CZERWONE DYWANY, SZKLANE EKRANY. Ludzie kina, którzy pracowali w telewizji

Kino i telewizja rządzą się odmiennymi regułami, a na przestrzeni dekad nierzadko bywały postrzegane jako media ze sobą rywalizujące. Współcześnie coraz bardziej zaciera się granica jakościowa (a za sprawą serwisów streamingowych również i stylistyczna) pomiędzy kinem a telewizją, tak samo jak powoli w niebyt odchodzi funkcjonujący jeszcze niedawno podział „specjalizacji” na pracę w kinie lub telewizji. W tym kontekście warto przypomnieć, że łączenie działalności na polu filmów kinowych oraz produkcji telewizyjnych nie jest wcale rzadkością dla ludzi filmu – również tych największych. Poniżej prezentuję wybór dziesięciu przykładów uznanych i sławnych twórców filmowych, którzy mają w swojej karierze mniej lub bardziej znaczące przygody z rynkiem telewizyjnym.

Na wstępie uprzedzam – na liście tej nie znalazł się David Fincher. Zdecydowałem się na jego wyłączenie w ramach nieco konserwatywnego podejścia do terminu „produkcja telewizyjna”, rozumianego jako twórczość realizowana dla stacji telewizyjnej emitowanej w sposób klasyczny z intencją emisji w kanale telewizyjnym, a nie na platformie streamingowej. Nie chodzi mi o puryzm klasyfikacyjny, ale wyodrębnienie rynku serwisów typu Netflix jako jeszcze innego zjawiska niż telewizja, o której mowa. Pamiętamy, że Fincher nakręcił House of Cards i Mindhuntera – tę listę oddajmy jednak innym, rzadziej przytaczanym w ostatnich latach w kontekście seriali twórcom.

Alfred Hitchcock

Mistrz suspensu to jeden z najbardziej jaskrawych przykładów harmonijnego łączenia twórczości na polu kina i telewizji w drodze do kultowego statusu. Jednym z najważniejszych dokonań legendy kinematografii i twórcy wielu wybitnych dzieł kinowych jest przecież serial Alfred Hitchcock przedstawia emitowany od 1957 roku, uznawany do dziś za klasykę kryminału.

Choć poszczególne epizody reżyserowane były przez innych twórców, a autor Psychozy „jedynie” patronował całości i występował jako gospodarz programu, to właśnie jego charyzma i popkulturowa wrażliwość były machiną napędzającą sukces serialu. W 1962 roku seria została przemianowana na Spotkanie z Alfredem Hitchcockiem i w tym zmienionym formacie (z dłuższymi odcinkami) przetrwała do 1965 roku. W międzyczasie Hitchcock współtworzył emitowany w latach 1957-1958 serial Suspicion oraz wyreżyserował odcinek antologii Startime. W czasach, gdy telewizja przejmowała coraz bardziej prymat w kulturotwórczym kreowaniu masowej wyobraźni od kinowych sal, zaangażowanie Hitchcocka w projekty na małym ekranie było nie tylko przykładem jakościowego wymiaru telewizyjnej rozrywki, ale również przyczyniło się do narodzin legendy reżysera, który dzięki wyraźnemu zaznaczeniu swojej osoby (nawet bardziej niż twórczości) w telewizji mógł mocniej zapisać się w masowej świadomości.

Robert Altman

Kariera Roberta Altmana układała się w sposób, który daleki był od ideału. Zanim pochodzący z Kansas filmowiec zyskał rozgłos pod sam koniec lat 60. i wyrobił sobie pozycję jednego z najwybitniejszych amerykańskich reżyserów, musiał przebyć długą drogę, prowadzącą nierzadko przez rozczarowania i żmudne zyskiwanie pozycji oraz dorobku. W latach 50. i 60. Altman, niemogący przebić się do filmowego mainstreamu, aktywny był głównie na polu twórczości telewizyjnej.

Przyszły twórca MASH zajmował się przede wszystkim reżyserowaniem odcinków serii takich jak Bonanza czy Combat!. Bramą do dość bogatej we współtworzone projekty kariery telewizyjnej była rekrutacja Altmana do reżyserii w cyklu Alfred Hitchcock przedstawia, z czego zrezygnował jednak po zaledwie dwóch odcinkach. Dokonania Altmana na małym ekranie zapisały się w historii kina i jego biografii zdecydowanie słabiej niż rozpędzona po 1970 roku kariera reżysera autorskich produkcji kinowych, jednak warto pamiętać o ponad dziesięcioletnim epizodzie, gdy twórca ten był przede wszystkim telewizyjnym rzemieślnikiem.

Z jednej strony doświadczenia zdobyte na planie telewizyjnym pozwoliły Altmanowi na rozwinięcie warsztatu, który wykorzystał on potem w swoich artystycznych wojażach, z drugiej zaś praca w telewizji pozwoliła mu się utrzymać po niezbyt obiecujących początkach w branży.

