10 seriali najlepiej oddających KOSMICZNY HORROR H.P. Lovecrafta

Kosmiczny horror Lovecrafta to coś więcej niż pradawne bóstwa, macki i szaleni kultyści. Jego sednem jest świadomość, że człowiek może być zaledwie drobnym elementem ogromnego, obcego i kompletnie niezrozumiałego wszechświata. Najstraszniejsza jest świadomość, że możemy nigdy nie zrozumieć natury tego, co właśnie odkryliśmy. Szukaliśmy produkcji, w których pojawiają się zakazana wiedza, niewytłumaczalne zjawiska, obce siły i poczucie, że rzeczywistość jest znacznie bardziej przerażająca, niż chcielibyśmy wierzyć. Kolejność chronologiczna.

Night Gallery (1969–1973)

Rod Serling stworzył antologię, która potrafiła zabrać widza w naprawdę mroczne miejsca. Night Gallery nie jest w całości serialem lovecraftowskim, ale znalazły się w nim historie bezpośrednio oparte na twórczości H.P. Lovecrafta, między innymi Model Pickmana i Chłodne powietrze. Co ważniejsze, wiele pozostałych opowieści wykorzystuje podobny mechanizm: człowiek zdobywa wiedzę, której nie powinien posiadać, zagląda za granicę rzeczywistości albo spotyka coś, czego nie potrafi racjonalnie wyjaśnić.

To właśnie tutaj telewizja zaczęła w bardzo wyraźny sposób oswajać widza z ideą, że największym zagrożeniem może być sama próba zrozumienia nieznanego.

Sapphire & Steel (1979–1982)

To jeden z najbardziej osobliwych wyborów w całym zestawieniu. Sapphire i Steel są tajemniczymi agentami odpowiedzialnymi za pilnowanie kontinuum czasoprzestrzennego. Ich zadaniem jest powstrzymywanie anomalii, które pojawiają się, gdy czas zostaje w jakiś sposób naruszony. Problem polega na tym, że sami bohaterowie często nie rozumieją natury zagrożenia.

Serial zamiast efektownych potworów oferuje atmosferę dziwności, izolacji i bezradności wobec sił działających poza ludzkim rozumieniem. Początkowo pomyślany jako produkcja dla młodszej widowni, szybko stał się czymś znacznie bardziej niepokojącym. Lovecraft prawdopodobnie doceniłby jego przekonanie, że rzeczywistość może mieć warstwy, których nie powinniśmy poznawać.

Detektyw (True Detective – sezon 1, 2014)

True Detective formalnie jest kryminałem, ale jego pierwszy sezon pozostaje jednym z najlepszych przykładów lovecraftowskiego horroru bez Lovecrafta. Rust Cohle i Marty Hart badają serię morderstw, których ślady prowadzą do tajemniczych symboli, kultu i miejsca zwanego Carcosą. Przez cały sezon istnieje sugestia, że pod powierzchnią kryminalnej historii znajduje się coś znacznie starszego i bardziej przerażającego.

Serial nigdy nie daje jednoznacznej odpowiedzi, czy mamy do czynienia z nadprzyrodzonym złem, czy tylko ludzkim szaleństwem. I właśnie to działa najlepiej. Lovecraftowski jest tutaj nie potwór, lecz podejrzenie, że świat nie jest taki, jak nam się wydaje.

Terror (The Terror – sezon 1, 2018)

W 1845 roku dwie brytyjskie ekspedycje statków HMS Erebus i HMS Terror zostają uwięzione w arktycznym lodzie. Załogi walczą z głodem, zimnem i chorobami, ale największym zagrożeniem okazuje się coś, co zaczyna polować na nich wśród śniegu.

Pierwszy sezon Terroru jest znakomitym przykładem tego, jak można wykorzystać zasady kosmicznego horroru bez bezpośredniego adaptowania Lovecrafta. Izolacja, nieznane środowisko, potężna istota i stopniowe rozpadające się poczucie kontroli tworzą atmosferę, w której człowiek nagle staje się całkowicie bezbronny. Tutaj cywilizacja i nauka mają znaczenie tylko do momentu, w którym bohaterowie stykają się z czymś starszym i potężniejszym od nich.

Outsider (The Outsider, 2020)

Zaczyna się jak klasyczny kryminał. W małym mieście zostaje zamordowany chłopiec, a wszystkie dowody wskazują na popularnego trenera Terry’ego Maitlanda. Problem w tym, że w chwili popełnienia zbrodni Maitland przebywał w zupełnie innym miejscu. Śledztwo stopniowo prowadzi do odkrycia istoty, która potrafi przyjmować ludzką postać i żywi się cierpieniem.

