Strona główna KMF

Lubimy plebiscyty, rankingi, podsumowania i wszelkiej maści antologie najsłynniejszych wydarzeń, postaci i zjawisk, kompilowanych na różnego rodzaju okazje, rocznice bądź dla upamiętnienia innych, szczególnie ważnych dla badanej dziedziny okoliczności. W dziale F/X natomiast z okazji absolutnie żadnej postanowiłem zebrać w jednym miejscu sto najważniejszych, najbardziej pamiętnych, przełomowych i najniezwyklejszych scen w historii kina, do których powstania walnie przyczynili się twórcy efektów specjalnych. Są one ułożone w porządku chronologicznym, dzięki czemu uniknięto ich wartościowania na lepsze i słabsze, co byłoby zadaniem nie tyle karkołomnym, co niewykonalnym. Nie sposób przecież w definitywny sposób zawyrokować wyższości cyfrowych efektów z "Raportu mniejszości" Stevena Spielberga nad równie nowatorskimi, choć obecnie muzealnymi technikami z "Metropolis" Fritza Langa. Każda epoka zapisywała w annałach kina swe najlepsze osiągnięcia, które odtąd stanowiły wspólne dziedzictwo kulturowe i techniczne dla przyszłych pokoleń filmowców, dysponujących coraz doskonalszymi narzędziami oszukiwania widza. Zapraszam na wycieczkę poprzez najjaśniejsze momenty w historii filmowej iluzji.

Jeszcze jedno. Poniższe zestawienie, jakkolwiek staranne i nietendencyjne, jest wyborem całkowicie subiektywnym, na dodatek ograniczone do roku 2006, w którym to zestawienie zostało sporządzone. Proszę więc o umiarkowane i przemyślane głosy ewentualnej krytyki, zaczynające się od słów "a gdzie efekt z filmu "xxx"?", lub "co w tym zestawieniu robi efekt z filmu "yyy"?". Starałem się jak mogłem. Miłej lektury :)).


Podróż na Księżyc
(1902)

reżyseria - Georges Melies
efekty specjalne - Georges Melies

Podróż na Księżyc

Pierwsze miejsce w rankingu chronologicznym musiało przypaść wielkiemu francuskiemu wizjonerowi i prekursorowi sztuki filmowej. Georges Melies wymyślił fabułę, także on dostrzegł siłę tkwiącą w najróżniejszych sposobach oszukiwania widza. Choć wiele jego trików miało teatralny charakter, oparty na sztuczkach scenograficznych, to Melies stworzył i wspaniale wykorzystał efekty oparte na malowanych tłach, wielokrotnej ekspozycji, maskowaniu, charakteryzacji specjalnej i zwykłym montażu. Ojciec kinematografii był także pierwszym prawodawcą filmowej iluzji.


Metropolis
(1927)

reżyseria - Fritz Lang
efekty specjalne - Eugen Schüfftan, Günther Rittau

Ożywianie Fałszywej Marii

Szalony naukowiec Rotwang, na rozkaz Fredera, władcy Metropolis, tworzy robota Fałszywą Marię, która ma odwrócić uwagę robotników od buntu... Nieme arcydzieło niemieckiego ekspresjonizmu nie stałoby się klasyką kina, gdyby nie rewolucyjne efekty wizualne Eugena Schüfftana. Kręgi wokół sylwetki robota były wielokrotnie naświetlanymi na taśmie lampami neonowymi, poruszanymi w pionie i filmowanymi na tle czarnej maski poprzez posmarowane tłuszczem szkło. Na ten obraz nałożono ujęcie Fałszywej Marii oraz osobno sfilmowane arterie wnętrza jej ciała.


Frankenstein
(1931)

reżyseria - James Whale
charakteryzacja specjalna - Jack Pierce

Monstrum

Henry Frankenstein, opętany myślą stworzenia życia, ze szczątek skazańców lepi sztucznego człowieka i za pomocą piorunów ożywia martwe ciało... Legendarny horror o człowieku-stwórcy i jego Monstrum wyrył w historii szeroko pojętej kultury nad wyraz wiele gotowych leitmotiwów wizualnych i dramaturgicznych. Jednym z nich jest wygląd Monstrum. Legendarny charakteryzator Jack Pierce przykrywał głowę Borisa Karloffa warstwami bawełny i kolodionu, specjalnego plastiku imitującego skórę. Powieki wykonano z wosku. Całości dopełniały elektrody w szyi, przykrótkie ubranie i ciężkie buty.


Niewidzialny człowiek
(1933)

reżyseria - James Whale
efekty specjalne - John P. Fulton

Zdejmowanie bandaży z głowy

Naukowiec, ofiara własnego eksperymentu, zdejmuje bandaże zakrywające jego głowę. Po ich zdjęciu, zamiast głowy, nie widać absolutnie nic... James Whale, jeden z pierwszych specjalistów od kina fantastycznego, w dwa lata po filmowej adaptacji "Frankensteina" znakomicie zekranizował klasyczną powieść H.G. Wellsa. Francuski aktor Claude Rains dopiero w ostatniej scenie pokazał własną twarz. Aby zagrać niewidzialność całą głowę Rainsa pomalowano na czarno i nakręcono na czarnym tle. Fotochemiczna eliminacja czerni pozwoliła na jej zastąpienie osobno nakręconym tłem.


King Kong
(1933)

reżyseria - Merian C. Cooper, Ernest B. Schoedsack
efekty specjalne - Willis O'Brien. Marcel Delgado

Tytułowy bohater

Na nieznanej wyspie reżyser Carl Denham chce nakręcić film o Pięknej i Bestii. Tymczasem mityczna Bestia istnieje naprawdę. 5-metrowy goryl Kong porywa aktorkę Ann Darrow i znika w prehistorycznym lesie, pełnym dinozaurów... Pierwowzór filmowych opowieści o zaginionych światach, klasyczny "King Kong" to wybitne dzieło oparte przede wszystkim na zadziwiającej nawet dziś swą dynamiką technice animacji poklatkowej pioniera Willisa O'Briena. Ubrany w futro królika model King Konga miał tylko 45 cm wysokości. O'Brien i modelarz Marcel Delgado z metalowych szkieletów pokrytych gumą stworzyli też dinozaury, gigantycznego węża, pająka i pterodaktyla.


Deluge
(1933)

reżyseria - Felix E. Feist
efekty specjalne - William Williams, Russell Lawson, Ned Mann, Carl Wester

Zatopienie Nowego Jorku

Światowy klimat ulega rozregulowaniu. Powodzie, trzęsienia ziemi i przede wszystkim oceany zalewające lądy. Największy kataklizm dosięga Nowego Jorku... Emmerichowskie "Pojutrze" można po części uznać za nowoczesną wersję "Deluge" - to pierwszy dźwiękowy film katastroficzny, zrealizowany z takim rozmachem. Gwoździem programu była sekwencja zatopienia Nowego Jorku przez wielką falę. Miniaturowe plenery miasta z pietyzmem wybudowano w kilku skalach. Najwyższe budynki miały ponad 2 metry wysokości. W swoich czasach efekty te prezentowały się wyjątkowo realnie, dziś wyglądają naiwnie. Docenić jednak należy ich rozmach i widowiskowość.


Things to come
(1936)

reżyseria - William Cameron Menzies
efekty specjalne - George Teague, Edward Cohen, Percy Day, Ned Mann

Miasto przyszłości

Historia przyszłości wg H.G. Wellsa, przepowiadająca II wojnę światową, to metaforyczna opowieść o mieście Everytown, targanym wojnami przez 100 lat. Lecz połowa XXI wieku to już utopijna wizja wspaniałej metropolii ery pokoju. Najdroższy przedwojenny brytyjski film "Things to come" obecnie razi napuszoną ideologią i statycznością akcji. Podobnie jak przy "Metropolis" wrażenie robi tylko wizja miasta, wspaniale jak na owe czasy zrealizowana dzięki zaawansowanemu użyciu matte-painting, miniatur i ich optycznemu łączeniu z rzeczywistymi dekoracjami i aktorami. Wrażenie robią zwłaszcza sceny z olbrzymią wyrzutnią rakiet kosmicznych.


Czarnoksiężnik z krainy Oz
(1939)

reżyseria - Victor Fleming, King Vidor
efekty specjalne - A. Arnold Gillespie, Max Fabian, Donald Jahraus, Warren Newcombe

Trąba powietrzna

Wielka trąba powietrzna pustoszy Kansas, zbliżając się do domu Dorotki. Lecz dzięki niej dziewczyna zostanie przeniesiona do bajkowej krainy Oz... Klasyczna musicalowa bajka skrzy się technicolorowym przepychem, za wyjątkiem utrzymanych w sepii prologu i epilogu. Trąbę powietrzną zrobiono z miniaturowego szkieletu, na który nawinięto jedwab i wprawiono w ruch nad makietą wioski przy wydatnym udziale dmuchaw powietrza. Integrację z planem aktorskim wykonano dzięki tylnej projekcji.


Wojna światów
(1953)

reżyseria - Byron Haskin
efekty specjalne - Jan Domela, Gordon Jennings, Marcel Delgado

Ataki Marsjan

Wskutek katastrofy klimatycznej Marsjanie wybierają Ziemię na miejsce kolonizacji. Pozostaje "jedynie" pozbyć się jej dotychczasowych mieszkańców. Pierwszy marsjański statek pośród huku, dymu i ognia ląduje w pobliżu kalifornijskiego miasteczka. W środku nocy z wnętrza pojazdu wychodzi mackowate ramię, nagle porażające ludzi śmiertelnym promieniem... Klasyka kina inwazyjnego z 1954 roku to wielki wówczas popis autorów efektów wizualnych (które pochłonęły większość budżetu). Statki Marsjan to modele zawieszone na linkach. Ich niszczycielską działalność uskuteczniono za pomocą pomysłowych efektów optycznych.


Godzilla
(1954)

reżyseria - Inoshiro Honda
efekty specjalne - Eiji Tsuburaya, Teisho Arikawa, Hiroshi Mukoyama, Teizo Toshimitsu, Fuminori Ohashi

Destrukcja Tokio

Przebudzona atomowymi wybuchami prehistoryczna bestia wychodzi z Pacyfiku by zniszczyć Tokio... Antywojenne przesłanie "Godzilli" zniknęło w powodzi efektów specjalnych, wyjątkowo prostych zresztą. Szef efektów Eiji Tsuburaya pierwotnie chciał zrobić film z gigantyczną ośmiornicą, lecz skończyło się na dinozauropodobnym, najsłynniejszym potworze japońskiego kina. 50-metrowego potwora grało na zmianę dwóch aktorów, ubranych w 90kg kostium bez klimatyzacji, w którym można było zrobić zaledwie kilka metrów piechotą. Trzema kablami sterowano pracą oczu i paszczy. Miniatury miasta wybudowano z dbałością o szczegóły, choć dziś całość wygląda rozczulająco naiwnie.


Dziesięcioro przykazań
(1956)

reżyseria - Cecil B. DeMille
efekty specjalne - John P. Fulton

Rozstąpienie się Morza Czerwonego

Po wyjściu z niewoli egipskiej Żydom zagrodziło drogę Morze Czerwone. Lecz boska interwencja poprzez osobę Mojżesza sprawiła rozstąpienie się wód... Z tej momentami przesadnie nadętej, biblijnej superprodukcji Cecila B. DeMille'a, najbardziej pamięta się właśnie tę, wyjątkowej filmowej mocy scenę. Chmury wykonano z optycznie przyciemnionego dymu, zaś woda morska to 300 tys. galonów wypuszczonych ze zbiorników, zalewających miniaturową dekorację dna morskiego. Obraz ten odtworzono do tyłu w zwolnionym tempie. Aktorów nakręcono na niebieskim tle. Zasłużony Oscar dla weterana efektów Johna P. Fultona.