Cary Fukunaga

Fukunaga to współautor jednego z większych współczesnych telewizyjnych fenomenów – serialu HBO Detektyw. Mając na koncie dwa dobrze przyjęte filmy pełnometrażowe, w 2014 roku Kalifornijczyk stanął za kamerą we wszystkich ośmiu odcinkach pierwszego sezonu serialu Nica Pizzolatta.

To temu – pod pewnym względem przełomowemu – zabiegowi przypisuje się część sukcesu, który odniósł Detektyw. Choć być może nie otworzyło to młodemu reżyserowi drzwi do zawrotnej kariery – później stworzył on Beasts of No Nation oraz miniserial Maniac dla Netflixa – to na pewno ze względu na jakość pracy, jaką wykonał dla telewizyjnego show Fukunaga, jest warta zauważenia i wskazuje na współczesny trend zacierania się i tak już rozmytych granic między małym a dużym ekranem – reżyserska robota Fukunagi z Detektywa stanowi przecież bardzo istotny wpis w jego CV, wart nie mniejszej uwagi niż dorobek kinowy.

Widać na tym przykładzie, że rzemiosło kręcenia filmów jest w zasadzie zawsze tym samym, niezależnie od formy i kanału dystrybucji, a współpraca ludzi kina z telewizją może przynosić dla obydwu stron wspaniałe korzyści.

David Lynch

Po ugruntowaniu swojej pozycji w amerykańskim kinie jako jednego z najoryginalniejszych twórców w latach 90. David Lynch rozpoczął flirt z telewizją, który zaowocował jednym z jego najwybitniejszych projektów. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że efektem współpracy Lyncha z telewizją jest nie tylko słynne Miasteczko Twin Peaks (wyprodukowane przez stację ABC) i jego niesamowita kontynuacja z 2017 roku (nakręcona dla Showtime), ale również przecierające poniekąd szlaki dla historii zabójstwa Laury Palmer dokumentalne American Chronicles (1990), zapomniany sitcom Na antenie (1992), antologia Hotel Room (1993) oraz miniserial Dumbland (2002).

Do telewizji trafić miał również film Mulholland Drive, pierwotnie planowany jako serial. Do historii przejdzie jednak właśnie Twin Peaks, być może najwybitniejsze dokonanie Lyncha i najlepszy dowód na to, że w telewizji da się tworzyć autorskie, unikatowe produkcje.

Władysław Pasikowski

Pasikowski był w latach 90. jedną z czołowych twarzy polskiego kina i do dziś pozostaje prawdopodobnie najsprawniejszym w naszym kraju twórcą kina sensacyjnego. Po sukcesach na tym polu w ostatniej dekadzie ubiegłego stulecia i przeciętnym Reichu z 2001 roku Pasikowski odszedł jednak na dłuższy okres od produkcji kinowych. Nie oznaczało to jednak, że zrezygnował z działalności filmowej czy też znużył się uprawianym przez siebie gatunkiem.

Twórca Psów zwrócił się po prostu ku telewizji i w tym medium stworzył swoje kolejne dzieło. Składający się z dwóch sezonów (emitowanych w 2003 i 2008 roku) serial Glina nie tylko dowiódł niesłabnącego wyczucia gatunku Pasikowskiego, który w konwencji telewizyjnej bynajmniej nie zatracił swojej wyrazistości i zręczności, ale też – i to na poziomie zarówno treści, jak i tym razem małoekranowej formy – odświeżył twórczość reżysera. Do dziś Glina pozostaje jedną z najlepszych produkcji serialowych powstałych w Polsce i jako stuprocentowo autorskie dzieło Pasikowskiego jest jedną z najmocniejszych pozycji w jego filmografii.

Rainer Werner Fassbinder

Fassbinder, jeden z najważniejszych reżyserów powojennego kina niemieckiego, odznaczał się niezwykłą aktywnością – w czasie krótkiego, niespełna czterdziestoletniego życia nakręcił ponad czterdzieści filmów, tworzących dorobek zapewniający Fassbinderowi poczesne miejsce w historii filmu. Swoją niezwykłą aktywność reżyser kierował nie tylko w stronę twórczości kinowej, ale również ku mniejszemu ekranowi.

Fassbinder nakręcił łącznie dziesięć produkcji telewizyjnych, wśród których znalazły się dzieła mogące się zaliczać do najlepszych w dorobku reżysera, jak chociażby perwersyjna tragedia Marta czy monumentalny, emitowany jako serial Berlin Alexanderplatz: Dzieje Franciszka Biberkopfa. W surowej, idącej na przekór konwencjom i powszechnym standardom etycznym twórczości Fassbindera w zasadzie nie widać różnicy między dokonaniami kinowymi a telewizyjnymi – wszystkie na równi realizują subwersywną osobowość twórczą reżysera, dążącego do melancholijnego realizmu, w którym przestrzeń telewizji była tak samo użyteczna jak plan filmu kinowego.

