Zestawienie

WIDZĄC CIEMNOŚĆ. Najciekawsze filmy o niewidomych

Autor: Tomasz Raczkowski
opublikowano

Wzrok to jeden z podstawowych zmysłów, za pomocą którego odbieramy rzeczywistość. Jego ograniczenie lub brak stanowią bardzo poważną zmianę ludzkiej percepcji, ograniczającą niektóre możliwości funkcjonalne osoby niewidomej – ale równocześnie uwrażliwiającą na inne bodźce, a nawet otwierające na inne formy doznań. Prawdopodobnie osoby widzące nie są w stanie do końca zrozumieć sposobu funkcjonowania niewidzących. Nie przeszkadza to jednak, by twórcy z dziedziny sztuk wizualnych – wśród których znajduje się kino – próbowali zgłębić czy przedstawić ten temat w swoich dziełach. Wydaje się nawet, że przeciwnie, pewna bariera poznawcza pomiędzy widzącymi a niewidzącymi powoduje, że temat utraty wzroku jest w pewien sposób intrygujący, a osoba dotknięta tą przypadłością może przyjmować bardzo zróżnicowane role w kinowej opowieści. W historii kina wiele było filmów z motywem ślepoty – postanowiłem więc wybrać te, które z różnych powodów uznać można za najciekawsze.

Zapach kobiety

Słynny film z Alem Pacino to jeden z najbardziej znanych filmowych portretów niewidomych. Wyreżyserowany przez Martina Bresta amerykański remake filmu Dino Risiego budzi do dziś spory o wartość artystyczną i jakość w porównaniu do oryginału. Podobnie jednak jak włoski pierwowzór, Zapach kobiety proponuje sugestywny, poruszający portret przepełnionego tęskną melancholią oraz egzystencjalnym żalem człowieka. Film zapada w pamięć przede wszystkim ze względu na świetną rolę Ala Pacino, wcielającego się w niewidomego pułkownika Franka Slade’a. Ta charyzmatyczna rola prezentuje zarówno cichy dramat powodowany przez ślepotę, jak również możliwości jej przezwyciężenia i życia pomimo niej. Niezależnie od całościowej oceny filmu, przeszywające i pełne emocji niewidzące spojrzenie Franka – robiące wrażenie szczególnie w pamiętnej scenie tanga – zasłużyło na miejsce w kanonie klasycznych obrazów dramatycznych.

Ray

Utrata wzroku wiąże się często nie tylko z ograniczeniem percepcji, ale również koniecznością radzenia sobie w niesprzyjających warunkach świata dostosowanego do widzących i postrzegającego niewidomych jako osoby upośledzone, niepełnowartościowe. Opartą na faktach historię człowieka zmagającego się przede wszystkim nie z własnym ograniczeniem, ale z otoczeniem postrzegającym go przez pryzmat czarnych okularów, jest Ray Taylora Hackforda. Film opowiada o legendarnym amerykańskim muzyku Rayu Charlesie, który stracił wzrok w wieku siedmiu lat. Odgrywany przez znakomitego Jamiego Foxxa Charles w biograficznym filmie to osoba obdarzona niesamowitym talentem oraz charyzmą, dzięki którym przezwycięża przeciwności i uprzedzenia w drodze na szczyt sławy. Dzięki połączeniu subtelności z dramatycznym ciężarem Ray zdobył wiele prestiżowych nagród, przede wszystkim zaś Oscara dla Foxxa, bezbłędnie wcielającego się w niewidomego bohatera.

Tańcząc w ciemnościach

W przypadku osób niewidomych najtrudniejsza może być nie sama utrata zmysłu, ale prowadzący do niej długi, konsekwentny proces. Stopniowy zanik zdolności widzenia jest centralnym motywem filmu Larsa von Triera Tańcząc w ciemnościach. Islandzka piosenkarka Björk wcieliła się w nim w pracownicę fabryki Selmę, obciążoną genetyczną wadą powodującą systematyczne pogarszanie się widzenia. Nie pragnąc uzdrowienia dla siebie, Selma koncentruje się na zatrzymaniu choroby u ukochanego syna, równocześnie kompensując brutalną rzeczywistość ucieczką w świat fantazji. Oczy zastępuje Selmie wyobraźnia, ale jej wewnętrznej harmonii zagraża podatność na oszustwo ze strony wykorzystujących jej ograniczenie widzących. W Tańcząc w ciemnościach, jak się zdaje, uchwycone zostało surrealistyczne, podszyte niepokojem i realnym niebezpieczeństwem doświadczenie utraty wzroku, a tytułowe ciemności powoli ogarniające bohaterkę odnoszą się nie tyle do wizualności, ile raczej życiowej sytuacji niewidomych.

