauważać miłość drugiej osoby.

Duch na haju – Wkraczając w pustkę (2009)

Wizja życia po życiu Gaspara Noé została zainspirowana Tybetańską księgą umarłych.

Chociaż sposób opowiadania historii Oscara (Nathaniel Brown) jest zupełnym przeciwieństwem minimalistycznej formy, jaką przybrał obraz Lowery’ego, obie historie są do siebie całkiem podobne. Duch głównego bohatera Wkraczając w pustkę również musi wyruszyć w podróż w przeszłość i teraźniejszość oraz – tak samo jak duch C – nie jest w stanie kontaktować się z żywymi. Kresem wędrówki Oscara jest jednak u argentyńsko-francuskiego twórcy wręcz pornograficzna zapowiedź reinkarnacji, co świadczy o luźnym wykorzystaniu tradycji buddyjskiej, w celu stworzenia efektownego, migoczącego neonami i dudniącego muzyką klubową filmu.

Inni, czyli żyjący – Inni (2001)

W nieskończonym, przypominającym wstęgę Möbiusa wszechświecie filmowe duchy miewają nie tylko kłopoty z pamięcią, ale i z samymi sobą. W gotyckim horrorze Inni w reżyserii Alejandra Amenábara z 2001 roku jedne dusze muszą przypominać drugim, że te nie są już istotami żyjącymi. Film Hiszpana odwraca klasyczny motyw ducha, który nawiedza ludzi, w motyw ducha, który jest przez ludzi nawiedzany.

Jak to możliwe, że Grace (Nicole Kidman) i jej dzieci nie wiedzą, że są martwi? Otóż chyba dlatego, że główna bohaterka, której oczami obserwujemy wydarzenia przedstawione w filmie, jest osobą głęboko wierzącą i odrzucającą możliwość istnienia duchów na rzecz wizji chrześcijańskiego nieba. Pierwszemu pojawieniu się Grace w obrazie Amenábara towarzyszy krzyk spowodowany sennym koszmarem. Owa przerażająca ją senna mara to najprawdopodobniej moment, w którym bohaterka dusi swoje dzieci, a sama popełnia samobójstwo. Nagła pobudka stanowi dla Grace rodzaj drugiej szansy, którą dostała od Boga. Ona nie wierzy, że zamordowała dzieci i sama się zabiła, wydaje jej się, że to tylko zły sen.

Zaświaty Amenabára to coś w rodzaju cienia prawdziwego istnienia. To świat pozbawiony Boga rozsyłającego dusze w otchłań piekieł lub do szczęśliwego nieba. Nieżyjący przypominają żyjących, ale ich nie widzą. Czasami tylko te dwa światy mieszają się ze sobą. W świecie umarłych duchy nie osądzają się wzajemnie. Są jakby ulepszoną wersją żywych, bo akceptują swoje wady. Istnieją, najprawdopodobniej wiecznie, w przestrzeniach, do których przynależały za życia.

Miłość silniejsza niż śmierć – Uwierz w ducha (1990)

Po przedstawieniach duchów w dramatach (minimalistycznym i ofensywnym wizualnie) oraz w horrorze przyszła pora na wizję melodramatyczną wymieszaną z sensacją i thrillerem. Uwierz w ducha to najprawdopodobniej najbardziej znana i powszechnie lubiana opowieść o wierze, nadziei i przede wszystkim miłości, które są w stanie przezwyciężyć śmierć. Nie ma właściwie sensu przypominanie opisu fabuły tego hitu, bo chyba każdy zna historię Sama i Molly, która z kolei automatycznie przywodzi na myśl słynną „ceramiczną scenę”. Przejdźmy zatem do interesujących nas spraw.

Duch Sama (Patrick Swayze) pragnie skontaktować się z Molly (Demi Moore), ponieważ grozi jej pewne niebezpieczeństwo. Wiemy już dobrze z wcześniej wymienionych filmów, że kontakt z żyjącymi nie jest dla umarłych łatwy do osiągnięcia, dlatego też w filmie Jerry’ego Zuckera pojawia się medium – Oda Mae Brown (Whoopi Goldberg).