Michael Haneke

Zanim urodzony w Monachium reżyser stał się międzynarodową gwiazdą autorskiego kina i ulubieńcem canneńskiej widowni, przez długie lata związany był z austriacką telewizją. Zanim w 1974 roku zadebiutował na małym ekranie jako reżyser (After Liverpool), Haneke współpracował ze stacją SWF jako redaktor oraz dramaturg. Późniejsza kariera twórcy filmów kinowych, rozpoczęta w 1989 roku od pamiętnego Siódmego kontynentu, przyćmiła dorobek telewizyjny Austriaka, który z czasem w ogóle zarzucił tworzenie filmów telewizyjnych (ostatnim była dystrybuowana w sposób mieszany w krajach niemieckojęzycznych adaptacja Zamku Franza Kafki z 1997 roku).

Jednak jego dokonania jako reżysera filmów telewizyjnych również warte są zapamiętania, chociażby ze względu na umożliwienie twórcy Miłości wypracowania swojego specyficznego, chłodnego stylu. W tym mniej znanym nurcie filmografii Hanekego znajduje się też kilka perełek i dzieł ważnych dla kultury niemieckojęzycznej w ogóle, jak chociażby wspomniany Zamek czy Trzy drogi nad morze z 1976 roku.

Sam Peckinpah

Podobnie jak Robert Altman, zanim Krwawy Sam stał się światowej sławy twórcą obiegu kinowego za sprawą takich filmów jak Strzały o zmierzchu czy Major Dundee, związany był przez mniej więcej dekadę z produkcjami telewizyjnymi. To na tym rynku Peckinpah wyrobił sobie w filmowym światku pozycję i renomę w powiązaniu z gatunkiem westernu. Do najbardziej znanych projektów telewizyjnych twórcy Dzikiej bandy zaliczyć można serial The Westerner, którego był producentem i współscenarzystą; wyreżyserował także jego pilot w 1959 roku. Z perspektywy czasu można powiedzieć, że to właśnie to przedsięwzięcie otworzyło Peckinpahowi drogę do wielkiej kariery – po anulowaniu The Westerner jego gwiazda Brian Keith zarekomendował Sama na reżysera filmu Niebezpieczni kompani, który stał się debiutem kinowym twórcy (choć on sam nie był zadowolony z efektu końcowego).

Kariera telewizyjna i kinowa Peckinpaha układają się w spójny i konsekwentny ciąg, tym bardziej jeśli weźmiemy pod uwagę przeprowadzane na małym ekranie eksperymenty ze zwolnionym tempem oraz z portretowaniem przemocy, które stały się jego wizytówką za sprawą ich użycia w dziełach kinowych.

Martin Scorsese

Choć dla kojarzonego z epickimi filmowymi opowieściami reżysera telewizja mogłaby wydawać się kuszącym medium już wcześniej, to Scorsesego nigdy wyraźnie nie ciągnęło do małego ekranu, na którym swoją obecność za pomocą fabuły wyraźnie zaznaczył dopiero w późnym etapie kariery, reżyserując w 2010 roku pilot serialu Boardwalk Empire ze Steve’em Buscemim w roli głównej, później zaś zostając jednym ze współtwórców stylowego Vinylu. Nie były to jednak pierwsze przygody Scorsese z telewizją – wcześniej, w 1995 roku, był emitowany film telewizyjny o wszystko mówiącym tytule Historia amerykańskiego kina według Martina Scorsese, miniserial Martin Scorsese przedstawia: The Blues o historii amerykańskiego bluesa oraz zaprezentowany w 2005 roku telewizyjny dokument Bez stałego adresu: Bob Dylan.

Oprócz wymienionych pozycji Scorsese ma też na koncie kilka pomniejszych projektów we współpracy z telewizją, m.in. dokument poświęcony Statui Wolności oraz udział w projekcie American Masters w latach 90.

David Cronenberg

Kiedy ogląda się przesycone paranoicznymi uczuciami wobec technologii dzieła Cronenberga, a zwłaszcza Wideodrom, który interpretować można jako mroczną przypowieść o człowieku zatracającym się w niebezpiecznym świecie kablówek, warto mieć świadomość, że kanadyjski reżyser ma na swoim koncie całkiem sporo produkcji nakręconych dla telewizji.

Większość z nich powstała w latach 70., zanim jeszcze początkujący Cronenberg zapracował sobie na przydomek „krwawy baron horroru”. Wśród nich warto wyróżnić przynajmniej jeden – Secret Weapons, nakręcony w ramach serii Programme X, w którym Cronenberg zasygnalizował szereg charakterystycznych dla niego później motywów (przede wszystkim centralny temat ambiwalentnej relacji technologii i człowieka oraz ogólną paranoiczną atmosferę). Szczególną ciekawostką dla fanów Kanadyjczyka mogą być zrealizowane przez niego na początku lat 90. – w szczycie chwały jako twórcy body horrorów – reklamy (m. in. butów Nike), nawiązujące zabawnie do stylistyki jego filmów.

Wzmianki honorowe: Jane Campion (Tajemnice Laketop), Lars von Trier (Królestwo, Medea), Steven Soderbergh (The Knick).