Zakazana planeta
(1956)

reżyseria - Fred McLeod Wilcox
efekty specjalne - A. Arnold Gillespie, Warren Newcombe, Bob Abrams

Podziemia planety Altair-4

Na czwartą planetę układu Altair przybywa ekipa ratunkowa. Lecz na miejscu, zamiast wcześniejszej ekspedycji ziemskiej, żyje tylko dr Morbius i jego córka Altaira. Tymczasem powoli dają o sobie znać niszczycielskie moce wymarłej cywilizacji Krelów, których ukryta w głębi planety maszyneria może materializować potwory z podświadomości... Wystawne kosmiczne widowisko, oparte na szekspirowskiej "Burzy", skutecznie czaruje malowniczymi plenerami obcej planety, obecnością robota Robby'ego (granego przez człowieka) oraz podziemiami Altair-4, zrealizowanymi jako miniatury i obrazy matte-painting, połączone optycznym maskowaniem ze scenami aktorskimi w dekoracjach.


Diabelski wynalazek
(1958)

reżyseria - Karel Zeman
efekty specjalne - Karel Zeman, Jiři Tarantík, Zdeněk Ostrčil

Połączenie żywej akcji i rysunków

Powojenne kino czechosłowackie było zadziwiającym zjawiskiem. Jego częścią były niezwykłe ekranizacje prozy Verne'a autorstwa Karela Zemana, oryginalne plastycznie, bezpośrednio odwołujące się do sztychów ilustrujących klasyczne powieści francuskiego wizjonera. Filmy Zemana wyglądały jak ożywione ilustracje z harmonijnie wplecioną w nie grą aktorską. Technicznie było to niezwykle prezycyjne zestawienie planu zdjęciowego z animowanymi rysunkami, płynnie połączonymi ze stylizowaną scenografią. "Diabelskim wynalazkiem" Karel Zeman rozpoczął serię filmów, nie mających do dziś odpowiednika w światowej kinematografii.


Jazon i Argonauci
(1963)

reżyseria - Don Chaffey
efekty specjalne - Ray Harryhausen

Dynamation

Pod patronatem bogini Hery, Jazon buduje statek Argo i wraz z grupą śmiałków wyrusza do Kolchidy po Złote Runo. Na miejscu muszą walczyć m.in. z gigantem Talosem, hydrą i armią szkieletów... Baśniowa opowieść oparta na greckiej mitologii to wielki pokaz animacji poklatkowej Raya Harryhausena, który tutaj doprowadził do perfekcji proces animacji zwany dynamation. Polegał on na animacji miniaturowego stwora przed małym ekranem z tylną projekcją, wyświetlającą wcześniej nakręconą scenę aktorską. Dodatkowo stosowano maski na szkle, umożliwiające symulację interakcji animacji z prawdziwym tłem. Tylko 3-minutowa sekwencja walki ze szkieletami zajęła aż 4 miesiące produkcji.


Ptaki
(1963)

reżyseria - Alfred Hitchcock
efekty specjalne - Ub Iwerks, Albert Whitlock, Larry Hampton, Roswell A. Hoffmann

Ataki ptaków

Do nadmorskiej Bodega Bay przybywa Mitch Brenner. Za nim przyjeżdża poznana w San Francisco Melanie Daniels. Te wydarzenia zbiegają się z niewytłumaczalnymi i nasilającymi się atakami ptaków na ludzi... Legendarny horror Alfreda Hitchcocka do dziś robi wrażenie śmiałością realizacji, choć mnóstwo wspaniałych wówczas efektów odeszło już do lamusa. Wiele plenerów rozbudowano obrazami malowanymi Alberta Whitlocka. Ptaki były poklatkowo wymaskowane z roboczych ujęć i wstawione w ujęcia miejsc akcji. Korzystano także ze sztucznych ptaków na linkach. Zamiast blue-screenu używano żółtego ekranu oświetlonego lampami sodowymi.


Mary Poppins
(1964)

reżyseria - Robert Stevenson
efekty specjalne - Peter Ellenshaw, Eustace Lycett, Robert A. Mattey

Połączenie żywej akcji i rysunków

Nowa niania odkrywa baśniowy świat wobec dwójki dzieci bankiera... Wyprodukowana przez Walta Disneya baśń z Julie Andrews w roli tytułowej to pokaz techniki nakładania obrazów z kamery na rysunkowe tło. Aktorzy byli kręceni w disneyowskiej technice sodium vapor process, czyli na żółtym ekranie silnie oświetlonym lampami sodowymi. Ujęcia te kręcono specjalną kamerą z dwoma negatywami - pierwszy reagował tylko na żółte światło tła, drugi tylko na białe światło skierowane na aktorów. Dzięki temu uzyskiwano wysokiej jakości maskę, przez którą łączono aktorów z rysowanym tłem. Julie Andrews w wielu ujęciach była unoszona w powietrzu na strunie fortepianowej.


Fantastyczna podróż
(1966)

reżyseria - Richard Fleischer
efekty specjalne - L.B. Abbott, Art Cruickshank, Marcel Delgado

Podróż we wnętrzu ludzkiego ciała

W celu ratowania życia słynnego uczonego, Amerykanie wdrażają tajny program miniaturyzacji. Łódź podwodna z czterema ludźmi na pokładzie zostaje zmniejszona i wprowadzona do organizmu człowieka, by od wewnątrz dokonać operacji... Dawny spec od kina fantastycznego, Richard Fleischer, po raz kolejny popisał się filmem niezwykłym. Rok pracy scenografów przyniósł zdumiewającą wizję wnętrza ludzkiego organizmu. Cześć dekoracji powstała w wersji miniaturowej. Aktorów częściowo filmowano na niebieskim tle. Dwadzieścia lat później widowiskowość "Fantastycznej podróży" została przyćmiona nieporównanie doskonalszym technicznie filmem Joe Dantego "Innerspace".


2001: Odyseja Kosmiczna
(1968)

reżyseria - Stanley Kubrick
efekty specjalne - Stanley Kubrick, Douglas Trumbull

Podróż w inny wymiar

Kosmonauta David Bowman, jedyny ocalały członek załogi Discovery, podąża za Czarnym Monolitem. W pobliżu Jowisza zostaje wciągnięty w tajemniczy korytarz czasoprzestrzenny, którym podróż zakończy się ewolucyjną przemianą Bowmana w istotę wyższą... Stanley Kubrick dokonał tym filmem prawdziwej rewolucji. Niespotykany wcześniej sposób narracji, obrazowania i efektów wizualnych, wyznaczył nowe kierunki nie tylko dla filmowej SF. Wynaleziona przez Douglasa Trumbulla technika slitscan photography, polegająca na ruchu kamery wzdłuż abstrakcyjnych obrazów namalowanych na szkle, pozwoliła na zdumiewającą wizualizację pierwszej części podróży w inny wymiar.


Planeta małp
(1968)

reżyseria - Franklin J. Schaffner
charakteryzacja specjalna - John Chambers

Małpie maski

Trójka astronautów ląduje na nieznanej planecie, zamieszkałej przez rozwiniętą cywilizację małp... Mając do dyspozycji milion dolarów, doświadczony telewizyjny charakteryzator John Chambers wynalazł nowy typ charakteryzacji - lateksowe maski, idealnie współgrające z naturalną mimiką aktora. To uwiarygodniło wygląd i zachowania ponad 200 aktorów, grających trzy gatunki rozwiniętych ewolucyjnie małp - szympansów, orangutanów i goryli. Chambers otrzymał Specjalną statuetkę Akademii za to przełomowe dokonanie na polu charakteryzacji.


Egzorcysta
(1973)

reżyseria - Wiliam Friedkin
efekty specjalne - Dick Smith, Marcel Vercoutere, Rick Baker

Opętana Regan

Chris MacNeil obserwuje postepującą chorobę psychiczną swej 12-letniej córki Regan, połączoną z jej fizyczną metamorfozą. Naprzeciw przerażającego monstrum, uznającego się za samego Szatana, staje dwóch księży - ojciec Merrin i ojciec Karras... Oparty na faktach, najbardziej przerażający horror wszechczasów wciąż straszy iście dokumentalnym przedstawieniem diabelskiego opętania. Wielka w tym zasługa charakteryzatora Dicka Smitha, który zamienił 14-letnią Lindę Blair w potwora przy pomocy trzech typów charakteryzacji. Korzystano także z mechanicznej lalki. Użyto trzech osobnych łóżek, każde posiadało inny mechanizm wprawiający je w ruch.


Trzęsienie ziemi
(1974)

reżyseria - Mark Robson
efekty specjalne - Frank Brendel, Glen Robinson, Albert Whitlock

Trzęsienie ziemi

Tradycyjne kino katastroficzne z mnóstwem postaci powiązanych jednym - tytułowym kataklizmem, nawiedzającym Los Angeles. Oprócz ton gruzu i śmieci, zrzucanych na plan aktorski pod nadzorem Franka Brendela, główne zadanie wykreowania trzęsienia ziemi spoczęło na makietach i obrazach matowych. Ekipa Glena Robinsona skonstruowała i następnie widowiskowo zniszczyła setki miniaturowych budynków. Gotowe zdjęcia trafiły następnie w ręce mistrza matte-paintnig Alberta Whitlocka, który używając zastawek szklanych zamalował niepożądane elementy kadru, rozbudowując jednocześnie spektrum ekranowych zniszczeń. Wszyscy trzej za swą pracę otrzymali Nagrodę Specjalną Akademii.


Płonący wieżowiec
(1974)

reżyseria - John Guillermin, Irwin Allen
efekty specjalne - L.B. Abbott, A.D. Flowers, Douglas Trumbull

Wieżowiec

Szklana Wieża w San Francisco, najwyższy 138-piętrowy budynek świata, w inauguracyjną noc staje w ogniu wskutek spięcia w taniej instalacji elektrycznej. Strażacy podejmują akcję ratunkową... Oparte na dwóch powieściach (inspirowanych budową WTC), sztandarowe widowisko katastroficzne lat 70. kosztowało 14 mln dolarów (suma wówczas zawrotna) i było kręcone w 57 dekoracjach, z których do końca ostało się tylko osiem. Sekwencje akcji reżyserował producent Irwin Allen, aktorów prowadził John Guillermin. Film kręciły cztery ekipy operatorskie. Sam wieżowiec zbudowano jako ogromną, 24-metrową miniaturę, wspomaganą obrazami matte-painting.


Bliskie spotkania
trzeciego stopnia

(1977)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Douglas Trumbull, Dennis Muren

Lądowanie statku-matki

Naukowcy, wojsko, a także Roy Neary i Jillian Guiler, z napięciem wpatrują się w niebo nad Diabelską Wieżą, czekając na kontakt z pozaziemską cywilizacją. Wreszcie nad głowami ludzi majestatycznie unosi się olbrzymi statek-matka przybyszów z kosmosu... Steven Spielberg w 1977 roku wreszcie przełamał wizerunek kosmitów jako krwiożerczych bestii, realizując w niemal mistyczno-religijnym stylu sekwencję bliskiego spotkania trzeciego stopnia. Dokonał tego przy pomocy Douga Trumbulla i Dennisa Murena, którzy wspaniale wykorzystali zdjęcia z miniaturowym statkim kosmicznym nakręconym na czarnym tle, które następnie optycznie połączono z ujęciami aktorskimi.


Gwiezdne wojny
(1977)

reżyseria - George Lucas
efekty specjalne - John Dykstra, John Stears

Bitwa o Yavin

Gwiazda Śmierci zbliża się do bazy rebeliantów, którzy stają do nierównej walki z najpotężniejszą bronią Imperium. Eskadra rebeliantów musi zniszczyć Gwiazdę Śmierci, poprzez wrzucenie pocisku do otworu, prowadzącego do środka latającej planety.... Pierwsza odsłona Gwiezdnej Sagi była szokiem w filmowym świecie. Równie rewolucyjne były efekty wizualne i sposób ich prezentacji na ekranie. Dzięki wynalazkowi motion control, filmowanie modeli na niebieskim tle zyskało nową jakość. Na całą sekwencję bitwy składało się kilkaset ujęć z miniaturami statków kosmicznych oraz wiele makiet, przedstawiających szczegóły powierzchni Gwiazdy Śmierci.