Uwierz w ducha to dzieło przełomowe w ukazywaniu „zawieszenia” duszy umarłego pomiędzy światami. Pamiętajmy, że został zaprezentowany publiczności w 1990 roku, a zatem przed takimi opowieściami o duchach jak Szósty zmysł (1999) czy wyżej wymienione filmy. Siła obrazu Zuckera tkwi przede wszystkim w przemyślanym i nowatorskim – jak na swoje czasy – scenariuszu Rubina, bo w metafizykę przedstawionego w filmie świata można uwierzyć. Co interesujące, autor scenariusza do Uwierz w ducha jest również twórcą skryptu do innego interesującego filmu dotykającego tematu życia po życiu, Drabiny Jakubowej (1990) Adriana Lyne’a.

Dziwna historia duszka Kacperka – Kacper (1995)

Być może nikogo to nigdy nie ciekawiło, bo Kacperek to przecież taki miły i słodki duszek, ale spróbuję. Zresztą historia ta znana jest z familijnego filmu Kacper z Christiną Ricci w roli Kat. Ostrzegam jednak, że jeśli nie znacie powyższego obrazu i zdecydujecie się na zapoznanie z przyczynami „zawieszenia” chłopaka pomiędzy światami, to najprawdopodobniej od tego momentu uroczemu uśmiechowi towarzyszącemu oglądaniu przygód nieżyjącego przecież młodzieńca wtórować będą łzy żalu i współczucia, niesmak lub wieczne zdziwienie.

Do sedna. Zastanawialiście się kiedyś, jak doszło do tego, że Kacperek stał się duchem? Otóż wszystko zaczęło się od tego, że matka Kacpra zmarła podczas jego narodzin, pozostawiając go pod opieką ojca. Tata malca zrobiłby dla niego wszystko, słowem – rozpieszczał chłopaka, jak tylko mógł i umiał. Pewnego razu, gdy na dworze prószył śnieg, a okoliczne pagórki sprzyjały zimowym zabawom, Kacper poprosił opiekuna, aby ten kupił mu sanki. Tatuś oczywiście się zgodził i chłopiec mimo próśb, by wracał już do domu, spędził cały mroźny dzień na zjeżdżaniu z pokrytych białym puchem górek nowym „pojazdem”.

Konsekwencje nieusłuchania wezwań okazały się tragiczne. Kacperek zachorował na zapalenie płuc, w wyniku którego zmarł. „Zawieszony” pomiędzy światem żyjących a niebem duch Kacpra nawiedzał zrozpaczonego ojca, aby ulżyć mu w cierpieniu. Gorycz i ból taty chłopaka były tak silne, że postanowił zbudować… maszynę przywracającą duchy do życia, przez co trafił do szpitala psychiatrycznego.

Historia Kacpra jest bardziej dziwna aniżeli tragiczna. Interesujący jest fakt, że wyszła na jaw dopiero w 1995 roku. Po co, skoro postać przyjaznego duszka stworzona w latach 40. XX wieku skierowana była ewidentnie do dzieci, zafascynowanych jego dobrem i miłym usposobieniem? Nie mam pojęcia. W każdym razie Kacper to kolejny duch związany uczuciem z istotą żyjącą. Co prawda, na potrzeby animacji i filmu familijnego potrafi kontaktować się z ludźmi, ale nie wiadomo właściwie, jaki jest cel jego „zawieszenia” i czy w ogóle ma szansę na przejście do kolejnego świata.  

Które filmowe duchy są według was najbardziej interesujące? Podzielcie się swoimi typami w komentarzach.

Wizjom filmowych zaświatów zestawienie poświęcił również Jakub Piwoński – GDY ŚMIERĆ ZAJRZY NAM W OCZY. Najciekawsze wizje zaświatów.