Doczekać zmroku

Jeden ze współtwórców sukcesu serii z Jamesem Bondem w latach 60. Terence Young w 1967 roku stworzył klimatyczny thriller z Audrey Hepburn, która wcieliła się w niewidomą kobietę zmuszoną do konfrontacji z bezwzględnymi przestępcami. Bohaterka Doczekać zmroku, Susy, na skutek niefortunnego splotu okoliczności wplątana zostaje w psychologiczną grę z trójką bandytów pragnących odzyskać wypełnioną narkotykami lalkę, przypadkowo znajdującą się w posiadaniu kobiety i jej męża. Przestępcy wykorzystują jej brak wzroku, manipulują nią i osaczają, nie doceniając jednak inteligencji niewidomej oraz jej wyostrzonej reszty zmysłów (przede wszystkim słuchu). Twórcy filmu, konstruując intrygę, brawurowo wykorzystali pozornie bezbronny wygląd „oślepionej” Hepburn, jak również przestrzeń mieszkania, w której rozgrywa się akcja, w kulminacji sugestywnie zaciemnionej, dzięki czemu szanse zostają niejako wyrównane, a widzowie doświadczają cząstki percepcji głównej bohaterki.

Ślepowidzenie

Norweski film nie poprzestaje jednak na kameralnym portrecie psychologicznym niewidomej bohaterki, starając się stworzyć kompleksowy obraz jej doświadczenia.

Punktem wyjścia dramatu Eskila Vogta (stałego współpracownika Joachmia Triera) jest sytuacja zmagającej się z konsekwencjami nagłej utraty wzroku Ingrid, zmuszonej do odnalezienia i rekonstrukcji życia w nowej sytuacji. Norweski film nie poprzestaje jednak na kameralnym portrecie psychologicznym niewidomej bohaterki, starając się stworzyć kompleksowy obraz jej doświadczenia. Montażowe sztuczki i fragmentaryczna narracja wprowadzają w filmie percepcyjny zamęt, analogiczny do przeżyć Ingrid, a jej próby przezwyciężenia ślepoty portretowane są w aurze łączącej groteskę z subtelnym dramatem. Vogt poświęca dużo uwagi wątkom seksualności oraz kompensacyjnej ucieczce w świat paranoicznych imaginacji, wokół których ogniskuje się fabuła. Ślepowidzenie to pozycja w niezwykle interesujący podejmująca próbę zrozumienia niewidomej kobiety, której postać nie zostaje sprowadzona do zlepku psychologicznych motywów, ale – również dzięki wybitnej kreacji aktorskiej Ellen Dorrit Petersen – staje się pełnokrwistą postacią, w przekonujący sposób komunikującą podejmowaną przez twórców refleksję.

Nie oglądaj się teraz

Puste spojrzenie zamglonych oczu może być również źródłem niepokoju i sugerować pewne oderwanie osoby niewidomej od „normalnego” świata. W takim kontekście ślepotę wykorzystał Nicolas Roeg w wybitnym horrorze Nie oglądaj się teraz, w którym niewidoma Heather, medium odbierające wiadomości z zaświatów, jest głównym katalizatorem ekranowej grozy i skierowania opowieści na metafizyczno-demoniczne tory. W tym ujęciu niesprawne oczy są poniekąd emblematem innego rodzaju percepcji, czyli kontaktu ze światem duchów, jak wiadomo, wymykającym się często ludzkiemu spojrzeniu. W Nie oglądaj się teraz demoniczna Heather jest postacią mocno dwuznaczną i ambiwalentną, której prawdziwe motywy czy charakter nigdy nie zostają dopowiedziane czy rozstrzygnięte. W swoim filmie Roeg wykorzystał okultystyczne skojarzenia i splótł w jedno demonizm „wiedzącej” staruszki i „widzącego inaczej” ślepca, tworząc bardzo sugestywną i zapadającą w pamięć figurę niepokojącego łącznika ze światem zjaw.

Ostatnio dodane