Obcy - ósmy pasażer
Nostromo

(1979)

reżyseria - Ridley Scott
efekty specjalne - Roger Dicken, Carlo Rambaldi, H.R. Giger

Narodziny obcego

Załoga Nostromo w komplecie opuszcza Acherona. Po obumarciu facehuggera i przebudzeniu Kane'a wszystko wydaje się w porządku. Przy obiedzie Kane nagle dostaje ataku, a z jego klatki piersiowej wykluwa się Obcy w kolejnej fazie swego rozwoju... Ridley Scott i H.R. Giger wprowadzili nową jakość do kina grozy i zaprezentowali Obcego, jedną z najważniejszych postaci kina SF. Przebicie klatki piersiowej Kane'a wykonano na sztucznym tułowiu przyczepionym do szyi Johna Hurta i przyozdobionym odpadkami z rzeźni. Chestburstera wykonano w kilku wariantach. Animatroniczny model autorstwa Rogera Dickena, poruszany kablami z zewnątrz, wykorzystano w ostatnim ujęciu.


Star Trek
The Motion Picture

(1979)

reżyseria - Robert Wise
efekty specjalne - Douglas Trumbull, John Dykstra, Richard Yuricich

Eksplozja V'Gera

Załoga Enterprise bada tajemniczego V'gera zbliżającego się do Ziemi, którym okazuje się sonda Voyager, rozbudowana niemal do rozmiarów planety. Kapitan Decker i por. Ilia postanawiają połączyć się ze sztuczną inteligencją V'gera... Pierwsza kinowa odsłona serii Star Trek została z należytym pietyzmem przygotowana pod kątem efektów wizualnych, nad którymi pieczę sprawowali dwaj ówcześni arcymistrze Douglas Trumbull i John Dykstra. Kulminacją efektową i fabularną była podróż Enterprise we wnętrzu V'gera z finałowym, rzadkiej urody wybuchem, jeśli wziąć pod uwagę ówczesną technikę.


Imperium kontratakuje
(1980)

reżyseria - Irvin Kershner
efekty specjalne - Dennis Muren, Richard Edlund

Bitwa na Hoth

Baza rebeliantów na lodowej planecie Hoth została odkryta przez wojska Dartha Vadera. Aby zgnieść rebelię, Imperium wysyła przeciwko nim machiny kroczące AT-AT, dysponujące potężną siłą ognia... Lucas i Kershner już początkiem "Imperium kontratakuje" zdyskontowali widowiskowość finału poprzedniej części. Plenery nakręcono na norweskim lodowcu, sceny aktorskie wewnątrz statków kosmicznych powstały w studio na niebieskim tle, natomiast machiny AT-AT to w rzeczywistości kilkudziesięcio- centymetrowe modele, nakręcone na malowanych tłach i wprawione w ruch za pomocą archaicznej technologii animacji poklatkowej.


Amerykański wilkołak w Londynie
(1981)

reżyseria - John Landis
efekty specjalne - Rick Baker

Przemiana w wilkołaka

Chmury na nocnym niebie odłsłaniają Księżyc w pełni. Tej chwili nie spodziewał się główny bohater filmu, zraniony wcześniej przez wilkołaka... Dzięki ten sekwencji Amerykańska Akademia Filmowa zainaugurowała przyznawanie Oscarów za najlepszą charakteryzację. David Naughton przeżył na planie komediowego horroru Johna Landisa kilkanaście koszmarnych dni. Rick Baker w genialny sposób zainscenizował sekwencję przemiany człowieka w wilkołaka w każdym przerażającym szczególe, bez półcieni i aluzji. Po kolei widzimy metamorfozę każdej części ciała, włącznie z twarzą. Jeden z najlepszych efektów Ricka Bakera, powtórzony przez niego w teledysku "Thriller" Michaela Jacksona.


Looker
(1981)

reżyseria - Michael Crichton
efekty specjalne - Richard Taylor

Skanowanie ciała modelki

Technothriller Michaela Crichtona już w 1981 roku ostrzegał przed ingerencją telewizji, dysponującej zdolnością kreacji wirtualnych aktorów na każdą okazję. W filmie ciało modelki zostaje zeskanowane laserowo do komputera, by na tej podstawie stworzyć jej cyfrową kopię. Tworzenie wirtualnego aktora to dziś chleb powszedni. W 1981 roku taka scena mogła narodzić się tylko w filmie SF. Użyta w tej scenie cyfrowa animacja głowy, dłoni i oczu i całej sylwetki ludzkiej była przełomowym osiągnieciem założonej w 1962 roku firmy Information International, Inc. (Triple I). Pierwszy raz w filmie pokazano cieniowane obiekty 3D, czyli wyrenderowane z użyciem wirtualnego oświetlenia.


Poszukiwacze
zaginionej arki

(1981)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Richard Edlund, Kit West, Bruce Nicholson, Joe Johnston

Śmierć nazistów

Tylko Indy wie, że nie wolno patrzeć na nadprzyrodzone moce, kryjące się w otwartej Arce Przymierza. Naziści po krótkiej chwili zachwytu giną w malowniczy sposób... Śmierć każdego z trzech głównych nazistów wymagała użycia innego efektu specjalnego. Gumowa głowa płk. Dietricha skurczyła się przez odpompowanie z niej powietrza. Sztuczną głowę Belloqa wysadzono w powietrze. Najbardziej efektownie przygotowano śmierć majora Totha - skórę modelu głowy wykonano z wosku i poddano działaniu gorącego powietrza. Proces rozpływania się woskowej skóry i oczu, nakręcono w tempie 1 kl/s.


Łowca androidów
(1982)

reżyseria - Ridley Scott
efekty specjalne - Douglas Trumbull, Richard Yuricich, David Dryer

Lot Deckarda do Tyrella

Wypełniając zadanie wytropienia i zabicia androidów nielegalnie przebywających na Ziemi, Rick Deckard leci do siedziby dr. Eldona Tyrella, twórcy (stwórcy?) androidów... Wizjonerskie, wyprzedzające swój czas arcydzieło Ridleya Scotta nie byłoby z pewnością tak sugestywne, gdyby nie porażająca koncepcja plastyczno-scenograficzna. Zasadniczą rolę przy kreacji Los Angeles AD 2019 odegrali twórcy optycznych efektów wizualnych. Monumentalne panoramy miasta stworzono z udziałem miniatur, obrazów matte-painting, oraz modeli kręconych na czarnym i niebieskim tle, przy pomocy komputerowo sterowanych kamer motion control.


TRON
(1982)

reżyseria - Steven Lisberger
efekty specjalne - Avril Bebley, Lee Dyer, Harrison Ellenshaw, Richard Taylor

Wnętrze komputera

Szef korporacji Dillinger kradnie grę napisaną przez programistę Flynta. Ten dostaje się do siedziby Dillingera, lecz zostaje zamieniony na dane i wciągnięty do wnętrza komputera... "TRON" do dziś jest niezwykłym przykładem fuzji filmu aktorskiego z cyfrową animacją. Niezwykłym ze względu na nieprawdopodobne ujarzmienie prymitywnych technik cyfrowych i ich integrację z materiałem aktorskim, kręconym w scenach "komputerowych" statycznymi kamerami w czerni i bieli. Żywe zdjęcia były koloryzowane i żmudnie poklatkowo łączone z animacją, często przy pomocy skomplikowanych efektów świetlnych nakładanych na obraz, ręcznych dorysówek i obrazów matowych.


Coś
(1982)

reżyseria - John Carpenter
efekty specjalne - Rob Bottin, Albert Whitlock

Defibrylacja Norrisa

Załoga stacji na Antarktydzie podejrzewa MacReady'ego o nosicielstwo obcego. Nagle Norris osuwa się na ziemię. Wykonujący jego defibrylację dr Cooper nagle zostaje pozbawiony rąk, które zostały odgryzione przez "coś", ukrywajace się do tej pory w ciele Norrisa... Legendarny horror SF Johna Carpentera zawiera przełomowe efekty animatroniczne Roba Bottina, na którego wyobraźni i talencie spoczywała kreacja niemal wszystkich wybuchowych metamorfoz obcego. W tej scenie do aktora należała tylko głowa. Jego brzuch był mechaniczną konstrukcją przykrytą silikonem. Ręce doktora wykonano z wosku, który powleczono żelem i gumą imitującą skórę.


E.T.
(1982)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Carlo Rambaldi, Dennis Muren, Ken Smith

Tytułowy bohater

Załoga obcego statku kosmicznego ucieka w popłochu z Ziemi, zostawiając jednego z członków ekipy. Mały kosmita nawiązuje kontakt z małym chłopcem Elliottem... Najbardziej wzruszający film SF w historii kina to wzorcowy przykład na magiczne wręcz ożywienie mechanicznej lalki, która na ekranie naprawdę żyje. E.T. zaprojektował i wykonał Carlo Rambaldi. W ujęciach "chodzonych" w środku umieszczano karłowatych aktorów. W bliskich planach używano zrobotyzowanej konstrukcji.


Star Trek II. Gniew Khana
(1982)

reżyseria - Nicholas Meyer
efekty specjalne - Ken Ralston, Jim Veilleux, Ed Catmull

Sekwencja Genesis

Genesis, niezwykły wynalazek umożliwiający błyskawiczne pojawienie się życia na pustej planecie Regula, zostaje oddany do użytku. Rozpoczyna się ultraszybki proces terraformingu... W latach 80. cyfrowa animacja stawiała w kinie pierwsze kroki. Lecz innowatorzy z Pixara, wówczas części Industrial Light & Magic, szybko zdobywali nowe doświadczenia, by zaprezentować ich efekty w widowiskowych filmach SF. W drugim kinowym "Star Treku" minutowa sekwencja Genesis została w całości wykreowana w komputerach Pixara, z premierowym użyciem fraktali i efektów cząsteczkowych. Dziś wygląda prymitywnie i topornie, lecz wtedy był to triumf nowych technologii.


Poltergeist
(1982)

reżyseria - Tobe Hooper
efekty specjalne - Michael Wood, Richard Edlund

Inwazja z "drugiej strony"

Ocalenie Carol-Ann z "drugiej strony" wcale nie było końcem kłopotów rodziny Freelengów. Monstra szykują się do decydującego starcia... Horror Stevena Spielberga i Tobe'a Hoopera, miał być pierwotnie dalszym ciągiem "Bliskich spotkań trzeciego stopnia", lecz elementy nadprzyrodzone wzięły górę nad SF i Spielberg przerobił kosmitów w duchy stukające, nawiedzające zwykłą amerykańską rodzinę. "Poltergeist" obfituje w całą gamę doskonałych efektów wizualnych i specjalnych. Wśród nich ogromne wrażenie robi pająkowaty potwór z innego wymiaru, nakręcony jako marionetka w basenie i nałożony na ujęcie aktorskie.


Powrót Jedi
(1983)

reżyseria - Richard Marquand
efekty specjalne - Richard Edlund, Dennis Muren, Ken Ralston

Pościg na Endorze

Leia, Luke, Han, Chewie i dwa roboty, szukając tajnej bazy Imperium na Endorze, trafiają na szturmowców salwujących się ucieczką na powietrznych ścigaczach. Luke i Leia ruszają w pościg... "Powrót Jedi" odzyskał lekkość "Nowej nadziei", co znalazło wyraz w niezwykle dynamicznej i emocjonującej scenie na powietrznych hulajnogach. Tło nakręcono z rejestrujacego kilka klatek na sekundę Steadicamu, którego operator szedł bardzo wolno przez las. Część ujęć tła nakręcono także z jadącego samochodu. Aktorów zarejestrowano na niebieskim tle, zaś strzały laserowe zostały dodane jako rysunkowa animacja. Całość po latach robi niezmiennie ogromne wrażenie.


