Publicystyka filmowa
Ten serialowy HORROR to czysty Lovecraft. Ridley Scott wyprodukował prawdziwą perłę grozy
Z wyprawy Franklina w 1845 roku nikt nie wrócił, a serial produkowany przez Ridleya Scotta zamienia lodową pułapkę w lovecraftowską grozę. Terror.
Brytyjscy marynarze mają dowódców, regulaminy i statki, którymi zamierzają przemierzyć Arktykę. Kiedy utkną w lodzie, nadal mogą wydawać rozkazy, tyle że coraz trudniej znaleźć kogoś, na kim te rozkazy zrobią wrażenie. W pierwszym sezonie serialu Terror przerażająca jest przepaść między ludzkim przekonaniem o własnej sprawczości a otoczeniem, które ani myśli się do niego dostosować. Ekranizacja powieści Dana Simmonsa łączy historyczną katastrofę z potworem, ale pokrewieństwo z grozą H.P. Lovecrafta widać w niej na długo przedtem, zanim bestia odsłoni zęby.
Terror w lodowej pułapce
Wyprawa pod dowództwem sir Johna Franklina wyruszyła w 1845 roku i spośród tych, którzy zostali na statkach, nie ocalał nikt. Notatka zostawiona przez załogi mówi o uwięzieniu okrętów w lodzie, o śmierci dowódcy i o tym, że pozostali przy życiu porzucili pokłady. Serial nie wymaga jednak od widza szczegółowej wiedzy o katastrofie – wystarczy spojrzeć na unieruchomione okręty, żeby zrozumieć położenie załogi. Statek, który miał dowodzić przewagi człowieka nad odległym światem, staje się poczekalnią, w której można już tylko patrzeć, jak warunki się pogarszają.

Adaptację opracował David Kajganich i prowadził ją wspólnie z Soo Hugh. Producentem wykonawczym był Ridley Scott. Jako punkty odniesienia oboje twórcy wskazywali Obcego – ósmego pasażera Nostromo oraz Idź i patrz, a Coś Hugh celowo nie pokazała scenarzystom, żeby uniknąć oczywistego wpływu. Scenarzyści budowali odcinki wokół decyzji i charakterów bohaterów. Groza wyrasta tu z wyborów ludzi, którzy nie wiedzą jeszcze, z czym się mierzą: zanim załoga to zrozumie, musi zdecydować, komu ufać i czyich rozkazów słuchać.
Niepojęte nie musi pochodzić z kosmosu
W noweli Lovecrafta W górach szaleństwa uczestnicy antarktycznej ekspedycji znajdują zniszczony obóz grupy Lake’a, a potem miasto starsze od ludzkości. Muszą porzucić przekonanie, że potrafią opisać wszystko, co napotkają. W arktycznym Terrorze podobne upokorzenie zaczyna się od widoku statków uwięzionych w lodzie. Marynarze mają schronienie i hierarchię dowodzenia, ale nie mogą ruszyć dalej ani kazać lodowi, żeby ustąpił. Lovecraftowska jest właśnie ta utrata uprzywilejowanej pozycji: wyprawa trwa, tylko jej uczestnicy przestają panować nad własnym losem.

Tuunbaq, bestia polująca na marynarzy, ma własne miejsce w tutejszym świecie. Simmons stworzył ją, czerpiąc między innymi z opowieści o Sednie, a serial wiąże stworzenie z Inuitką Silną i jej społecznością. Jak wyjaśniała Hugh, chodziło również o równowagę wyspy, której Brytyjczycy nie rozumieją. Inaczej niż w historii shoggothów, tutaj obcy porządek poznajemy przez więź istoty z żyjącą wspólnotą. Marynarze wkraczają w cudzą rzeczywistość i zakładają, że skoro nie potrafią odczytać jej zasad, mogą się zachowywać tak, jakby żadne nie obowiązywały.
Kto tutaj nie rozumie świata?
Twórcy dali Silnie samodzielniejszą historię niż w powieści i zrezygnowali z jej związku z kapitanem Francisem Crozierem, bo Kajganich nie chciał, żeby bohaterkę określała wyłącznie relacja z mężczyzną. Perspektywę inuicką wprowadzali stopniowo, nie odkładając obszernych objaśnienień na finał. Brytyjczycy okazują się dzięki temu nie tyle odkrywcami nieznanego, ile ludźmi, którzy nie potrafią pojąć świata, w którym inni umieją żyć. Ich pewność pęka podobnie jak u badaczy Lovecrafta, ale załoga musi jeszcze przyjąć do wiadomości, że jej wiedza nie jest jedyną możliwą.

Poza ekranem katastrofa miała wymiar boleśniejszy niż spotkanie z wymyśloną bestią. W 1854 roku Inuici przekazali Johnowi Rae relacje o kanibalizmie wśród uczestników wyprawy, a ślady cięć na odnalezionych kościach potwierdziły, że sięgano po ludzkie ciała. Na ekranie rozpadowi hierarchii towarzyszą choroba i podejrzliwość. W tym miejscu Terror przenosi lovecraftowski lęk przed utratą rozumnego porządku między samych marynarzy, a głodny człowiek z sąsiedniej koi coraz mniej przypomina podwładnego, którego oficer znał od początku rejsu.
Terror – odpowiedzialność pod pokładem
Pierwszy sezon, który w Polsce można dziś obejrzeć w CDA Premium albo kupić w Amazon Video, nie spieszy się z bohaterami, więc widać w nich coś więcej niż przyszłe ofiary. Crozier w wykonaniu Jareda Harrisa podejmuje decyzje wśród narastającej podejrzliwości załogi, kiedy stopień dowódcy przestaje zapewniać posłuch. W jego grze widać pytanie, co zostaje z odpowiedzialności za innych, gdy nie sposób obiecać im ratunku. Kosmiczna groza nie kończy się tu na bezradności wobec bestii: człowiek wciąż musi dowodzić.

Przy powrocie do Terroru mniej zajmuje mnie pytanie o bestię, a bardziej to, jak długo ludzie potrafią jeszcze traktować się nawzajem jak ludzie. Twórcy pokazują obojętność natury, ale nie robią z niej wymówki dla ludzkiego okrucieństwa – w tym tkwi wielkość tego sezonu. Wyprawa może stracić cel, a oficerowie autorytet, lecz zostaje jeszcze cudze cierpienie, na które można odpowiedzieć. Po odkryciu własnej małości trzeba wrócić pod pokład i spojrzeć w twarz komuś, za kogo nadal się odpowiada.