Adaptacja powieści Stephena Kinga bardzo dobrze wykorzystuje zderzenie racjonalnego śledztwa z czymś, czego nie da się racjonalnie wyjaśnić. Im więcej bohaterowie dowiadują się o przeciwniku, tym mniej bezpieczny staje się ich świat. To właśnie klasyczny lovecraftowski mechanizm: wiedza nie daje przewagi, tylko pokazuje, jak niewiele naprawdę wiemy.

Kraina Lovecrafta (Lovecraft Country, 2020)

Tutaj tytuł mówi właściwie wszystko. Serial Mishy Green wykorzystuje mitologię Lovecrafta bezpośrednio, łącząc ją z historią czarnoskórych Amerykanów w latach 50. Są tajemnicze księgi, pradawne istoty, rytuały, potwory i całe mnóstwo odniesień do twórczości autora Zewu Cthulhu.

Jednocześnie serial pokazuje, że kosmiczny horror nie musi być najbardziej przerażającą rzeczą, z którą mogą zetknąć się bohaterowie. Obok nadnaturalnego zagrożenia pojawiają się segregacja, przemoc i rasizm – całkowicie realne koszmary, których nie trzeba wymyślać. Lovecraft Country wykorzystuje więc mitologię autora, ale jednocześnie poddaje ją reinterpretacji.

Peryferia (Outer Range, 2022–2024)

Na pierwszy rzut oka Peryferia wyglądają jak współczesny western. Farmer Royal Abbott próbuje utrzymać swoją ziemię, jednocześnie prowadząc konflikt z sąsiadem. Wszystko zmienia się, kiedy na jego terenie pojawia się tajemnicza czarna pustka, której nie da się wyjaśnić prawami fizyki. Szybko okazuje się, że anomalia ma związek z czasem, przestrzenią i wydarzeniami, których bohaterowie nie są w stanie pojąć.

Serial Jeffa Pinknera bardzo świadomie buduje atmosferę kosmicznej tajemnicy, zamiast od razu tłumaczyć jej zasady. Im więcej Royal odkrywa, tym mniej znaczą jego rodzinne problemy wobec czegoś, co może istnieć poza znaną rzeczywistością.

Archiwum 81 (Archive 81, 2022)

Dan Turner zajmuje się archiwizowaniem starych nagrań, kiedy otrzymuje zlecenie odtworzenia materiałów dokumentujących tajemniczy pożar. Z czasem odkrywa, że nagrania mają związek z kultem, rytuałami i czymś znajdującym się poza normalną rzeczywistością. Archiwum 81 bardzo dobrze wykorzystuje jeden z najważniejszych motywów Lovecrafta: zakazaną wiedzę.

Bohater nie odkrywa czegoś przerażającego w jednym momencie. Poznaje kolejne fragmenty układanki, a każda odpowiedź prowadzi do następnego pytania. Im więcej materiałów ogląda, tym bardziej zaciera się granica pomiędzy obserwatorem a obserwowanym. To horror oparty przede wszystkim na ciekawości – a ciekawość okazuje się tutaj wyjątkowo niebezpieczna.

Gabinet osobliwości Guillermo del Toro (Guillermo del Toro’s Cabinet of Curiosities, 2022)

Antologia Guillermo del Toro jest prawdopodobnie najbardziej oczywistą pozycją na tej liście, ale trudno ją pominąć. Szczególnie ważne są dwa odcinki: Model Pickmana i Sny w domu wiedźmy, będące bezpośrednimi adaptacjami Lovecrafta. Jednak również inne historie wykorzystują jego charakterystyczne motywy: zakazane eksperymenty, groteskowe przemiany, niewyobrażalne istoty i ludzi, którzy zdecydowanie zbyt długo próbują zajrzeć za granicę tego, co poznawalne.

Del Toro nie traktuje Lovecrafta wyłącznie jako dostawcy potworów. Interesuje go przede wszystkim fascynacja tym, czego człowiek nie powinien oglądać.

Platforma (The Rig, 2023–2025)

Szkocka platforma wiertnicza na Morzu Północnym zostaje odcięta od świata po pojawieniu się tajemniczej anomalii. Początkowo wygląda to na awarię, ale szybko okazuje się, że pracownicy obudzili coś, co przez bardzo długi czas pozostawało uśpione pod dnem oceanu.

Platforma jest właściwie Lovecraftem na platformie wiertniczej. Izolacja, pradawna siła, tajemnicze zjawiska wpływające na ludzkie ciało i umysł oraz sugestia, że człowiek naruszył coś, czego nie powinien był dotykać – wszystkie najważniejsze składniki są na miejscu. Serial nie zawsze wykorzystuje swój potencjał, ale jako przykład przeniesienia kosmicznego horroru do współczesnego świata jest wyjątkowo trafiony.