Zelig
(1983)

reżyseria - Woody Allen
efekty specjalne - Joel Hynek, Steven Plastrik, Stuart Robertson

Zelig i postaci historyczne

Żyd Zelig posiada sensacyjną i kłopotliwą zdolność całkowitej mimikry w obecności różnych ludzi. Jego przypadek bada dr Fletcher... Genialne dzieło Woody Allena wyróżnia się w jego filmografii użyciem zaawansowanych efektów wizualnych. Zelig pojawia się w jednym kadrze obok wielu postaci historycznych: Ala Capone, Charlie Chaplina, F. Scotta Fitzgeralda, Charlesa Lindbergha a nawet Adolfa Hitlera. Allen był kręcony sprzętem odpowiednim dla każdej epoki, a następnie żmudnie wkładany w autentyczne kroniki filmowe i dokumenty. Autor zdjęć Gordon Willis dodatkowo fizycznie podniszczał filmowy negatyw, by pasował do słabej jakości oryginałów.


Terminator
(1984)

reżyseria - James Cameron
efekty specjalne - Stan Winston, Gene Warren Jr.

Usunięcie oka

Wykonujacy misję zabicia Sarah Connor przybysz z przyszłości zostaje ranny. W obskurnym motelu przystępuje do własnoręcznej operacji usunięcia oka, pod którym nieprzerwanie pracuje jego robocie wnętrze... Cyborg Jamesa Camerona stał się jedną z najbardziej kultowych postaci w historii kina. Kilka wspaniałych scen pierwszego "Terminatora" zawdzięczamy geniuszowi Stana Winstona, którego mechanicznie sterowana lalka zastępowała Arnolda Schwarzeneggera w scenach, wymagających ukazania mechanicznego wnętrza jego bohatera. Tak było również w niezapomnianej scenie usuwania lewego oka cyborga.


Indiana Jones
i Świątynia Zagłady

(1984)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Michael McAlister, Dennis Muren, George Gibbs

Pościg w kopalni

Indy, Willie i Shorty, po uwolnieniu dzieci z kopalni maharadży, sami opuszczają to miejsce w małych wagonikach. Za nimi w pościg ruszają wyznawcy bogini Kali... Druga, stosunkowo najsłabsza odsłona spośród dotychczasowych przygód Indiany Jonesa, została przez Lucasa i Spielberga wypełniona znakomitymi scenami akcji. Do historii kina przeszła sekwencja pościgowa w kopalni, rozegrana w szaleńczym tempie rollercoastera. Składały się na nią sceny aktorskie w dekoracjach i na niebieskim tle, oraz mnóstwo ujęć z miniaturami. Niektóre z nich zarejestrowano przy pomocy aparatu fotograficznego, inne to niezauważalny popis zwykłej animacji poklatowej.


Ostatni gwiezdny wojownik
(1984)

reżyseria - Nick Castle
efekty specjalne - Claudia Sumner, Jeffrey A. Okun

Cyfrowy kosmos

Alex Rogan, miłośnik kosmicznych automatów do gier, zostaje zabrany z Ziemi by ratować Wszechświat jako Ostatni Gwiezdny Wojownik... Bardzo sympatyczna familijna przygodówka SF Nicka Castle'a jest dziś rzadko wspominanym przez kinomanów tytułem, przyćmionym przez produkcje Spielberga z lat 80. Godną odnotowania jest natomiast kreacja wszystkich sekwencji kosmicznych, planet, statków, bitew, wybuchów, itd. Odwrotnie niż w "Star Wars", firma Digital Productions podjęła ambitne zadanie ich cyfrowego wygenerowania za pomocą legendarnego superkomputera Cray. Efekty te po latach wyglądają rozrzewniająco prosto, lecz nadal ujmują odwagą realizacji.


Lensman
(1984)

reżyseria - Kazuyuki Hirokawa, Yoshiaki Kawajiri
efekty specjalne - Theresa Ellis

Pierwsza cyfrowa animacja w anime

Umierający Lensman przekazuje młodemu chłopakowi Kimballowi Kinnisonowi swoje soczewki, zawierajace informacje dla admirała Haynesa z Galaktycznego Patrolu, potrzebne do zniszczenia kosmicznych najeźdźców Boskonów... Dokonana przez wytwórnię Toho adaptacja klasycznej powieści E.E. "Doca" Smitha, nieoczekiwanie dla czytelników poszła w stronę "Gwiezdnych wojen". Po raz pierwszy w historii filmu animowanego dokonano tu połączenia tradycyjnych rysunków i cyfrowej animacji. W komputerach wykonano m.in. statki kosmiczne, różne efekty wizualne czy wiry różnokolorowych kształtów. Animację wykonano w Mad House Ltd, firmie współreżysera Yoshiaki Kawajiri.


Powrót do przyszłości
(1985)

reżyseria - Robert Zemeckis
efekty specjalne - Ken Ralston

Pierwsze zniknięcie DeLoreana

Trwa pokaz najnowszego wynalazku Doca Browna. Wehikuł czasu w postaci samochodu rozpędza się do 88 mil na godzinę. Tuż przed Brownem i Martym, DeLorean znika w kuli światła, zostawiając za sobą dwa ogniste ślady... Pierwszy wielki przebój kasowy Roberta Zemeckisa w niezwykle pomysłowy sposób połączył przygodową opowieść z paradoksami fizyki teoretycznej. Oszczędne dawkowanie efektów wizualnych przełożyło się na ich jakość i siłę oddziaływania. Scenę zniknięcia DeLoreana poskładano z ujęć samochodu, pustego parkingu, aktorów, oraz niezależnie nakręconych wybuchów. Odwracający się Marty i Doc zostali sfilmowani na niebieskim tle.


Piramida strachu
(1985)

reżyseria - Barry Levinson
efekty specjalne - Dennis Muren, John Lasseter

Rycerz schodzący z witraża

Trafiony zatrutą strzałką ksiądz doznaje halucyjnacyjnej wizji rycerza, który zszedł z kościelnego witraża... Rycerz ten jest pierwszą postacią w historii kina, która w całości powstała dzięki cyfrowej animacji. Ten zdumiewający jak na połowę lat 80. efekt wykonali ci sami ludzie, którzy wiele lat później stworzyli "Toy Story". Zanim Pixar Animation Studios stało się potentatem na polu kinowych filmów animowanych, do 1986 roku było częścią lucasowskiej Industrial Light & Magic, zajmującą się nową wówczas gałęzią przemysłu filmowego - obrazami tworzonymi bez udziału kamery filmowej. Animację rycerza wykonano na podstawie odwzorowania ruchu z roboczych zdjęć z udziałem człowieka.


Obcy - decydujące starcie
(1986)

reżyseria - James Cameron
efekty specjalne - Stan Winston, Robert Skotak, Dennis Skotak, John Richardson

Ripley vs. Królowa Obcych

"Get away from her, you bitch!" - tymi słowami nieustraszona por. Ellen Ripley, uzbrojona w ładowarkę, przystępuje do tytanicznej walki z olbrzymią Królową Obcych na pokładzie statku Sulaco. James Cameron w dwa lata po "Terminatorze" ustanowił kolejny kanon w batalistycznej odmianie SF, reżyserując sequel filmu Ridleya Scotta. Realizacja tej zapierającej dech sekwencji to połączenie ujęć aktorskich, w których wykorzystano czterometrowy, animatroniczny model Alien Queen oraz ujęć z półmetrowymi miniaturami zarówno potwora, jak i samej Ripley. Efekty specjalne w połączeniu z efektami dźwiękowymi i wspaniałym montażem do dziś budzą podziw i grozę.


Mucha
(1986)

reżyseria - David Cronenberg
efekty specjalne - Chris Walas

Przemiana Brundle'a w muchę

Naukowiec Seth Brundle, wykonując na samym sobie eksperyment teleportacji nie zauważył, że razem z nim przerzucona została mucha. W trakcie teleportacji jej struktura molekularna została połączona z ludzką. Brundle z dnia na dzień obserwuje na własnym ciele przerażające skutki powolnej przemiany w dwumetrową muchę... Remake filmu Kurta Neumanna z 1958 roku z iście medyczną precyzją ukazuje fizyczne i mentalne aspekty zamiany człowieka w owada. Nagrodzona Oscarem charakteryzacja Chrisa Walasa to przykład krańcowej perfekcji do jakiej można dojść, podejmując niemal obsesyjnie dokładną ekranową dekonstrukcję ludzkiego ciała, należącego do Jeffa Goldbluma.


The Great
Mouse Detective

(1986)

reżyseria - Ron Clements, Burny Mattinson
David Michener, John Musker
efekty specjalne - Tad A. Gielow, Mark Dindal, Ted Kierscey

Pierwsza cyfrowa animacja w disneyowskim filmie rysunkowym

Mysi detektyw Basil rozwiązuje kryminalną zagadkę w wiktoriańskim Londynie... 26. pełnometrażowa bajka Disneya zawiera pierwszą w historii tej firmy fuzję rysunków i cyfrowej animacji. Choć rok wcześniej w disneyowskim "The Black Cauldron" po raz pierwszy wykorzystano obiekty cyfrowe, to jednak w "The Great Mouse Detective" po raz pierwszy grafikę 3D poddano animacji. Były to 54 elementy słynnego zegara Big Ben, wśród których rozgrywa się finałowy pościg filmu. Kolejne klatki powstały jako grafika siatkowa, którą przeniesiono na celuloid i ręcznie pokolorowano, dodając sylwetki postaci. Dopiero pięć lat później opracowano CAPS, cyfrową metodę łączenia rysunków i CGI.


Hellraiser
(1987)

reżyseria - Clive Barker
efekty specjalne - Bob Keen, Geoff Portass

Powrót Franka

Krople krwi spływają pod podłogę domu. Spod desek wychodzi szkielet ludzkich nóg, powoli łączący się w jeden organizm. Kręgosłup wbija się w mózg. Narządy wewnętrzne wśród kałuż krwi wracają na swe miejsce. Frank powraca z piekielnych zaświatów, miejsca w którym rządzą Cenobici... Pełnometrażowy debiut Clive'a Barkera to pokaz rzetelnie obrzydliwych efektów charakteryzatorskich i animatronicznych Boba Keena. Scenę tę wykonano dzięki m.in. odwróceniu i znacznemu przyspieszeniu ruchu taśmy, na której rejestrowano powolny rozpad sztucznych narządów. Ta odwrotna wersja rozkładu ludzkiego ciała nawet dziś wygląda imponująco.


Predator
(1987)

reżyseria - John McTiernan
efekty specjalne - Stan Winston, Joel Hynek, Robert M. Greenberg

Niewidzialność Predatora

Amerykańscy komandosi lądują w środkowo-amerykańskiej dżungli by rozwiązać konflikt zbrojny. Tymczasem znacznie poważniejsze zagrożenie przybyło z kosmosu. Niewidzialny potwór dziesiątkuje żółnierzy... "Predator" w sensacyjnej odmianie kina SF, oprócz superhero Schwarzeneggera, zaoferował także rzadką wersję przybysza z kosmosu, jako po prostu łowcy na polowaniu. Jego wygląd zaprojektował Stan Winston przy niewielkiej pomocy Jamesa Camerona. Efekt niewidzialności uzyskano przez pracochłonną zabawę z przezroczystymi maskami, zniekształcającymi obraz z kilkuklatkowymi opóźnieniami.


Robocop
(1987)

reżyseria - Paul Verhoeven
efekty specjalne - Rob Bottin, Peter Kuran, Dale Martin, Phil Tippett

Tytułowy bohater

Policjant Alex Murphy ginie z rąk okrutnych przestępców. Lecz dzięki naukowcom gliniarz wraca w stalowej powłoce cyborga Robocopa... Kreacją postaci Supergliny zajął się Rob Bottin, geniusz efektów mechanicznych i charakteryzacji specjalnej. Kostium Robocopa składał się z ubrania z uprzężą, do której przyczepiono elementy pancerza wykonane z włókna szklanego. Całość ważyła niemal tyle, co noszący ją Peter Weller. Charakteryzację Roba Bottina można podziwiać w momencie zdjęcia hełmu przez Robocopa. Nagą twarz i mechaniczny tył głowy uzyskano dzięki lateksowi, który poszerzył twarz Petera Wellera, aby końcówki "skóry" zdawały się zachodzić na stalową potylicę.


