STALKER, arcydzieło SCI-FI i jeden z Top 100 filmów wszech czasów dostępny za darmo

Radziecki film z 1979 roku, choć początkowo przyjęty chłodno przez krytyków i publiczność, z czasem zyskał status kultowego arcydzieła, i to i kultowego, i arcydzieła bez absolutnie żadnej przesady. Brytyjski Instytut Filmowy umieścił go wśród stu najlepszych filmów wszech czasów. Niegdyś niedoceniane dzieło Tarkowskiego, Stalker, jest obecnie dostępne bezpłatnie na YouTube (link na końcu tekstu).

Fabuła Stalkera opowiada o trzech mężczyznach – tytułowym Stalkerze, Pisarzu i Profesorze – którzy wyruszają w niebezpieczną podróż do tajemniczej Zony. W jej sercu znajduje się pokój, który podobno spełnia każde życzenie odwiedzającego. Tarkowski genialnie wykorzystuje kontrast wizualny: rzeczywisty świat przedstawia w ponurej czerni i bieli, podczas gdy Zona eksploduje kolorami. Zabieg zwodniczo wciąga widza w niebezpieczne, lecz jednocześnie fascynujące otoczenie. Stalker, który utrzymuje się z prowadzenia desperatów do Zony, nieustannie ostrzega towarzyszy przed wszechobecnymi zagrożeniami, choć prawdziwe niebezpieczeństwo tkwi zupełnie gdzie indziej.

Prawdziwym konfliktem filmu stają się przeciwstawne poglądy bohaterów na ludzkie pragnienia i wiarę. Pisarz szuka natchnienia dla swojej twórczości, Profesor niesie bombę, by zniszczyć pokój i uchronić ludzkość przed jego mocą. Stalker zaś twierdzi, że pomaga innym spełnić ich życzenia. Tarkowski prowadzi widza przez filozoficzny dyskurs o naturze pragnień, wiary i zbawienia. Film unika typowych dla science fiction efektów specjalnych, skupiając się na psychologicznej głębi postaci i ich stopniowym rozpadzie w miarę zbliżania się do celu. Finał jest przedmiotem dyskusji do dziś.

Tragiczna historia produkcji czyni Stalkera jeszcze bardziej ponurym. Według dźwiękowca Władimira Szaruna, Tarkowski, jego żona oraz Anatolij Sołonitsyn grający Pisarza zmarli na ten sam rodzaj raka płuc, prawdopodobnie z powodu zatrucia przez zakładu chemiczny znajdującego się niedaleko lokacji zdjęciowej.

Film rezonuje z widzami poprzez uniwersalne motywy: potrzebę zachowania wiary wobec nieznanej przyszłości, zrozumienie najgłębszych pragnień, radzenie sobie z przemianami społecznymi i odnajdywanie zadowolenia w prostocie. Stalker pozostaje pięknym, choć wymagającym dziełem.

Filip Jałowski napisał dla nas genialne opracowanie arcydzieła Tarkowskiego i o słynnej Zonie pisał tak: Stalker powstał na długo przed wybuchem reaktora w Czarnobylu, niemniej Strefa powstała po jego eksplozji byłaby w tym miejscu doskonałym przykładem. We wszystkich przypadkach mamy do czynienia z wyrwaniem pewnej przestrzeni z granic rzeczywistości. To, co stało lub dzieje się w ich obrębie, jest tajemnicą, na temat której postawiono wiele hipotez, niemniej z jakiegoś powodu nie dane jest nam poznać odpowiedzi na zasadnicze pytanie – dlaczego wokół tych miejsc nagle pojawiły się granice?