WIELKI MARTY. Kombinator [RECENZJA]

Kiedy osoba zza granicy postanawia nauczyć się języka polskiego, to prędzej czy później trafia na szalenie popularne słowo „kombinować”. Jak zwykło się podkreślać: czasownik typowo polski, nieposiadający idealnych odpowiedników w innych językach. Choć pochodzi od łacińskiego combinare (łączyć, zestawiać, składać w całość), to większość Polaków rozumie go raczej jako intensywne szukanie rozwiązania, często z użyciem środków nie do końca uczciwych, albo przynajmniej nieoczywistych. Kto wie, może rzeczywiście jesteśmy narodem kombinatorów, skoro tak zawrotną karierę zrobiło u nas podobne wyrażenie. Jeżeli naprawdę tak jest, to Polakami są w głębi duszy bohaterowie filmów Josha Safdiego – najwięksi krętacze i cwaniacy współczesnego kina. Ludzie, którzy niewpuszczeni drzwiami, bez większego namysłu wskakują do środka oknem, raniąc się przy tym boleśnie odłamkami szkła. Do Conniego Nikasa z Good Time i Howarda Ratnera z Nieoszlifowanych diamentów dołączył właśnie Marty Mauser, tytułowy bohater Wielkiego Marty’ego. Z jednej strony bodaj największy dupek z całej trójki, z drugiej – jako jedyny niepozbawiony nadziei na zmianę i lepsze jutro.

Marty’ego reżyser przedstawia nam w momencie przełomowym. Chłopak pracuje w sklepie obuwniczym swojego wuja. Sprzedaż butów nie jest jednak szczytem jego marzeń – myślami bohater znajduje się przy stole do ping-ponga, grając w finale prestiżowego British Open. Kiedy tylko nadarza się dogodna okazja, Marty kradnie z kasy 700 dolarów, kupuje bilet lotniczy i leci wziąć udział w turnieju. W międzyczasie zapładnia swoją przyjaciółkę-sąsiadkę-kochankę (to skomplikowane), wdaje się w romans z wygasłą gwiazdą filmową i nabija rachunek w Ritzu na 1500 dolarów. Przede wszystkim zaś: kombinuje. Nieustannie, w każdej sekundzie swojego życia. Jak zdobyć pieniądze, jak zaspokoić popędy, jak spełnić największe marzenie każdego sportowca – wygrać finał Mistrzostw Świata i zapisać się na stałe w historii dyscypliny.

Streścić rzetelnie Wielkiego Marty’ego nie sposób. Za dużo się tu dzieje, w zbyt krótkich odstępach czasu. Josh Safdie i jego stały współscenarzysta (oraz współmontażysta) Ronald Bronstein nie wiedzą, co to znaczy „chwila na oddech” – wrzucają widza na karuzelę wydarzeń już od pierwszej sceny, zwieńczonej efektowną wizualizacją wyścigu plemników przy akompaniamencie hitu Forever Young. Dramaturgię filmów Safdiego, który aż do Nieoszlifowanych diamentów tworzył w duecie z bratem Bennym, zwykło porównywać się do „kuli śnieżnej” i jest to porównanie jak najbardziej zasadne oraz aktualne. Podobnie jak tocząca się po stromym zboczu kula, Wielki Marty rozpędza się sukcesywnie, aż do momentu, w którym zatrzymać może się tylko w jeden sposób – spektakularną kraksą, wyzwalającą ogrom nagromadzonego w widzach napięcia.

W całym tym pędzie nie gubi się, całe szczęście, bohater. Safdie ani na moment nie traci go z oczu, choć są fragmenty, w których kamera Dariusa Khondjiego ledwo za Martym Mauserem nadąża. Dwudziestotrzyletni tenisista stołowy jest wulkanem energii – częściej biega, niż chodzi, więcej krzyczy, niż mówi, wszędzie jest go pełno, a najwięcej tam, gdzie być go nie powinno. Jego niewyparzona gęba przysparza mu tyle samo wielbicieli, co przeciwników – co rusz otwiera bohaterowi drzwi, które dla innych nigdy nawet by się nie uchyliły, ale tylko po to, żeby zaraz z hukiem je przed nim zatrzasnąć. W skali makro Wielki Marty okazuje się filmem o nieokrzesanej młodości, rozsadzającej wszystkie ramy, w które próbuje się ją wcisnąć, oraz towarzyszącej tej młodości ambicji – do bólu amerykańskim przekonaniu o tym, że żadne ograniczenia nie istnieją, a do osiągnięcia sukcesu wystarczy mieszanka talentu i pewności siebie.