Kto wrobił
królika Rogera

(1988)

reżyseria - Robert Zemeckis
efekty specjalne - Ken Ralston, George Gibbs, Richard Williams

Eddie vs. Roger

Rysunkowy królik Roger zostaje oskarżony o zamordowanie Marvina Acme, właściciela Animkowa. Jedynym sprzymierzeńcem niesłusznie ściganego królika jest prywatny detektyw Eddie Valliant, nie umiejący się opędzić od natrętnego Animka... Rewelacyjna bajka Roberta Zemeckisa, stanowiąca pastisz klasycznych amerykańskich kryminałów, to zdumiewające połączenie żywej akcji z rysunkowymi postaciami. Animki funkcjonują tu na równych zasadach co ludzie. Interakcji Animków z aktorami, dekoracjami i rekwizytami dokonano dzięki mechanicznym konstrukcjom, które następnie przykryto odręcznie malowanymi obrazkami, nałożonymi klatka po klatce na celuloid.


Willow
(1988)

reżyseria - Ron Howard
efekty specjalne - Dennis Muren, Doug Smythe

Przemiana wróżki

Willow próbuje przywrócić czarodziejkę Fin Raziel z kozy do ludzkiej postaci. Dokonuje tego, lecz po drodze zamienia kozę w strusia, pawia, żółwia i lwa... Tradycyjne techniki efektowe spotkały się w "Willow" z użytym po raz pierwszy w filmie fabularnym, cyfrowym efektem morphingu, czyli płynną zamianą obrazu w obraz. Cyfrowa animacja nie była jeszcze w stanie w pełni udźwignąć tego efektu, więc posłużono się nakręconymi na niebieskim tle prawdziwymi zwierzętami. Dla lepszej płynności przemiany użyto również sztucznych modeli pośrednich (na przykład paw z głową strusia). Następnie wszystkie te obrazy poddano efektowi płynnej zamiany jeden w drugi.


Otchłań
(1989)

reżyseria - James Cameron
efekty specjalne - Dennis Muren, Hoyt Yeatman

Wstęga wodna

Czekającą na ocalenie załogę stacji Deepcore nawiedza sonda podwodnej cywilizacji, materializująca się przed ludźmi w postaci wstęgi wodnej, demonstracji pełnego panowania nad wodą... Kolejna wizjonerska podróż Jamesa Camerona, tym razem w tajemnicze morskie głębiny. Wstęga wodna to jedno z pierwszych, najbardziej spektakularnych dokonań cyfrowej animacji. Ten oscarowy efekt wykonała Industrial Light & Magic pod wodzą Dennisa Murena. Jego realizacja trwała aż siedem miesięcy, zaś cała scena została przez Camerona napisana tak, by w razie niepowodzenia można ją było bez problemu wyrzucić ze scenariusza. Tak się na szczęście nie stało.


Szklana pułapka 2
(1990)

reżyseria - Renny Harlin
efekty specjalne - Michael J. McAlister

Katapultowanie się McClane'a

John McClane zostaje uwięziony w mającym wybuchnąć samolocie, otoczonym przez ludzi płk. Stewarta. McClane'a z objęć śmierci wyprowadza katapulta, wyrzucająca go w momencie eksplozji maszyny... Doskonały sequel "Szklanej pułapki" obfitował w znakomite, klasyczne już dziś sceny akcji. Większość z nich, w tym także opisywany wybuch, można włożyć między bajki, lecz nie sposób odmówić Harlinowi piekielnego zmysłu wizualnego. Bruce'a Willisa w fotelu pilota nakręcono na niebieskim tle i nałożono na obraz eksplodującej miniatury samolotu. Ujęcie to wygląda imponująco choć niezbyt poważnie, jak gdyby pochodziło z kolejnego filmu Willisa "Hudson Hawk".


Edward Nożycoręki
(1990)

reżyseria - Tim Burton
efekty specjalne - Stan Winston, Ve Neill, Mark Stetson

Tytułowy bohater

Szalony naukowiec stworzył sztucznego człowieka, lecz umarł zanim nożyce zamienił w ludzkie dłonie. Edward zostaje odkryty w zamku wynalazcy i sprowadzony do pobliskiego miasteczka... Wzruszajaca baśń Tima Burtona, który połączył swą fascynację monster-movies z przepiękną i gorzką opowieścią o miłości i tolerancji, to solowy popis Johnny'ego Deppa, który pod okiem mistrza Stana Winstona przedzieżgnął się w pokracznego stwora z nożycami zamiast rąk. Ten właśnie wyjątkowy element mechaniczny był na planie obsługiwany przez aktora, który w uciążliwej charakteryzacji i ciasnym kostiumie, musiał opanować sztukę posługiwania się ostrymi rekwizytami.


Pamięć absolutna
(1990)

reżyseria - Paul Verhoeven
efekty specjalne - Rob Bottin, Eric Brevig

Rozstąpienie się głowy

Gruba Dama ma poważne problemy z zameldowaniem się marsjańskiemu celnikowi. Coś zaczyna szwankować we wnętrzu jej głowy. Na oczach wszystkich głowa Grubej Damy rozstępuje się, zaś z jej wnętrza ujawnia się Douglas Quaid... Superwidowisko Paula Verhoevena, w którym wykorzystano wszystkie wówczas dostępne efekty, zawierało mnóstwo scen-perełek. Do takiej zalicza się także scena z głową Grubej Damy. Efekt ten wykonano za pomocą animatronicznego modelu Roba Bottina, wprawionego w ruch dzięki udoskonalonej animacji poklatkowej. Pomimo, że Bottinowi nie do końca udał się model głowy Arniego, scena ta nadal robi wrażenie swą śmiałością.


Terminator 2
(1991)

reżyseria - James Cameron
efekty specjalne - Dennis Muren, Stan Winston

Płynny metal

John Connor i Terminator, uwalniając Sarah Connor ze szpitala w Pescadero, muszą stawić czoło nie tylko strażnikom i pielęgniarzom, lecz także robotowi T-1000, dla którego nawet kraty nie stanowią żadnej bariery... Zrealizowana siedem lat po "Terminatorze" kontynuacja walki ludzi z maszynami zaowocowała jednym z najwspanialszych filmów SF w historii kina. James Cameron, oprócz wciągającej, pełnej zwrotów akcji, postarał się także o prezentację najnowszych wówczas technologii efektów wizualnych i animatronicznych. Przejście T-1000 przez kraty wykonano dzięki nałożeniu obrazu głowy Roberta Patricka na jego cyfrowy model w programie animacyjnym Make Sticky.


Piękna i Bestia
(1991)

reżyseria - Gary Trousdale, Kirk Wise
efekty specjalne - Dave Bossert, Barry Cook, Randy Fullmer, Jim Hillin

Taniec w sali balowej

Disneyowska wersja klasycznej opowieści Jeanne-Marie Leprince de Beaumont przeszła do historii m.in. dzięki zaawansowanemu użyciu Computer Assisted Production System, opracowanej w laboratoriach Pixara technologii łączenia rysunkowej animacji i cyfrowego środowiska 3D. Użyto jej w scenie tańca tytułowej pary w sali balowej. Uzyskano w ten sposób głębię scenografii i dynamikę ruchu wirtualnej kamery, niemożliwą do osiagnięcia żadnymi klasycznymi metodami. Technika CAPS wkrótce została rozwinięta w kolejnych, nie tylko disneyowskich filmach rysunkowych.


Ze śmiercią jej do twarzy
(1992)

reżyseria - Robert Zemeckis
efekty specjalne - Ken Ralston, Tom Woodruff Jr, Alec Gillis

Madeline Ashton z przekręconą głową

Typowa małżeńska kłótnia kończy się zrzuceniem żony ze schodów. Lecz jej żywot wcale się na tym nie kończy, wręcz przeciwnie - ze śmiercią jej bardzo do twarzy, nawet gdy twarz po upadku jest przekręcona o 180' względem reszty ciała... Czarna komedia Roberta Zemeckisa o wiecznej młodości za wszelką cenę była pierwszym w historii kina pokazem cyfrowo wygenerowanej ludzkej skóry. Meryl Streep grała tę scenę dwukrotnie. Najpierw jako tułów z niebieską czapeczką na głowie, a następnie tylko jako głowa w niebieskim ubraniu na stanowisku blue-screenowym. Reszta to komputerowe, interakcyjne połączenie obu tych obrazów, nagrodzone Oscarem w 1993 roku.


Kosiarz umysłów
(1992)

reżyseria - Brett Leonard
efekty specjalne - Francesco Chiarini, Alex Funke

Wirtualna rzeczywistość

Dr Lawrence Angelo testuje na mało rozgarniętym ogrodniku swój wynalazek wirtualnej rzeczywistości. Śrubowany narkotykami i komputerową iluzją umysł Jobe'a stopniowo wymyka się spod kontroli... Niskobudżetowy film Bretta Leonarda to pionierska w filmie fabularnym prezentacja fascynującego wynalazku wirtualnej rzeczywistości. Animatorzy z Angel Studios, Xaos i Homer & Associates wygenerowali m.in. za pomocą efektów cząsteczkowych 20 minut niespotykanej dotąd jakości wizualnej. W szerokim zakresie wykorzystano też technikę przechwytywania ruchu. Kreacja momentami wręcz poetycko pięknych scen zajęła osiem miesięcy pracy.


Park jurajski
(1993)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Dennis Muren, Stan Winston, Michael Lantieri, Phil Tippett

Dinozaury

Milioner z wyobraźnią buduje ogród botaniczny z atrakcją w postaci prehistorycznych gadów, przywróconych do życia dzięki cudom medycyny. Lecz dinozaury nie mają ochoty żyć za ogrodzeniem... Steven Spielberg chciał początkowo użyć animacji poklatkowej, by pokazać na ekranie ożywione dinozaury. Lecz Dennis Muren z ILM wykorzystał najnowsze zdobycze cyfrowej animacji i łatwo przekonał Spielberga do przestawienia się na nową technologię. Rewolucyjny pokaz cyfrowych cudów z Industrial Light & Magic (ok. 80 ujęć), wzbogacono animatronicznymi modelami Stana Winstona. "Park jurajski" zdobył Oscara za efekty wizualne.


Prawdziwe kłamstwa
(1994)

reżyseria - James Cameron
efekty specjalne - John Bruno, Thomas L. Fisher

Walka na kadłubie Harriera

Po wyrżnięciu terrorystów w wieżowcu w Miami, Harry Tasker, uzbrojony w samolot pionowego startu, chciał przede wszystkim ocalić córkę. Lecz Salim Abu Aziz do końca nie miał zamiaru dać za wygraną... Wystawne widowisko Jamesa Camerona to fenomenalna żonglerka konwencją bondowską. Reżyser po raz pierwszy wykorzystał efekty wizualne własnej firmy Digital Domain. Finałowa walka w powietrzu stanowi przegląd wszystkich dostępnych metod oszukiwania widza. Wykorzystano tu żywe zdjęcia z modelem Harriera na dachu wieżowca, ujęcia zrealizowane w studio przy pomocy tylnej projekcji, zielonego tła i cykloramy oraz cyfrową animację i kompozycję obrazu.


Forrest Gump
(1994)

reżyseria - Robert Zemeckis
efekty specjalne - Ken Ralston, Steven Rosenbaum, Allen Hall

Cyfrowa amputacja kończyn

Porucznik Dan Taylor chciał zginąć na polu chwały, lecz nawet wietnamski ostrzał nie powstrzymał Forresta Gumpa przed uratowaniem życia swemu dowódcy. Życia owszem, lecz obie łydki por. Dana zostały w Wietnamie... Ujarzmianie rzeczywistości przez Roberta Zemeckisa sięgnęło tu zenitu. Oprócz wirtualnych spotkań Gumpa z kolejnymi prezydentami USA, technika cyfrowa pozwoliła na komputerowe ucięcie dolnej części obu nóg Gary'ego Sinise'a. Aktor nosił na planie niebieskie skarpety, które następnie usuwano z kadru. Dla pełnego realizmu animatorzy dodawali także symulację interakcji kikutów z elementami dekoracji.


Kruk
(1994)

reżyseria - Alex Proyas
efekty specjalne - Andrew Mason, Chuck Comisky

Brandon Lee

Brandon Lee grał w scenie brutalnego napadu na rodzinę Erica Dravena. Źle przygotowana pirotechnika zebrała tego dnia śmiertelne żniwo. Aktor zginął na miejscu i pozostawił ekipę z czterema niezrealizowanymi scenami. "Kruka" jednak dokończono dzięki cyfrowym sztuczkom. Upadek Dravena z okna nakręcono z dublerem, nakładając cyfrowo zdjęcie twarzy Lee; do sceny wejścia pogrzebanego wcześniej Dravena do domu wykorzystano ujęcie plenerowe z tej sekwencji; malowanie twarzy Erica także uratowano dzięki cyfrowemu naklejeniu twarzy Lee na twarz dublera; wreszcie w scenie odwiedzin Sarah u Erica wykorzystano ponownie dublera bez pokazywania twarzy Lee.


Maska
(1994)

reżyseria - Chuck Russell
efekty specjalne - Scott Squires, Steve Williams, Tom Bertino, Jon Farhat

Tytułowy bohater

Życiowy nieudacznik Stanley Ipkiss pewnego dnia znajduje tajemniczą maskę. Po jej założeniu zamienia się w Maskę, superbohatera z nadnaturalnymi mocami i bardzo czarnym humorem... "Maska" pierwotnie miała być horrorem, lecz gdy Jim Carrey pojawił się na horyzoncie pomysł skręcił w stronę szalonej komedii. Film byłby niemożliwy do zrealizowania kilka lat wcześniej ze względu na zaawansowanie animacji 3D. Nieprawdopodobne, kojarzące się z kreskówkami Texa Avery'ego metamorfozy Jima Carreya, ubranego w charakteryzację specjalną Grega Cannoma, stały się możliwe dzięki bezczelnie pomysłowej animacji 3D z Industrial Light & Magic.


Star Trek. Pokolenia
(1994)

reżyseria - David Carson
efekty specjalne - John Knoll, John Grower, Ronald B. Moore

Lądowanie Enterprise na powierzchni Veridiana III

Po zniszczeniu Drapieżnego Ptaka Klingonów, Enterprise dokonuje oddzielenia części załogowej. Po eksplozji rdzenia olbrzymi dysk spada wprost na powierzchnię planety Veridian III... Siódmy film kinowy z serii Star Trek zawiera najwspanialszą crash-sequence, jaką trekkies mogli sobie tylko wymarzyć. Stosunkowo nieznacznie wspomagana cyfrowo, sekwencja ta jest znakomitym popisem wykorzystania miniatur. Sam dysk był kilkumetrowym modelem, poruszanym nad makietą planety. Całość swą siłę zawdzięcza szybkostrzelnym kamerom. Zdjęcia w zwolnionym tempie nadały zderzanym miniaturom wymiar iście apokaliptycznej kraksy, wzmocnionej efektami dźwiękowymi.


Toy Story
(1995)

reżyseria - John Lasseter
efekty specjalne - Ash Brannon, Peter Docter, Rich Quade, William Reeves

Pierwszy pełnometrażowy komputerowy film fabularny

Ponad 350 mln dolarów wpływów, Oscar Specjalny, nominacja za oryginalny scenariusz oraz przede wszystkim poczesne miejsce wśród najbardziej przełomowych osiągnięć w historii kina - to najważniejsze splendory, które spłynęły na stworzony za 30 mln dolarów pierwszy pełnometrażowy film Pixara w reżyserii Johna Lassetera. Film powstawał cztery lata, a finalny rendering zajął ponad 800 godzin pracy 117 stacji graficznych. Twórcy z Pixara udowodnili jaki twórczy potencjał może kryć się w prozaicznym pokoju dla dziecka. To miejsce gdzie świat realny styka się z magią, budowaną przez dziecięcą wyobraźnię. Wspaniałe kino zbudowane z emocji, wiedzy i nowatorskiej techniki.


Casper
(1995)

reżyseria - Brad Silberling
efekty specjalne - Dennis Muren, Scott Farrar, Henry LaBounta, Miguel A. Fuertes

Pierwszy cyfrowy tytułowy bohater

Dr James Harvey zostaje wezwany do wypędzenia złośliwych duchów z domostwa pewnej bogatej pary. Tymczasem przyjazny duszek Casper zaprzyjaźnia się z Kat, córką doktora. Ludzie i duchy postanawiają pozbyć się nadętych, niechcianych właścicieli posesji... Sympatyczna bajka, wyprodukowana przez Stevena Spielberga i przypominająca klimatem jego produkcje familijne z lat 80., była okazją do zaprezentowania pierwszej tytułowej postaci w historii kina, wykreowanej wyłącznie dzięki cyfrowej animacji. W ponad 200 ujęciach efektowych obok Caspera pojawiały się równie urocze, półprzezroczyste duszki, które interakcyjnie połączono z grą aktorów i dekoracjami.


Jumanji
(1995)

reżyseria - Joe Johnston
efekty specjalne - Ken Ralston, Carl Frederick, Stephen Price, James Straus

Pierwsze cyfrowe zwierzęta z futrem

Alan Parris po 26 latach uwięzienia w magicznej grze planszowej Jumanji zostaje uwolniony przez nastoletnich graczy. Tymczasem zwierzęta z gry także przedostały się do prawdziwego świata. Gracze muszą zjednoczyć siły, by zapobiec dalszemu niszczeniu miasta przez dzikie bestie... Po "Parku jurajskim" Industrial Light & Magic podjęło kolejne wyzwanie - oprócz m.in. komputerowych słoni, zebr i nosorożców, animatorzy stanęli przed kreacją cyfrowych zwierząt (lwów i małp) pokrytych futrem. "Jumanji" to kolejny udany (choć nie do końca) krok w kierunku rozwoju fotorealistycznych technik animacji wszystkiego, co tylko można sobie wyobrazić.


Dzień Niepodległości
(1996)

reżyseria - Roland Emmerich
efekty specjalne - Volker Engel, Douglas Smith

Niszczenie miast

Potężne statki kosmiczne obcych ustawiają się nad największymi miastami świata, a najeźdźcy przygotowali swą najpotężniejszą broń, którą w okamgnieniu niszczą wszystko pod sobą... Hurrapatriotyczny, pozbawiony logiki największy przebój Rolanda Emmericha to oszałamiające widowisko, będące w istocie nieoficjalną ekranizacją "Wojny światów" Wellsa. To także triumf klasycznych efektów specjalnych, opartych na wysadzanych w powietrze miniaturach. Choć nowoczesnych efektów komputerowych u Emmericha nie brak, to właśnie bardzo pomysłowe wykorzystanie klasycznych technik jest największym efektowym atutem "Dnia Niepodległości".


Ostatni smok
(1996)

reżyseria - Rob Cohen
efekty specjalne - Scott Squires, James Straus, Kit West, Phil Tippett

Draco

Rycerz Bowen poprzysięga zgładzić wszystkie smoki by zabić tego jedynego, którego połowa serca bije w piersi niegodziwego króla Einona. Po latach walki pozostał mu tylko jeden... Klasyczna baśń Roba Cohena we współczesnej konwencji "buddy-movie" swoją siłę zawdzięcza tytułowemu bohaterowi, przemawiającemu głosem Seana Connery'ego. Wspaniały smok Draco to najbardziej skomplikowana cyfrowa postać w historii kina (do czasu "King Konga"), zaprojektowana przez Phila Tippetta i wykreowana w ILM. Draco był obecny na ekranie w 182 ujęciach (łącznie 23 minuty czasu ekranowego). Cyfrowa animacja była na planie wspomagana mechanicznymi efektami Kita Westa.


Twister
(1996)

reżyseria - Jan De Bont
efekty specjalne - Stefen Fangmeier, John Frazier, Van Ling

Tornado

Dwie grupy naukowców rywalizują ze sobą o jak najlepsze wyniki badań gigantycznych tornad, pustoszących USA. Lecz nawet olbrzymie doświadczenie meteorologów nie jest w stanie przygotować ich na nadchodzące zjawiska przyrody... Jan De Bont pod producenckimi skrzydłami Stevena Spielberga zrobił swój drugi i jednocześnie ostatni dobry film. "Twister" był pierwszym w historii efektów wizualnych pokazem cyfrowo wygenerowanych trąb powietrznych. ILM dokonało tego zadania za pomocą m.in. specjalnie napisanych rozszerzeń programu animacyjnego Wavefront Dynamation, pozwalających na generowanie dynamicznych efektów cząsteczkowych.


Cube
(1997)

reżyseria - Vincenzo Natali
efekty specjalne - Russell Cate, Raymond Mackintosh, John Mariella, Bob Munroe

Poszatkowanie Aldersona

Człowiek budzi się w nieznanym pomieszczeniu. Przez jeden z mechanicznych włazów w ścianie przechodzi do sąsiedniej, identycznej komnaty. Nagle po zrobieniu kilku kroków Alderson zatrzymuje się, a jego ciało gwałtownie rozpada się na małe kawałeczki. Krojąca siatka powoli wraca na swe miejsce... Minimalistyczny horror Vincenzo Natalego zyskał status kultowego. Budżet nie pozwalał na większe ekstrawagancje wizualne za wyjątkiem bardzo pomysłowej i kompletnie zaskakującej sceny z prologu. Pocięcie modelu człowieka na kawałki to owoc pracy ekipy Caligari Inc.


Kontakt
(1997)

reżyseria - Robert Zemeckis
efekty specjalne - Ken Ralston, Stephen Rosenbaum

Pierwsze ujęcie

Ziemia z kosmosu. Kamera powoli zaczyna się oddalać, mija Księżyc, Marsa, pas asteroidów, Jowisza, Saturna i pas Kuipera. Przyspieszając opuszcza Układ Słoneczny i Drogę Mleczną. Zamiast pojedynczych gwiazd widać już całe supergromady galaktyk, niknące w coraz gęstszej perspektywie. Odjazd ku krańcom Wszechświata kończy się białą plamą, znikającą w oku małej Ellie Arroway... Trzy minuty filmowej magii Roberta Zemeckisa otwierające "Kontakt" były swego czasu najdłuższym pojedynczym i w pełni cyfrowym ujęciem w historii kina. Jednocześnie Zemeckis nawiązał do wcześniejszych swoich filmów, które również zaczynały się od jednego, długiego ujęcia.


Obcy: Przebudzenie
(1997)

reżyseria - Jean-Pierre Jenuet
efekty specjalne - Tom Woodruff Jr, Alec Gillis, Pitof

Narodziny obcego-albinosa

Z ciała sklonowanej Ripley wydobyto poczwarkę Królowej Obcych. Po osiągnięciu dojrzałej formy, Alien Queen w niemal ludzki sposób rodzi swego syna... Czwarta część sagi o Obcym była równocześnie najwystawniejszym spektaklem wszelakich efektów specjalnych i wizualnych. Scena porodu była najbardziej monumentalnym pokazem technik animatronicznych. Wykorzystano tu jednocześnie model Królowej z "Aliens" (pożyczony od kolekcjonera Boba Burnsa) oraz nowy model obcego-albinosa, którego animowało dziewięciu lalkarzy poprzez układy hydrauliczne. Serwomechanizmy odpowiadające za animację głowy były sterowane komputerowo przez motion control.