Właśnie ta specyficzna mieszanka sprawia, że trudno wyobrazić sobie lepszy casting do roli Marty’ego od Timothéego Chalameta, aktora będącego personifikacją obu wymienionych wartości: młodości i ambicji. Internetowym viralem stało się w zeszłym roku jego przemówienie, wygłoszone podczas rozdania nagród Amerykańskiej Gildii Aktorów. Chalamet ogłosił wówczas wszem wobec, że jego marzeniem jest, aby ludzie wymieniali go w przyszłości w jednym zdaniu z największymi: Marlonem Brando, Michaelem Phelpsem czy Michaelem Jordanem. Nie chodzi więc w tym momencie wyłącznie o dobre aktorstwo – chodzi o bycie absolutnie najlepszym w swojej dziedzinie. Przemówienie Chalameta spotkało się z niejednoznacznym odbiorem. Niektórzy chwalili go za szczerość i, no właśnie, ambicję. Inni podkreślali, że podobne wyznanie jest przejawem pychy i porażającego wręcz braku skromności. Jakkolwiek by nie było, Chalamet robi z rzekomego braku skromności doskonały użytek – wlewa w swoją postać naturalną charyzmę, wypełnia ją własnymi ambicjami i frustracjami, ukrytymi tym razem za bezpieczną maską fikcji. Można go jako człowieka nie lubić, można go jako aktora nie trawić, ale talentu – zwłaszcza po seansie Wielkiego Marty’ego – odmówić mu nie sposób.

Sam Chalamet filmu jednak nie robi. Castingowe umiejętności Safdiego docenić jeszcze łatwiej, kiedy rzuci się okiem na drugi plan, wypełniony w dużej mierze osobami, które albo doświadczenia aktorskiego do tej pory nie miały, albo powracają na ekran po dłuższej przerwie. Bo kogo my tam nie znajdziemy? Jest prominenty biznesmen z programu Shark Tank, jest popularny amerykański raper, jest legendarny reżyser nowojorskiego kina gangsterskiego (nie chodzi o Martina Scorsesego!), jest wyciągnięta z hollywoodzkiego niebytu aktorka, jest wreszcie koleś, który popularność zyskał za sprawą krótkiego wywiadu nagranego po meczu Knicksów (szczęśliwie okazało się, że Safdie jest fanem tej samej drużyny). Każda z tych osób obsadzona jest w punkt, to znaczy w roli, która w jakimś stopniu koresponduje z jej publicznym wizerunkiem. Ich nieopatrzone twarze stanowią natomiast kolektywną wartość dodaną – to również dzięki nim Wielki Marty wydaje się filmem tak świeżym i ekscytującym.

Być może każdy film o młodości musi być jednocześnie filmem o jej końcu. Wielki Marty nie jest wyjątkiem. W poruszającym finale bohater wreszcie dostrzega coś więcej niż czubek własnego nosa i bierze odpowiedzialność za cudze życie. Trudno o bardziej dojrzały gest, będący jednocześnie sygnałem wkroczenia w dorosłość. Safdie oczywiście nie jest naiwniakiem: nie rozwiewa naszych wątpliwości, pozostawiając w mocy pytania o autentyczność, a przede wszystkim wytrwałość tego gestu. Oglądając rozklejającego się na naszych oczach Chalameta, trudno nie odnieść jednak wrażenia, że coś się w jego bohaterze zmieniło. Marty musiał sięgnąć dna, aby zrozumieć, że nie jest pępkiem świata, a cel nie zawsze uświęca środki. W nagrodę otrzymuje od losu drugą szansę – coś, o czym bohaterowie poprzednich filmów Safdiego mogli jedynie pomarzyć. Oby tym razem udało mu się nie przekombinować.