Piąty element
(1997)

reżyseria - Luc Besson
efekty specjalne - Mark Stetson, Bill Neil, Jonathan Egstad, Nick Allder

Narodziny Leeloo

Zagładzie Ziemi może pomóc tylko Piąty Element, nadistota Leeloo, która spada z nieba wprost do taksówki Korbena Dallasa... Młodzieńcza fantazja Luca Bessona, po latach powołana do ekranowego życia za 90 mln $, to najprawdziwszy fajerwerk nowoczesnych, hollywoodzkich efektów wizualnych, zrealizowanych z amerykańską rozrzutnością i europejską ekstrawagancją artystyczną. Najsłynniejsza efektowo scena tego filmu przedstawia narodziny Leeloo. Trzy ujęcia z tej sceny to urzekający pokaz cyfrowej animacji, stworzonej za pomocą m.in. Power Animatora, Softimage 3D, Prisms i RenderMana. Za efekty odpowiadało sześć firm, ze słynną Digital Domain Jamesa Camerona na czele.


Titanic
(1997)

reżyseria - James Cameron
efekty specjalne - Thomas L. Fisher, Robert Legato

Zatonięcie Titanica

Teoretycznie niezatapialny transatlantyk, po otarciu się o górę lodową, coraz bardziej zanurza się w oceanie. Wreszcie kadłub nie wytrzymuje i pęka na dwie części, które jedna po drugiej idą na dno wraz z pasażerami... Monumentalne widowisko Jamesa Camerona w równej części skupiało się zarówno na historii miłosnej Jacka i Rose, jak i przyniosło najwspanialszą ekranową rekonstrukcję Titanica, spośród wszystkich dotąd prezentowanych. W tym celu pod gołym niebem zbudowano niemal naturalnej wielkości model statku, w który tchnięto życie za pomocą cyfrowej animacji. W scenach pękania i zatonięcia dodatkowo wykorzystano dwudziestometrowy model Titanica.


Żołnierze kosmosu
(1997)

reżyseria - Paul Verhoeven
efekty specjalne - Phil Tippett, Scott E. Anderson

Atak robali

"Dobry robal to martwy robal" - ta doktryna przyświecała ludziom, którzy w imię obrony cywilizacji zostali zmuszeni do wyrżnięcia robali z planety Klendathu. Lecz robale tak łatwo nie zamierzają oddać pola ziemskim najeźdźcom... Paul Verhoeven po klęsce "Showgirls" wrócił na łono najczystszej SF realizując brutalną, batalistyczną superprodukcję "Żołnierze kosmosu". Mistrzowsko wykreowane za pomocą m.in. oprogramowania Softimage 3D, Dynamation, Amazon 3D Paint i Photoshopa arachnidy to dzieło Tippett Studio, wspomagane cyfrowo przez ILM i Sony Pictures Imageworks oraz animatronicznie przez Aleca Gillisa i Toma Woodruffa Jr.


Między piekłem a niebem
(1998)

reżyseria - Vincent Ward
efekty specjalne - Joel Hynek, Nicholas Brooks, Kevin Mack

Wizje zaświatów

Zrozpaczona wdowa po tragicznej śmierci dzieci i męża popełnia samobójstwo, za to zostaje strącona do piekła. Mąż postanawia opuścić niebo by ratować małżonkę... Nieznośnie łzawa i nadęta opowieść Vincenta Warda zyskała oprawę wizualną najdosłowniej nie z tego świata. W urzekającej wizji nieba największe wrażenie robi wystylizowany na malarstwo impresjonistyczne świat, w pełnym tego słowa znaczeniu zbudowany z farb, w których brodzi Robin Williams. Film nietypowo nakręcono na negatywie Fuji Velvia w celu nadania obrazowi bardzo wysokiej saturacji. Efekty pracy magików z m.in. Digital Domain, CIS Hollywood, Lunarfish i Mass Illusions LLC nagrodzono Oscarem.


Miasteczko Pleasantville
(1998)

reżyseria - Gary Ross
efekty specjalne - Chris Watts, Corinne Pooler

Czarno-biały świat nabiera kolorów

Współczesne rodzeństwo zostaje wciągnięte do telewizora, wprost w świat cukierkowatego serialu "Pleasantville" z lat 50. Pod ich wpływem nieznośnie łagodni i nader pruderyjni mieszkańcy czarno-białego świata powoli zaczynają go widzieć w nasyconych barwach uczuć i namiętności... Film Gary'ego Rossa to wbrew pozorom niezwykle wyrafinowany pokaz sztuki efektów cyfrowych w ponad 1700 ujęciach. Nakręcono go w kolorze, który nastepnie usunięto, by później przywracać barwy tylko dla wybranych elementów kadru. W scenach z Joan Allen, aktorka miała na twarzy zielony barwnik zmazywany przez Jeffa Danielsa. W postprodukcji zieleń zredukowano do szarości.


Armageddon
(1998)

reżyseria - Michael Bay
efekty specjalne - Richard Hoover, Hoyt Yeatman

Zniszczenie Paryża

Odłamek z asteroidy nieubłaganie zbliżającej się do Ziemi, uderza w samo serce stolicy Francji... Widowiskowa brednia Michaela Baya, zrealizowana w hołubionym przez niego pomnikowym stylu amerykańskim, właściwie od początku do końca jest jednym wielkim spektaklem wspaniale nakręconych scen. Lecz wmontowana do filmu dopiero po pokazach przedpremierowych scena paryskiej hekatomby jest chyba tą najwspanialszą. To doskonała ekranowa fuzja efektów cyfrowych i konwencjonalnych. Ekipa z Dream Quest Images poskładała ją z pomysłowej pirotechniki, żywych zdjęć blue-screenowych w studyjnych dekoracjach oraz cyfrowo wygenerowanej panoramy Paryża.


Matrix
(1999)

reżyseria - Larry i Andy Wachowscy
efekty specjalne - John Gaeta, Janek Sirrs, Steve Courtley, Jon Thum

Bullet-time

Agent Matrixa strzela do bezbronnego Neo na dachu budynku rządowego. Neo, wykorzystując swą moc Wybrańca, potrafi błyskawicznie uchylić się przed pociskami... Dzieło braci Wachowskich, łączące filozoficzną refleksję z niezwykle dynamicznym kinem kopanym, wywołało sensację. Nie mniej przełomowe były wizualne pomysły, oparte na japońskich kreskówkach. Jednym z nich był niezależny ruch kamery wewnątrz niezwykle zwolnionego tempa akcji, nazwany flow-motion, albo bullet-time. Keanu Reevesa nakręcono na zielonym tle przy pomocy 2 kamer i 120 aparatów fotograficznych. Ich obraz przeniesiono do komputera i nałożono na wirtualną scenografię dachu.


Podziemny krąg
(1999)

reżyseria - David Fincher
efekty specjalne - Kevin Tod Haug, Kevin Scott Mack, Rob Bottin

Wnętrze mózgu Narratora

"Endoskopowe ujęcie neurochirurgiczne" jakiego, przynajmniej na razie, nie można wykonać na stole operacyjnym, rozpoczyna wielki film Davida Finchera. Rozpoczyna właściwie w miejscu, które jest odpowiedzialne za większość tego, co później w filmie widać. Reżyser osobiście wpadł na pomysł rozpoczęcia filmu wewnątrz mózgu Narratora, wśród błyskających neuronów, by w jednym komputerowym ujęciu wyjść przez pory skórne na zewnątrz, wprost przed szczerbinkę giwery trzymanej w ustach Narratora. Projekty były opracowywane przy naukowym współudziale neurochirurgów. Animację wykonano w Digital Domain.


Stuart Malutki
(1999)

reżyseria - Rob Minkoff
efekty specjalne - John Dykstra, Jerome Chen, Henry Anderson

Tytułowy bohater

Państwo Malutcy postanawiają zaadoptować dziecko z sierocińca. Lecz zamiast z małym człowiekiem, przychodzą do domu ze Stuartem, mówiącą myszką. Wywołuje to niezadowolenie pierwszego syna Malutkich oraz domowego kota, który idzie po pomoc do śmietnikowych kocurów... Stuart Malutki z powieści dla dzieci E.B. White'a to chyba najbardziej rozczulająca cyfrowa postać w historii kina. Ekipy z Rhythm & Hues i Sony Pictures Imageworks osiągnęły podziwu godne mistrzostwo w animacji Stuarta, kotów, symulacji ich futra oraz w interakcji postaci cyfrowych z aktorami. Samego Stuarta "obsługiwało" aż 30 animatorów.


Tarzan
(1999)

reżyseria - Chris Buck, Kevin Lima
efekty specjalne - Peter DeMund, Eric Daniels

Deep Canvas

Animowana ekranizacja klasycznej powieści E. R. Burroughsa to jedno z najwspanialszych osiągnięć Walt Disney Studios. Lecz oprócz oczywistych disneyowskich walorów, opowieść ta zawdzięcza swą porażającą widowiskowość sprzężeniu klasycznej kreski z cyfrową animacją 3D. Znaną już wcześniej, pixarowską technologię CAPS, pozwalajacą na włożenie płaskiego rysunku w przestrzeń 3D, wzbogacono opracowaną specjalnie do tego filmu techniką Deep Canvas. Dzięki niej rysownik mógł malować elementy kadru już nie na celuloidzie, lecz bezpośrednio na trójwymiarowym obiekcie komputerowym. W efekcie płaski rysunek zyskał potrzebną głębię.


Człowiek widmo
(2000)

reżyseria - Paul Verhoeven
efekty specjalne - Scott E. Anderson, Eric Armstrong, Craig Hayes

Zniknięcie Caine'a

Szalony naukowiec Sebastian Caine dokonuje na sobie eksperymentu niewidzialności. Na stole operacyjnym po kolei znikają jego skóra, mięśnie, narządy wewnętrzne i kości. Pozostaje jedynie zagłębienie w stole, informujące, że wciąż leży na nim człowiek... Paul Verhoeven lubuje się w niezwykłych efektach, skupionych na biologicznych aspektach swoich bohaterów. Przemiana w niewidzialnego człowieka to kolejny wielki triumf komputerowej animacji. Według gry Kevina Bacona od podstaw wykonano jego cyfrowego dublera, wraz ze wszystkimi, dokładnie odwzorowanymi szczegółami, zazwyczaj ukrytymi pod skórą. Całość wygląda niezwykle realistycznie.


Gladiator
(2000)

reżyseria - Ridley Scott
efekty specjalne - John Nelson, Neil Corbould, Tim Burke, Rob Harvey

Rzym

Wieczne miasto to główna arena walki, jaką toczy poniżony gen. Maximus z nowym cesarzem Kommodusem... Wspaniałe, oscarowe widowisko Ridleya Scotta przywróciło wątpliwej jakości modę na kino sandałowe, lecz w ultranowoczesnej formie wizualnej. Jej częścią były doskonałe efekty, oparte głównie na cyfrowej animacji i kompozycji. Dzięki niej powiększono armie, wzbogacono batalistykę i wymieniano całe krajobrazy na obecnie nieistniejące. Najważniejszą cyfrową kreacją w "Gladiatorze" był Rzym, zbudowany tylko w małym fragmencie jako dekoracja. Reszta to dzieło ekipy z Mill Films Ltd. w której komputerach przywrócono miasto do czasów pełnej, wręcz bajkowo nierealnej świetności.


Gniew oceanu
(2000)

reżyseria - Wolfgang Petersen
efekty specjalne - Stefen Fangmeier, Dan Goldman, John Frazier

Cyfrowy sztorm

Październik 1991. Załoga kutra Andrea Gail, pod dowództwem kapitana Billy'ego Tyne'a, wypływa na północny Atlantyk. W tym samym czasie nad oceanem i na jego powierzchni rozpętuje się prawdziwe piekło... Oparte na prawdziwych wydarzeniach widowisko Wolfganga Petersena nie mogłoby powstać, gdyby nie możliwość kreacji cyfrowej wody we wszelkich odmianach, ze sztormem w roli głównej. Industrial Light & Magic opracowało nowe procedury przeliczania światła na wodzie i poprzez wodę. Oprócz 30-metrowych fal, wygenerowano całą resztę morskiego środowiska z cyfrowymi kutrem, samolotami i kopiami ludzi włącznie.


Final Fantasy:
The Spirits Within

(2001)

reżyseria - Hironobu Sakaguchi
efekty specjalne - Remo Balcells, Andy Jones, Eric Salituro

Pierwszy fotorealistyczny film fabularny CGI

50 wersji scenariusza, 137 mln $ budżetu, cztery lata produkcji, finalny rendering na 960 procesorach PIII 933 MHz, każda klatka o wadze 10 MB, Tak w skrócie można określić zainicjowaną przez firmę Square Co. Ltd bezprecedensową produkcję pierwszego w historii kina filmu, bazującego na fotorealistycznej animacji 3D. Pod koniec produkcji powtarzano wiele scen wykonanych jako pierwsze, gdyż technika w ciągu kilka lat realizacji przeganiała własne możliwości. Wszystko w "Final Fantasy" wygląda jak żywe, choć istnieje tylko jako dane. Główna bohaterka, dr Aki Ross, ma na głowie 60 tys. cyfrowych włosów, których animacja pochłonęła 1/5 czasu pracy nad filmem.


Helikopter w ogniu
(2001)

reżyseria - Ridley Scott
efekty specjalne - Tim Burke, Nathan McGuinness

Cyfrowa wojna

3 października 1993 roku 100 żołnierzy armii USA ląduje w Mogadiszu, stolicy Somalii, by szybko i sprawnie rozwiązać tamtejszy konflikt zbrojny. Dwa śmigłowce Black Hawk zostają strącone. Krótka akcja zamienia się w zaciętą walkę z setkami uzbrojonych tubylców... Gros ekranowej batalistyki to owoc nie tyle pirotechników na planie, co autorów cyfrowej animacji i scen z miniaturami, których w żaden sposób nie można odróżnić od rzeczywistości. Pierwszy strącony śmigłowiec był modelem, choć widz mógłby przysiąc, że widział demolkę prawdziwego pojazdu. "Black Hawk Down" to wspaniały przykład najtrudniejszych efektów, efektów "ukrytych", których po prostu nie widać.


Pearl Harbor
(2001)

reżyseria - Michael Bay
efekty specjalne - Eric Brevig, Edward Hirsh, Brian Gernand, Geoff Heron

Zrzut bomby

7 grudnia 1941 roku Cesarska Flota Japonii dokonała zmasowanego ataku na amerykańską bazę wojskową Pearl Harbor na Hawajach. To wydarzenie zmieniło bieg nie tylko II wojny światowej, ale i losy trójki głównych bohaterów, pilotów Rafe'a i Danny'ego, walczących o względy pięknej Evelyn... Najgorszy film Michaela Baya to zarazem wspaniały popis cyfrowej iluzji, użytej do odtworzenia prawdziwych wydarzeń. Nie sposób stwierdzić gdzie kończy się dekoracja, a zaczyna cyfra; które statki, samoloty, woda i tłumy są prawdziwe, a które nie. Nalot rozpoczyna sztandarowe dla tego filmu, niezwykłe ujęcie z "punktu widzenia" spadającej bomby.


Drużyna Pierścienia
(2001)

reżyseria - Peter Jackson
efekty specjalne - Jim Rygiel, Randall William Cook, Richard Taylor, Mark Stetson

Hobbici vs. Gandalf

Tutaj miałem problem - który efekt w "Drużynie Pierścienia" uznać za wiodący, jedyny i wyjątkowy? Przecież ten film, podobnie jak całą Trylogię Pierścienia, wręcz rozsadza mnogość najróżniejszych efektów. Dzięki Duxowi zdecydowałem się na jeden aspekt efektowy, czyli niezwykłe połączenie w jednym kadrze wielkiego Gandalfa i małych Hobbitów. Aktorzy byli przecież podobnego wzrostu. W niektórych scenach korzystano z cyfrowej kompozycji oddzielnie nakręconych obrazów. Z powodzeniem używano również optycznej sztuczki z wymuszoną perspektywą. Aby np. pokazać Frodo i Gandalfa przy jednym stole, zbudowano mebel, którego jedna połowa była blisko kamery, a druga w oddaleniu.


Raport mniejszości
(2002)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Scott Farrar, Henry LaBounta, Nathan McGuinness

Ucieczka Johna Andertona

John Anderton, szef Wydziału Prewencji uważa, że ktoś go wrobił, fabrykując wizję przyszłego morderstwa w jego wykonaniu. Aby uniknąć złapania, John na środku ruchliwej autostrady wydostaje się z samochodu... Ekranizacja prozy Dicka w interpretacji Spielberga to przykład doskonałych efektów wizualnych, organicznie zrośniętych z fabułą. Efekty te stroniły od cudowności, były natomiast swoistą kroniką przyszłości, gdzie to co obecnie niemożliwe jest normalnym składnikiem futurystycznej rzeczywistości. W scenie ucieczki na autostradzie prawdziwy był tylko Tom Cruise i jego pojazd, nakręceni na niebieskim tle. Wszystko dookoła to cyfrowo wygenerowane środowisko.


Dwie wieże
(2002)

reżyseria - Peter Jackson
efekty specjalne - Jim Rygiel, Joe Letteri, Randall William Cook, Alex Funke

Gollum

Frodo i Sam, kontynuując misję zniszczenia Pierścienia, podążają w stronę Mordoru. Po drodze dołącza do nich Gollum, stwór niegdyś zniszczony mocą Pierścienia, walczący z rozdwojeniem jaźni i pragnący odzyskać swój skarb... Kreacja Golluma to triumf zaawansowanej technologii motion capture, w którą zaprzęgnięto Andy'ego Serkisa, aktora użyczającego skarlałemu potworkowi swych referencji ruchowych, mimicznych oraz głosu. Na tle feerii efektów, szczelnie wypełniających Trylogię Pierścienia, niezwykle realistyczna animacja Golluma to małe arcydzieło, przyćmione przez tych samych magików z nowozelandzkiej Wety dopiero przy okazji "King Konga".


Matrix Reaktywacja
(2003)

reżyseria - Larry i Andy Wachowscy
efekty specjalne - John Gaeta

Walka Neo z klonami Smitha

Po rozmowie z Wyrocznią, Neo staje naprzeciw wyzwolonego Smitha, który nie jest już agentem Matrixa, posiadł zdolność wirusowej multiplikacji i w dziesiątkach swoich kopii próbuje pokonać Neo... Kontynuacja kultowego "Matrixa" nie posiadała już siły pierwowzoru. Lecz pomiędzy dialogowym bełkotem znalazło się kilka wspaniałych sekwencji akcji. Jedną z nich jest nawalanka Neo z klonami Smitha. Tylko częściowo zrealizowano ją na planie z udziałem aktorów i kaskaderów. Najbardziej widowiskowe ujęcia powstały jako cyfrowa animacja. Tym samym John Gaeta zrezygnował z praktycznej realizacji efektu bullet-time, zastępując go sztucznymi obrazami.


Matrix Rewolucje
(2003)

reżyseria - Larry i Andy Wachowscy
efekty specjalne - John Gaeta

Bitwa o Zion

Maszyny wreszcie przebiły się do Zionu. Rozpoczyna się z dawna oczekiwany ostatni rozdział wojny ludzi z maszynami... Różnie oceniana ostatnia część trylogii "Matrix" zawiera jedną z najwspanialszych sekwencji batalistycznych w historii kina. Kilkunastominutowa, pokazana z użyciem wszelkich możliwych technik trikowych bitwa, to wbijający w fotel konglomerat żywej akcji, efektów animatronicznych, porażającej pirotechniki, miniatur oraz cyfrowej animacji. Przebieg walki wygląda co prawda momentami jak gra komputerowa, lecz jej widowiskowość została przyćmiona dopiero cztery lata później w "Transformers" Michaela Baya.


Powrót Króla
(2003)

reżyseria - Peter Jackson
efekty specjalne - Jim Rygiel, Joe Letteri, Randall William Cook, Alex Funke

Bitwa na Polach Pelennoru

Dochodzi do finałowej konfrontacji z siłami Saurona i Mordoru. Decydująca walka nie jest wyłącznym udziałem Frodo i Sama, lecz także wojsk Gondoru, Rohanu i Armii Umarłych, stających do ostatecznej bitwy w Minas Tirith, pod Czarną Bramą i na Polach Pelennoru... Takiej bitwy nie widziały nie tyle konwencjonalne filmy historyczno-kostiumowo-sandałowe. Takiej bitwy nie widziały nawet dwie pierwsze części Trylogii Pierścienia. Wirtualna kamera lecąca z zawrotną prędkością nad skłębioną masą wojsk, miniaturowe Minas Tirith, tłumy wykreowane dzięki symulacyjnej technice Massive, wielkie stwory latające i biegające - Jackson i Weta stworzyli porażające arcydzieło efektów.


Final Fantasy VII: Advent Children
(2004)

reżyseria - Tetsuya Nomura, Takeshi Nozue
efekty specjalne - Square Enix Co. Ltd.

Najszybsza cyfrowa animacja wszechczasów

Numeracja nie odnosi się do filmu "FF. The Spirits Within", lecz do gry komputerowej, której film jest kontynuacją. Mniejsza o fabułę, zrozumiałą tylko dla graczy. "Advent Children" to wizualny majstersztyk, utkany z wiarygodnej animacji ruchów postaci, ich włosów i ubiorów, oraz rozmachu przekraczającego wszystko, czego do tej pory dokonano w filmie animowanym. Przede wszystkim zaś rzuca się w oczy nieprawdopodobne tempo opowieści, mobilność wirtualnej kamery i szybkość montażu. Choć w kategorii animacji film ten nie jest kamieniem milowym, to sposób jej wykorzystania w pełni zasługuje na umieszczenie w niniejszym zestawieniu.


King Kong
(2005)

reżyseria - Peter Jackson
efekty specjalne - Joe Letteri, Richard Taylor

Tytułowy bohater

Kolejna odsłona opowieści o Kongu z Wyspy Czaszek, tym razem najlepsza z możliwych, zrealizowana z pietyzmem i szacunkiem przez Petera Jacksona. Jego Kong zmiażdżył wszelkie dotychczasowe osiągnięcia cyfrowej animacji, stając się w filmie praktycznie żywym, czującym i budącym współczucie zwierzęciem. Nie sposób w tej kreacji doszukać się jej komputerowych korzeni. Arcydzieło efektów z firmy Weta, wykonane dzięki wpisaniu do komputerów ruchu i mimiki Andy'ego Serkisa na stanowiskach motion capture i performance capture, które następnie przełożono na ruch cyfrowego obiektu. Granica doskonałości wyznaczona "Ostatnim smokiem" została wreszcie przekroczona.


Wojna światów
(2005)

reżyseria - Steven Spielberg
efekty specjalne - Dennis Muren, Pablo Helman

Pierwszy atak obcych

Spod ziemi, wprost przed zaskoczoną grupą ludzi wychodzą olbrzymie trójnogi marsjańskie. Nagle rozpoczyna się eksterminacja za pomocą niszczących wszystko promieni... Steven Spielberg i Tom Cruise ponownie zjednoczyli siły, by stworzyć nieco zaskakujący film o inwazji z kosmosu. Wielka batalistyka została skondensowana do kilku porażających dokumentalnym realizmem prezentacji mocy Marsjan. Największe wrażenie robi pierwsza konfrontacja, a raczej masowa rzeź w miasteczku. Jej widowiskowość to głównie owoc cyfrowej animacji, dla której punktem wyjścia były skromne efekty fizyczne na planie filmowym.


Wielkie podziękowania dla Alieena, Deiny i Duxa
za spontaniczną pomoc przy wyszukiwaniu zdjęć i korekcji tekstu :)).



POWRÓT DO WYBORU

STRONA GŁÓWNA KMF

Klub Miłośników Filmu, 2006.02.20


Autor opracowania: Adrian Szczypiński - ADI




comments powered by Disqus